KULTUROWE UWARUNKOWANIA ROZUMIENIA PRAW cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/ ... · KULTUROWE UWARUNKOWANIA…

  • Published on
    27-Feb-2019

  • View
    212

  • Download
    0

Transcript

<p>RUCH PRAWNICZY, EKONOMICZNY I SOCJOLOGICZNYRok LXXVIII zeszyt 4 2016</p> <p>PAWE CKI</p> <p>KULTUROWE UWARUNKOWANIA ROZUMIENIA PRAW CZOWIEKA </p> <p>NIEMIECKA NAUKA PRAWA WOBEC LEGALIZACJI SPORNYCH PRAKTYK RELIGIJNYCH</p> <p>I. Toczca si od kilku lat w niemieckiej nauce prawa debata o prawnej dopuszczalnoci obrzezania stanowi egzemplifikacj szerszych problemw, z ktrymi konfrontowane jest demokratyczne pastwo prawa oraz reflek-sja teoretycznoprawna. Do problemw tych naley okrelenie istoty i granic prawa rodzicw do wychowania dziecka oraz prawa do wolnoci religijnej, potencjalny konflikt praw i wolnoci konstytucyjnych, dynamiczna interpre-tacja praw czowieka zwizana ze zmieniajc si wraliwoci w zakresie chronionych dbr, czy wreszcie uzasadnienie i stosowanie uniwersalnych zasad prawa w wietle wzrastajcego aksjologicznego pluralizmu wsp-czesnych spoeczestw. Celem niniejszych rozwaa jest przedstawienie ksztatowania si w Niemczech stanu prawnego dotyczcego obrzezania oraz gwnych argumentw podnoszonych w niemieckiej debacie o jego prawnej dopuszczalnoci. Obrzezanie wykonuje si ze wzgldw religijnych, medycz-nych lub kulturowych. Praktykowane jest m.in. w judaizmie i islamie. W ju-daizmie dokonywane jest co do zasady w 8 dniu ycia chopca, w islamie midzy 7 dniem ycia a osigniciem dojrzaoci pciowej. 20 grudnia 2012 r. Bundestag uchwali ustaw o zakresie pieczy nad osob przy obrzezaniu dzieci pci mskiej1, wprowadzajc do niemieckiego kodeksu cywilnego 1631d Obrzezanie dziecka pci mskiej. Zgodnie z ust. 1: Piecza nad oso-b obejmuje rwnie prawo do wyraenia zgody na niepodyktowane wzgl-dami medycznymi obrzezanie niemajcego rozeznania dziecka pci mskiej, o ile ma by ono wykonane zgodnie ze sztuk lekarsk. Powysze nie sto-suje si, jeli obrzezanie, rwnie przy uwzgldnieniu jego celu, zagraa dobru dziecka. Zgodnie z ust. 2: W okresie pierwszych szeciu miesicy po urodzeniu dziecka, obrzezanie zgodnie z ust. 1 moe by wykonane rw-nie przez osoby przewidziane do tego przez zwizek wyznaniowy, o ile s one w tym celu wyszkolone, oraz, nie bdc lekarzami, maj porwnywalne kwalifikacje do wykonania obrzezania2. </p> <p>1 Bundesgesetzblatt z 27.12.2012 r.2 W Polsce brak regulacji wprost dotyczcej obrzezania. Uwaa si, e naley ono do posug </p> <p>religijnych wskazanych w art. 9 ustawy z 20 lutego 1997 r. o stosunku Pastwa do gmin wyzna-niowych ydowskich (Dz. U. Nr 41, poz. 251 ze zm.), tj. w przepisie, ktrego gwnym celem [] jest potwierdzenie swobody [] udzielania posug religijnych przez zwizek wyznaniowy (A. Czo-</p> <p>Pawe cki94</p> <p>II. Bezporednim asumptem3 do dokonania ww. nowelizacji kodeksu cy-wilnego by wyrok sdu karnego II instancji Sdu Krajowego w Kolonii z 7 maja 2012 r.4 Stwierdzono w nim, e obrzezanie niepenoletniego chop-ca ze wzgldw religijnych wyczerpuje znamiona czynu sankcjonowanego w 223 ust. 1 kodeksu karnego (spowodowanie uszczerbku na ciele), a zgoda rodzicw nie powoduje wyczenia bezprawnoci tego czynu. </p> <p>W sprawie oskaronym by lekarz, ktry na yczenie muzumaskich ro-dzicw przeprowadzi zabieg obrzezania ich czteroletniego syna. Zabieg wyko-nano prawidowo pod wzgldem medycznym. Sd I instancji Sd Rejonowy w Kolonii uzna, e bezprawno czynu zostaa wyczona przez skuteczn zgod rodzicw5. Pomimo przyjcia odmiennej oceny prawnej, sd odwoawczy podtrzyma uniewinniajcy wyrok, uznajc, e lekarz dziaa w usprawiedli-wionej niewiadomoci bezprawnoci popenionego czynu. </p> <p>Do dnia wejcia w ycie ww. nowelizacji nie obowizyway przepisy wprost regulujce obrzezanie chopcw. Poza wspomnianymi orzeczeniami nie byo ono przedmiotem rozstrzygni sdw karnych. Z kolei sdy cywilne co do zasady nie kwestionoway dopuszczalnoci obrzezania za zgod rodzicw6. W doktrynie prawa karnego reprezentowane byy nastpujce stanowiska: ob-rzezanie (1) nie wypenia znamion czynu zabronionego; (2) wypenia znamiona czynu zabronionego, ale nie stanowi czynu zabronionego ze wzgldu na zgod rodzicw dziecka; (3) wypenia znamiona czynu zabronionego, a zgoda rodzi-cw nie moe wyczy bezprawnoci7. </p> <p>Proces legislacyjny prowadzcy do uchwalenia ww. nowelizacji przebieg niezwykle szybko. 19 lipca 2012 r. Bundestag zobowiza rzd do tego, by ma-jc na wzgldzie konstytucyjnie chronione wartoci prawne: dobro dziecka, nietykalno cielesn, wolno religijn oraz prawo rodzicw do wychowania dzieci, przedoy jesieni 2012 r. projekt ustawy, przewidujcej zasadnicz dopuszczalno obrzezania chopcw, ktre bdzie przeprowadzone fachowo pod wzgldem medycznym i bez zbdnego blu8. W uzasadnieniu wskazano m.in., e wyrok Sdu Krajowego w Kolonii spowodowa gbok niepewno gwnie wrd wyznawcw religii ydowskiej i muzumaskiej oraz wrd lekarzy. Podkrelono, e ydowskie i muzumaskie ycie religijne musi by w dalszym cigu moliwe w Niemczech. Ustaw nowelizujc przyjto w brzmieniu zgodnym z projektem rzdowym.</p> <p>Oprcz projektu rzdowego powsta rwnie projekt poselski. Przewidy-wa zakaz obrzezania chopcw niemajcych ukoczonego 14 roku ycia oraz pozbawia rodzicw prawa do podejmowania samodzielnej decyzji w tym za-kresie. Nadto wyklucza dopuszczalno wykonywania zabiegu przez osoby </p> <p>hara, T. J. Zieliski, Ustawa o stosunku Pastwa do gmin wyznaniowych ydowskich w Polsce. Komentarz, Warszawa 2012, s. 73).</p> <p>3 Zob. J. Isensee, Grundrechtliche Konsequenz wider geheiligte Tradition Der Streit um die Beschneidung, Juristen Zeitung 2013, nr 7, s. 324.</p> <p>4 151 Nr 169/11. 5 Wyrok z 21 wrzenia 2011 r., 528 Ds. 30/11.6 Zob. Rzdowy projekt ustawy o zakresie pieczy nad osob przy obrzezaniu dzieci pci mskiej, </p> <p>Deutscher Bundestag, druk 17/11295, s. 12 (dalej: RPU).7 Ibidem, s. 11-12.8 Deutscher Bundestag, druk 17/10331.</p> <p>Kulturowe uwarunkowania rozumienia praw czowieka 95</p> <p>wyznaczone przez zwizek wyznaniowy, niebdce lekarzami o specjalnoci chirurga dziecicego lub urologa9.</p> <p>Istniej spory, czy nowelizacja spowodowaa zmian stanu prawnego, czy te potwierdzia jedynie stan dotychczasowy. Rozstrzygnicie tej kwestii zwizane jest z ocen poprawnoci stanowiska Sdu Krajowego w Kolonii10. Niektrzy przedstawiciele doktryny, pomimo wyraenia krytycznej oceny sta-nowiska przyjtego przez sd, uznali zasadno ingerencji ustawodawcy ze wzgldu na potrzeb usunicia niepewnoci pojawiajcej si m.in. w rodowi-skach prawniczych i medycznych11.</p> <p>W doktrynie brak zgodnoci co do oceny konstytucyjnoci ustawy nowelizu-jcej12. Mona spotka gosy zarwno uznajce ustaw za niekonstytucyjn13, jak i za zgodn z Ustaw zasadnicz (dalej jako: UZ)14. Sformuowano rwnie pogld, i ustawa jest konstytucyjnie wtpliwa, niemniej politycznie uza-sadniona zapobiega bowiem wojnie kulturowej, ktra w adnym razie nie powinna toczy si w Niemczech15.</p> <p>III. Rwnolegle z ksztatowaniem si stanu prawnego wrd przedsta-wicieli nauki prawa toczya si dyskusja, zarwno de lege lata, jak i de lege ferenda. Niezalenie od ww. rozstrzygnicia ustawodawcy, toczy si ona da-lej. Przedmiotow kwesti podejmowano wprawdzie przed wydaniem wyroku przez Sd Krajowy w Kolonii16, jednake wskutek ww. orzeczenia akademicka dyskusja radykalnie zintensyfikowaa si i rozszerzya na debat publiczn, polityczn, wreszcie parlamentarn, zwizan z pracami legislacyjnymi. De-bata ta, rwnie w ramach nauki prawa, miaa miejscami charakter gwa-towny i emocjonalny. Przyczyn takiego stanu rzeczy mona upatrywa m.in. w tym, e w spoeczestwie naznaczonym szczegln win i pamici dotycz-c Holocaustu pod znakiem zapytania znalaz si religijny ryt [], ktry bez przeszkd wykonywany by przez ydw pod panowaniem prawie wszystkich reimw w historii, zarwno tolerancyjnych, jak i nietolerancyjnych17.</p> <p>Pomimo e orzeczenie sdu w Kolonii dotyczyo stosowania przepisw prawa karnego, a ingerencja ustawodawcy nastpia na gruncie prawa cy-</p> <p> 9 Poselski projekt ustawy M. Rupprecht i in., Deutscher Bundestag, druk 17/11430.10 Por. np. Ch. Walter, [Opinia dla komisji prawnej Bundestagu], 22 listopada 2012 r., s. 8; </p> <p>opinia ta oraz pozostae opinie sporzdzone dla komisji prawnej Bundestagu dostpne s na: http://webarchiv.bundestag.de/ [dostp: 1.11.2014].</p> <p>11 Por. S. Willutzki, Zum Umfang der Personensorge bei der Beschneidung. Stellungnahme zur Anhrung im Rechtsausschusss [Opinia dla komisji prawnej Bundestagu], s. 1.</p> <p>12 Przegld stanowisk w: A. Eser, [Komentarz do 223], w: A. Eser (Hrsg.), Schnke/Schrder. Strafgesetzbuch. Kommentar, wyd. 29, Mnchen, nb. 12c.</p> <p>13 Zob. np.: H. Putzke, Die Beschneidungsdebatte aus Sicht eines Protagonisten. Anmerkun-gen zur Entstehung und Einordnung des Beschneidungsurteils sowie zum Beschneidungspara-grafen ( 1631d BGB) und zu seinen Konsequenzen, w: M. Franz (Hrsg.), Die Beschneidung von Jungen: Ein trauriges Vermchtnis, Gttingen 2014, s. 354.</p> <p>14 Zob. np. H. Radtke, [Opinia dla komisji prawnej Bundestagu], s. 9.15 Zob. J. Isensee, op. cit., s. 327.16 Dyskusj zapocztkowa H. Putzke tekstem Die strafrechtliche Relevanz der Beschneidung </p> <p>von Knaben. Zugleich ein Beitrag ber die Grenzen der Einwilligung in Fllen der Personensorge, w: H. Putzke et al. (Hrsg.), Strafrecht zwischen System und Telos, Festschrift fr Rolf Dietrich Herzberg, Tbingen 2008, s. 669-709.</p> <p>17 J. Isensee, op. cit., s. 323.</p> <p>Pawe cki96</p> <p>wilnego, rozstrzygajcy dla prawnej oceny obrzezania wydaje si aspekt kon-stytucyjny18.</p> <p>Problematyk obrzezania dyskutuje si najczciej w wietle nastpuj-cych praw podstawowych gwarantowanych w UZ: 1) prawa do integralnoci cielesnej (art. 2 ust. 2 zd. 1: Kady ma prawo [] do nietykalnoci osobistej), 2) prawa rodzicw do wychowana dzieci (art. 6 ust. 2: Opieka nad dziemi i ich wychowanie s przyrodzonym prawem rodzicw, a przede wszystkim ich powinnoci. Nad jej wypenianiem czuwa wsplnota pastwowa), 3) prawa do wolnoci religijnej zarwno rodzicw, jak i dziecka (art. 4 ust. 1: Wolno wyznania, sumienia i swoboda przekona religijnych i wiatopogldowych s nienaruszalne; ust. 2: Zapewnia si swobod praktyk religijnych). Przewaa przy tym stanowisko, e dopuszczalno obrzezania rozstrzyga si na poziomie konstytucyjnym, tj. albo e jest ono niedopuszczalne w wietle UZ, albo e jego dopuszczalno wynika z postanowie UZ.</p> <p>Oprcz odmiennej oceny prawnej obrzezania przeciwnicy i zwolennicy jego dopuszczalnoci19 prezentuj odmienn ocen faktycznych okolicznoci zwizanych z tym zabiegiem. Z jednej strony zabieg kwalifikowany jest jako cikie20, bolesne i niebezpieczne uszkodzenie ciaa21, inwazyjna inge-rencja majca powane konsekwencje22, o nieodwracalnych skutkach i wy-woujca stan patologiczny23, wica si zawsze z ryzykiem24; ma on by rdem traumy seksualnej25, stanowi pozbawienie czci ciaa, ktra spe-nia funkcj wzmacniania odczu seksualnych26 czy by krwawym rytuaem przeprowadzanym na dziecku27. Z drugiej strony, przyznajc, e jest to in-gerencja w nietykalno cielesn zwizana z ryzykiem i majca niebagatelny charakter28, podkrela si, e prawidowo przeprowadzone obrzezanie nie wy-wouje negatywnych konsekwencji zdrowotnych29, w tym zaburzenia funkcji </p> <p>18 Zob. M. Germann, Die Vorgaben des Grundgesetzes fr die Beschneidungsdebatte, epd-Do-kumentations 2012, nr 48, s. 37. </p> <p>19 Przez pojcie przeciwnicy naley rozumie dyskutantw uwaajcych obrzezanie za niedopuszczalne konstytucyjnie; przez pojcie zwolennicy uwaajcych je za konstytucyjnie dopuszczalne.</p> <p>20 R. Merkel, H. Putzke, After Cologne: male Circumcision and the Law Parental right, reli-gious liberty, or criminal assault?, Journal of Medical Ethics 2013, nr 39, s. 446.</p> <p>21 Por. R.D. Herzberg, Ethische und rechtliche Aspekte der Genitalbeschneidung, w: M. Franz (red.), Die Beschneidung von Jungen: Ein trauriges Vermchtnis, Gttingen 2014, s. 292.</p> <p>22 J. Isensee, op. cit., s. 321.23 F. Czerner, Staatlich legalisierte Kindeswohlgefhrdung durch Zulassung ritueller Be-</p> <p>schneidung zugunsten elterlicher Glaubensfreiheit?, Zeitschrift fr Kindschaftsrecht und Ju-gendhilfe 2012, nr 10, s. 378.</p> <p>24 R. D. Herzberg, Die Beschneidung gesetzlich gestatten?, Zeitschrift fr Internationale Strafrechtsdogmatik 2012, nr 10, s. 488.</p> <p>25 G. Jerouschek, Beschneidung und das deutsche Recht. Historische, medizinische, psycholo-gische und juristische Aspekte, Neue Zeitschrift fr Strafrecht 2008, nr 6, s. 316.</p> <p>26 J. Scheinfeld, Die Knabenbeschneidung im Lichte des Grundgesetzes, w: M. Franz (Hrsg.), op. cit., s. 366.</p> <p>27 R. D. Herzberg,op. cit., s. 494.28 T. Hrnle, S. Huster, Wie weit reicht das Erziehungsrecht der Eltern? Am Beispiel der Be-</p> <p>schneidung von Jungen, JuristenZeitung 2013, nr 7, s. 339.29 Zob. B. Fateh-Moghadam, Strafrecht und Religion im liberalen Rechtsstaat. Juristische Ar-</p> <p>gumente gegen die Kriminalisierung der Beschneidung, w: J. Heil, S. J. Kramer (Hrsg.), Beschnei-dung: Das Zeichen des Bundes in der Kritik: Zur Debatte um das Klner Urteil, Berlin 2012, s. 152.</p> <p>Kulturowe uwarunkowania rozumienia praw czowieka 97</p> <p>organu30, ewentualnie, e nie ma dowodw, by miao powane cielesne lub psychiczne konsekwencje31, w tym powodowao traum32. Rwnie w aspekcie wpywu na ycie seksualne wskazuje si na rozbieno opinii33. Zabieg wie si z niewielkim ryzykiem34, a powikania s bardzo rzadkie i najczciej nieistotne35. Niektrzy uwaaj, e ma pozytywne skutki zdrowotne o cha-rakterze prewencyjnym, w szczeglnoci zmniejsza ryzyko zachorowania na pewne choroby36.</p> <p>Przeciwnicy dopuszczalnoci obrzezania uznaj je za nieusprawiedliwion ingerencj w prawo dziecka do nietykalnoci cielesnej, ewentualnie rwnie w inne dobra chronione dziecka. Wydaje si, e punktem wyjcia rozwaa przeciwnikw dopuszczalnoci obrzezania jest domniemanie na rzecz inte-gralnoci cielesnej chopcw37 i uznanie szczeglnej rangi chronionego dobra integralnoci cielesnej38. Wskazuje si, ze obrzezanie stanowi naruszenie prawa do nietykalnoci cielesnej39. Twierdzi si, e oczywistoci jest, i bez istotnych wskaza medycznych rodzice nie mog spowodowa usunicia ero-gennej czci z seksualnego organu swojego dziecka40. Dokonanie takiego uszczerbku na ciele nie moe by usprawiedliwione ani prawem rodzicw do wolnoci religijnej, ani prawem do wychowania dziecka. Obrzezanie wypenia znamiona uszkodzenia ciaa i nie ma w tym przypadku podstaw do skuteczne-go wyczenia bezprawnoci41.</p> <p>Argumentuje si, e dopuszczalno obrzezania nie moe by uzasad-niona prawem rodzicw do wolnoci religijnej, ktra jest czystym prawem wolnociowym42: nie ma czego takiego, jak uprawnienie do bezporedniego wyrzdzenia komu uszczerbku na ciele wedug swobodnego uznania43. Wol-no religijna nie przyznaje rodzicom prawa do czynienia z dziecka narzdzia i przedmiotu ich przekona religijnych44, a zakres ochrony wolnoci religijnej jednej osoby musi si [] tam koczy, gdzie zaczyna si sfera praw podsta-wowych drugiej osoby45. Std cz przeciwnikw dopuszczalnoci obrzezania uwaa, e nie wystpuje w ogle konflikt midzy prawem do nietykalnoci cie-lesnej dziecka a prawem rodzicw do wolnoci religijnej, jako e obrzezanie nie jest objte przysugujcym rodzicom prawem: wolno religijna [] rodzicw </p> <p>30 A. Steinbach, Die gesetzliche Regelung zur Beschneidung von Jungen, Neue Zeitschrift fr Verwaltungsrecht-Extra 2013, nr 9, s. 7.</p> <p>31 M. Germann, Die Vorgaben des Grundgesetzes, s. 45-6.32 Por. RPU, op. cit., s. 9.33 Ibidem.34 Zob. B. Fateh-Mogha...</p>

Recommended

View more >