Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce

  • Published on
    11-Jan-2017

  • View
    214

  • Download
    0

Transcript

<ul><li><p>Niematerialne dziedzictwo kulturowe </p><p>ISBN 978-83-63260-21-7</p></li><li><p>ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa Tel.: +48 22 826 02 39 Fax: +48 22 826 17 14 www.zabytek.plwww.nid.plniematerialne.nid.pl</p><p>OPRACOWANIE</p><p>Anna Marconi-BetkaKatarzyna Sadowska-MazurJulia WodarczykKonsultacje: Jacek Brudnicki</p><p>cz II</p><p>Ryszard Michalski, Stowarzyszenie TRATWAKatarzyna Kuzko, Muzeum Warszawskiej Pragi, O/MHWAndrzej Biekowski, Fundacja Muzyka OdnalezionaAnna Migut-Ciuba, Fundacja NADwyraz Damian Drg, Muzeum Etnograficzne im. F. Kotuli w Rzeszowie</p><p>OPRACOWANIE GRAFICZNE</p><p>Piotr Berezowski</p><p>DRUK</p><p>SystemGraf</p><p>OKADKA</p><p>Modzi uczestnicy procesji w wito Boego Ciaa w owiczu, fot. Micha Zalewski</p><p>ISBN 978-83-63260-21-7</p></li><li><p>Niematerialne dziedzictwo kulturowe </p></li><li><p>Podhalaskie malarstwo na szkle, fot. Julia Wodarczyk</p></li><li><p>Z niematerialnym dziedzictwem kultu-rowym sprawa jest o tyle trudna, i tak naprawd kady z nas o nim co wie, na co dzie ma z nim styczno, a jednak tak trudno przychodzi nam o nim mwi.</p><p>Ju samo pojcie dziedzictwo niematerialne stawia przed nami nie lada wyzwanie, gdy do tej pory w naszym kraju byo przyjte stosowanie na tego rodzaju zjawiska termi-nologii brzmicej zdecydowanie bardziej znajomo, jak chociaby kultura duchowa, kultura ludowa, tradycyjna czy te dzie-dzictwo naszych przodkw. Rozbienoci w ujmowaniu powyszych zjawisk i defini-cji tych poj sprawiay, e do czasu ratyfi-kacji przez Polsk w 2011 roku Konwencji UNESCO z 2003 roku w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego tak trudno byo podj jakiekolwiek oglno-krajowe dziaania zwizane z ochron tych cennych dla nas zjawisk. </p><p>W nastpstwie uznania Konwencji UNESCO z 2003 roku za ramowy dokument pa- stwowy mwicy o objciu ochron zjawisk z zakresu tej tematyki pojawia si szansa </p><p>na uporzdkowanie tych wszechobecnych zjawisk. Wspomniana Konwencja stworzya midzynarodowe ramy prawne oraz zdefi-niowaa to, co do tej pory wydawao si niedefiniowalne. </p><p>Do czasu ratyfikacji jedynym dokumen-tem, na ktry moglimy si powoa, by zapis w Ustawie z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zbytkw i opiece nad zabytkami, mwicy o tym, i: </p><p>ochronie mog podlega nazwy geograficzne, historyczne lub tradycyjne nazwy obiektu budowlanego, placu, ulicy lub jednostki osad-niczej (art. 6, pkt 2).</p><p>Jednak zapis ten nie mia przeoenia na zastosowanie go w praktyce, gdy nie znaj-dziemy adnego wpisu do rejestru zabyt-kw, ktry chroniby tradycyjn nazw obiektu czy te ulicy. Mimo e ju w dekre-cie Rady Regencyjnej o opiece nad zabyt-kami sztuki i kultury z dnia 31 padziernika 1918 roku, pierwszym na ziemiach polskich akcie prawnym dotyczcym ochrony zabyt-kw, znajdziemy zapis o potrzebie ochrony </p><p>Sowo wstpne</p></li><li><p>rozplanowania starych miast i dzielnic staro-miejskich wraz z dawnemi, historycznemi nazwami ulic i placw; (art. 12, pkt f), to w rzeczywistoci nie miao to odbicia w dzia-aniach chronicych niematerialne dziedzic-two kulturowe.</p><p>Prby podniesienia rangi tego dziedzic-twa podejmowano rwnie w tezach do nowelizacji ustawy z dnia 15 lutego 1962 roku O ochronie dbr kultury i o muze-ach. Zesp ekspertw pod przewodnic-twem Aleksandra Gieysztora mia za zadanie wypracowanie tez do zaoe zmian w wyej wymienionej ustawie. Efektem tych prac byo opracowanie protokou z posiedzenia, w ktrym czytamy m.in., e:</p><p>Art. 2 [ustawy z 1962 roku] powinien zawie-ra pen definicj dobra kultury, ktr naley rozumie jak najszerzej jako nadrzdn wobec innych terminw. Dotychczasow definicj naley poszerzy o pojcia krajobrazu kultu-rowego, niematerialnego dobra kultury (z uwzgldnieniem przykadw), zabytek.</p><p>Dalej moemy znale rwnie zapis, w ktrym proponuje si, i ochron powinny zosta objte: </p><p>niematerialne dobra kultury: indywidualne wpisane do rejestru, zespoowe objte rezerwa-tami kulturowymi ustanowionymi przez Rad Ministrw; ponadto przedstawiciele gincych zawodw i umiejtnoci powinni by uznawani przez Ministra Kultury i Sztuki za mistrzw naley ustali przysugujcy im tytu. </p><p>Jak wida, prby wprowadzenia pojcia niematerialne byy podejmowane w Polsce ju wiele lat wstecz, co pokazuje, jak wana jest dla nas ta tematyka. </p><p>W 2011 roku, przed ratyfikacj Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerial-nego dziedzictwa kulturowego, ukonstytu-owany zosta Narodowy Instytut Dziedzictwa, </p><p>ktremu Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego powierzyo zadanie wdraa-nia postanowie tej konwencji. Narodowy Instytut Dziedzictwa zosta utworzony na gruncie dawnego Krajowego Orodka Bada i Dokumentacji Zabytkw, instytucji o 50-letniej historii dziaania na rzecz doku-mentacji i ochrony polskiego dziedzictwa narodowego. Od kilku lat w KOBiDZ funk-cjonowa ju zesp zajmujcy si sprawami UNESCO, co zapewnio cenne dowiadcze-nie i wiedz zwizan z realizacj aktw prawnych tej organizacji. W Instytucie powo-ana zostaa jednostka, ktrej zadaniem stao si opracowywanie i wdraanie strategicz-nych rozwiza zmierzajcych do ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego naszego kraju. </p><p>Narodowy Instytut Dziedzictwa dysponuje jedyn w swoim rodzaju siatk orodkw terenowych, zlokalizowanych w kadym z 16 wojewdztw. Ta wyjtkowa, rozbudo-wana struktura daje instytucji szerokie spek-trum moliwoci dziaania na terenie caego kraju. W kadym z orodkw terenowych utworzone zostao stanowisko Regionalnego Konsultanta ds. Niematerialnego Dzie- dzictwa Kulturowego. Zadaniem konsultan-tw jest kontakt z depozytariuszami dzie-dzictwa niematerialnego, jednostkami samo-rzdu terytorialnego, organizacjami pozarz-dowymi i rodowiskiem naukowych w celu ochrony i inwentaryzacji zasobw tego dzie-dzictwa. </p><p>Narodowy Instytut Dziedzictwa na wnio-sek Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego opracowa dokument progra-mowy dotyczcy dziaa niezbdnych do podjcia po ratyfikacji Konwencji UNESCO. Dwa najistotniejsze z nich to podjcie wsp-pracy na poziomie regionalnym z jednost-kami samorzdu terytorialnego oraz utwo-rzenie spisu zasobw dziedzictwa niema-terialnego. Drugie z dziaa wynika bezpo-rednio z zapisw Konwencji, ktra wymaga </p><p>4 </p></li><li><p>od swoich sygnatariuszy tworzenia tego typu rejestrw. W Narodowym Instytucie Dziedzictwa zostaa opracowana forma, jak przybierze inwentaryzacja niematerialnego dziedzictwa kulturowego (w skrcie NDK), po czym Instytut stworzy wytyczne, regu-lamin i formularze mechanizmu, ktry otrzy-ma nazw Krajowej listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. </p><p>W dniu 15 stycznia 2013 r. w Olsztynie zosta otwarty nabr wnioskw na Krajow list niematerialnego dziedzictwa kulturowego. List prowadzi Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, natomiast nadzr nad formal-nym przebiegiem aplikowania na ni spra-wuje Narodowy Instytut Dziedzictwa. Celem listy jest zgromadzenie aktualnych informacji o zjawiskach nalecych do sfery dziedzictwa niematerialnego w ich obecnym ksztacie i postaci. Lista ma charakter wycznie infor-macyjny; za jej pomoc pragniemy rozbudzi i wzmocni zainteresowanie spoecznoci i pojedynczych osb wasnym dziedzictwem, tak aby mogo ono si rozwija i by prze-kazywane kolejnym pokoleniom. Kluczow rol w identyfikowaniu i zgaszaniu propo-zycji wpisu na Krajow list maj wanie spoecznoci i w niektrych przypadkach ju pojedyncze osoby, ktre przejawy tego dzie-dzictwa praktykuj. Tylko oni s uprawnieni do uznania rnych zjawisk za elementy wasnego dziedzictwa i tylko na podsta-wie ich uznania i zgody mog one zosta wpisane na Krajow list. W procesie wery-fikacji zgosze Rada ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego opiniuje nato-miast zgodno zgoszonego zjawiska z defi-nicj niematerialnego dziedzictwa kulturo-wego opracowan przez UNESCO. </p><p>Powoana we wrzeniu 2013 roku wspo-mniana ju Rada ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego to ciao dziaa-jce przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego zoone ze specjalistw rnych dziedzin, ktrego zadaniem jest </p><p>sprawowanie funkcji doradczej w zakresie ochrony dziedzictwa niematerialnego oraz opiniowanie wnioskw o wpis na Krajow list niematerialnego dziedzictwa kulturo-wego. Rada zastpia istniejcy wczeniej Zesp ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, wykonujcy podobny zakres zada w mniejszym gronie. </p><p>Otwarciu listy towarzyszyo wystosowanie listu intencyjnego zapraszajcego woje-wdzkie jednostki samorzdu terytorial-nego do aktywnego wczenia si w dzieo ochrony niematerialnego dziedzictwa kultu-rowego Polski. Z tego wzgldu Narodowy Instytut Dziedzictwa otrzyma zadanie opra-cowania zestawu informacji i wskazwek objaniajcych zasady Konwencji UNESCO 2003 i nakrelajcy moliwoci ich reali-zacji na poziomie regionalnym. Zestaw ten jest dostpny do pobrania z prowa-dzonej przez instytut strony internetowej http://niematerialne.nid.pl/. </p><p>Bardzo wanym elementem ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w spoeczestwie jest prowadzenie na szeroko zakrojon skal dziaa zwizanych z edukowaniem przede wszystkim modego pokolenia w zakresie tej tematyki. </p><p>Dziedzictwo kulturowe akumuluje i prze-chowuje wielorakie wartoci: intelektualne, moralne, spoeczne, religijne czy estetyczne. W procesie wychowania modego poko-lenia nie moe zabrakn przede wszyst-kim wiata wartoci, poniewa ostatecznym celem tego procesu jest uksztatowanie czowieka w oparciu o te wartoci. Wartoci wasnego dziedzictwa s nam najblisze i najcenniejsze, wpywaj na nasze decyzje w dorosym yciu. Mody czowiek, styka-jc si z nimi, poznaje je i oswaja, otwiera si na nie i przyjmuje jako wasne. Dlatego te wartoci wasnego dziedzictwa kulturo-wego powinny mie odpowiednie miejsce w wychowaniu. </p><p> 5</p></li><li><p>6 </p><p>Nie ulega wtpliwoci, e skuteczna ochrona tego, co czowiekowi najblisze, wymaga edukacji. Zwizek czowieka z dziedzictwem regionu jest wartoci, ktr powinnimy modym ludziom uwiadamia, co z pewno-ci zaowocuje ksztatowaniem si w nich poczucia wasnej tosamoci, a co za tym idzie postaw zaangaowania w sprawy zwizane z codziennym yciem wsplnoty, w ktrej dorastaj, a take otwarcie si na inne spoecznoci i kultury.Zasadniczym warunkiem zachowania wasnej kultury i jej trwania jest przekaz dzie-dzictwa kulturowego. Podstaw zachowa-nia, funkcjonowania i rozwoju spoeczno-ci lokalnych i caych grup regionalnych jest wykorzystywanie oraz wzbogacenie wartoci tkwicych we wasnym rodowisku. Przede wszystkim powinno si to opiera na znajo-moci caego wachlarza dziedzictwa kulturo-wego swojego regionu.</p><p>Uwiadomienie sobie, czym jest dziedzic-two kulturowe wasnego regionu, miasta, wsi stanowi punkt wyjcia do kultywowa-nia, oywiania czy reaktywowania lokalnych tradycji. Jednym ze sposobw na umie-jtno dostrzegania wartoci i potencjau </p><p>w lokalnym dziedzictwie kulturowym jest wanie realizowanie szeroko rozumianej edukacji w tym zakresie.Jak wida, aby mc zachowa to, co jest dla nas tak wane, a zarazem tak bardzo ulotne, potrzeba szeregu dziaa, midzy innymi takich jak: zabezpieczanie tego dziedzictwa, identyfikowanie, dokumentowanie, promo-wanie, wzmacnianie czy przekazywanie oraz wsppraca przy tym wielu osb na bardzo szerokim polu dziaania. Pielgnowanie i dbanie o jak najlepszy przekaz pokole-niowy w dynamicznie rozwijajcym si wie-cie powinno wpywa na kadego z nas i by dla wszystkich wane. Bez zaangaowania si pojedynczych osb, spoecznoci i caych grup spoecznych jestemy z gry skazani na niepowodzenie i utrat tego jake cennego dla nas wszystkich niematerialnego dziedzic-twa kulturowego. </p><p>Piotr uchowskiSekretarz Stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego</p><p>Generalny Konserwator Zabytkw</p><p>Piotr uchowski</p></li><li><p>Pocztek dziejw ochrony niemate-rialnego dziedzictwa kulturowego mona by umiejscowi w marokaskim Marrakeszu w dniach 26-28 czerwca 1997 roku. To wanie w tym miejscu w tamtym czasie odbya si midzynarodowa narada ekspertw w sprawie ochrony ludowych przestrzeni czyli po polsku chyba lepiej obszarw kulturowych. Pod nazw ludo-wych obszarw kulturowych uyt w sensie, jak zaznaczono, antropologicznym krya si intuicja gboka i trafna, ktra dopiero szukaa sformuowania. I tymczasem znala-za je w okreleniu arcydziea ustnego [po francusku i angielsku: oral] dziedzictwa ludz-koci okreleniu, ktre zreszt ju wkrtce miao okaza si podwjnie nietrafne: po pierwsze dlatego, e sugerowao zawe-nie krgu uwzgldnianych zjawisk do form ekspresji sowa, a po wtre, poniewa posi-kowao si nieadekwatnym w danym kontek-cie terminem chef-duvre czy masterpiece, arcydzieo.</p><p>Tam, gdzie mowa o arcydzieach, zwykle ma si na myli tylko dorobek kulturalny, niejako wyabstrahowany z caej kultury jakie-go spoeczestwa, mianowicie same utwory </p><p>artystyczne czy rzemielnicze, a spord nich dziea wybitnie udane, majstersz-tyki te ostatnie przewanie przeniesione czy raczej wyniesione na forum spoeczno-ci midzynarodowej. Natomiast tam, gdzie mowa o kulturze ludowej, chodzi przewa-nie o cay dorobek kulturowy danego rodo-wiska spoecznego ludu: czy to w znacze-niu ludnoci wiejskiej, czy te w znacze-niu grupy etnicznej. W jzyku polskim t rnic oddaj midzy innymi wanie dwa rne przymiotniki: kulturalny kulturowy. Przymiotnik kulturalny wskazuje zwykle na kultur w znaczeniu zawonym do dzie-dziny dziaalnoci artystycznej, jak na przy-kad w wyraeniach ycie kulturalne czy wyda-rzenie kulturalne, natomiast przymiotnik kulturowy na kultur w znaczeniu szerokim, w najszerszym znaczeniu socjologicznym i antropologicznym, jak na przykad w wyra-eniach krg kulturowy lub relatywizm kultu-rowy. W podanym okreleniu miao zwra-ca uwag niespodziewane wrcz ekscen-tryczne odniesienie kategorii arcydziea do oralnych praktyk sztuki sowa.</p><p>Trzeba tu powiedzie, e przyjta w Paryu 16 listopada 1972 roku podczas </p><p> 7</p><p>Od placu Demaa el-Fna do passacaglii Pigmejw:z dziejw ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego</p></li><li><p>17. sesji Konferencji Generalnej UNESCO Konwencja w sprawie ochrony wiatowego dziedzictwa kulturalnego [powinno by oczy-wicie: kulturowego] i naturalnego okazaa si po jakim czasie niewystarczajca. Ochron objte zostay najrniejsze elementy kultury, majce jak to okrelono wyjtkow powszechn warto z punktu widzenia histo-rii, sztuki lub nauki: wszelkiego rodzaju zabytki, przede wszystkim zespoy budowli, dziea architektury, dziea monumentalnej rzeby i malarstwa, budowle o charakterze archeolo-gicznym, stanowiska archeologiczne, groty i napisy w ogle miejsca zabytkowe, w tym wsplne dziea czowieka i przyrody. Kiedy dokonywano pierwszych wpisw na List wiatowego Dziedzictwa w 1978, 1979 i 1980 roku, z zabytkw znajdujcych si na terenie Polski w tym zabytkw przyrody uhono-rowano Stare Miasto w Krakowie, kopalni soli w Wieliczce, nazistowski obz koncentra-cyjny i zagady Auschwitz-Birkenau, Puszcz Biaowiesk oraz Stare Miasto w Warszawie. Co prawda w tekcie Konwencji z 1972 roku jest mowa o zabytkach majcych warto nie tylko z punktu widzenia historycznego czy estetycznego, ale te etnologicznego lub antropologicznego, niemniej tym ostatnim jako trudniej byo trafi na List wiatowego Dziedzictwa.</p><p>Skonstatowano to w UNESCO po dzie-sicioleciu dokonywania wpisw na t List, gdy 15 listopada 1989 roku w toku 25. sesji Konferencji Generalnej w Paryu przyjto Rekomendacj w sprawie ochrony kultury tradycyjnej i ludowej. Kultur tradycyjn i ludow albo (jak w angielskiej wersji tego dokumentu) folklor zdefiniowano jako zbir wytworw (po francusku crations, po rosyjsku tworienij...</p></li></ul>

Recommended

View more >