Kociewski Magazyn Regionalny Nr 67

  • Published on
    26-Oct-2015

  • View
    690

  • Download
    6

DESCRIPTION

Kociewski Magazyn Regionalny - do numeru 10 bya to publikacja seryjna Towarzystwa Mionikw Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdaskim i Towarzystwa Mionikw Ziemi Tczewskiej. W roku 1994 nie ukazywa si, a od 1995 r. wydawca, Kociewski Kantor Edytorski, jest sekcj wydawnicz MBP w Tczewie.

Transcript

  • PL ISSN 0860-1917 CENA 3,00 z

    Kwartalnik spoeczno-kulturalny

    padziernik listopad grudzie 2009 (67)

  • KOCIEWSKI MAGAZYN REGIONALNY Kwartalnik spoeczno-kulturalny

    Nr 4 (67) padziernik listopad grudzie 2009 PL ISSN 0860-1917 WYDANO ZE RODKW BUDETU MIASTA TCZEWA

    PRZY WSPARCIU FINANSOWYM URZDU MIEJSKIEGO W SKARSZEWACH

    RADA PROGRAMOWA Kazimierz Ickiewicz - przewodniczcy oraz Irena Brucka, Czesaw Glinkowski, Jzef Golicki, Andrzej Grzyb, Krzysztof Korda, Jan Kulas, Tadeusz Majewski, prof. Maria Pajkowska-Kensik, Jzef Zikowski

    REDAKCJA Halina Rudko redaktor naczelna Wanda Koucka sekretarz Kociewski Kantor Edytorski opracowanie graficzne i amanie

    WYDAWCA Kociewski Kantor Edytorski Sekcja Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Aleksandra Skulteta w Tczewie dyrektor Urszula Wierycho

    ADRES REDAKCJI I WYDAWCY 83-100 Tczew, ul. J. Dbrowskiego 6, tel. (058) 531 35 50 e-mail: kketczew@tlen.pl

    Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrtw, zmiany tytuw oraz poprawek stylistyczno-jzykowych w nadesanych tekstach.

    Teksty oraz zdjcia zamieszczone w niniejszym numerze zostay przekazane przez autorw nieodpatnie.

    NAWIETLENIE, MONTA I DRUK Zakady Graficzne im. J. Czyewskiego Tczew, ul. Kwiatowa 11

    Nakad: 600 egz. Objto: 6 ark. druk.

    NA OKADCE

    Las w okolicy Swaroyna fot. Mariusz Czerwiski

    W N U M E R Z E

    2 OD REDAKTORA

    2 Krystyna Brodnicka LEGENDY KOCIEWSKIE

    3 Krzysztof Kowalkowski LASKOWICE POMORSKIE (cz. II ostatnia)

    6 Agnieszka wiercz-Hyska ZNALELI RADZIWIW?

    7 Ks. Wadysaw Szulist DEKANAT TCZEWSKI (cz. II ostatnia)

    13 Jan Kulas PIERWSZY EGLARZ RZECZYPOSPOLITEJ

    15 Jacek Cherek 70. ROCZNICA AGRESJI SOWIECKIEJ NA POLSK

    15 Kazimierz Ickiewicz 17 WRZENIA 1939

    17 Jan Ejankowski KRWAWA KOCIEWSKA JESIE NA ZIEMI GNIEWSKIEJ (cz. IV ostatnia)

    18 Czesaw Glinkowski NA STARZENIE SI NIE MAJ CZASU

    20 Alicja Gajewska JAK ZOSTAAM MATK CHRZESTN

    23 Anna Gawrzyja UROCZYSTOCI W DZIE NIEPODLEGOCI W BARONIE

    24 HUBERTUS w obiektywie Jzefa M. Zikowskiego

    26 Andrzej Wdzik 19. WIAT, KTRY NIE MOE ZAGIN (cz. II) Pradzieje Kociewia

    29 Jacek Cherek NADWILASKIE SPOTKANIA REGIONALNE

    31 Zenon Gurbada BEATYFIKOWANI MCZENNICY Z KOCIEWIA

    33 40 LAT PRACY DLA KOCIEWIA

    34 Krystyna Gierszewska SMAKI KOCIEWIA

    35 Edmund Zieliski 60 LAT W TEATRZE LALEK

    36 Jan Ejankowski PRZED 25-LECIEM PIASECKICH KOCIEWIAKW (cz. IV ostatnia)

    38 Patrycja Hamerska KOCIERSKIE TARGI KSIKI COSTERINA

    40 BIESIADOWALI W CZARNEJ WODZIE

    41 Edward Jakiel DOROBEK POETYCKI ROMANA LANDOWSKIEGO

    KMR 1

  • Od redaktora

    O organizacji TV Kongresu Kociewskiego w 2010 roku ostatnio duo si mwi. Czy jest on potrzebny Kociewiakom ?

    Odbyo si ju kilka spotka roboczych w Tczewie, Tleniu, wieciu. Konferencja plenarna w Tleniu zorganizowana przez Lokaln Organizacj Turystyczn Kociewie" zakoczya si podpisaniem porozumie dotyczcych wsporganizacji kongresu. Przybyo na ni due grono samorzdowcw, przedstawiciei stowarzysze i organizacji regionalnych, udzi widzcych potrzeb promowania naszego regionu.

    Ostatnie trzy kongresy pozostawiy trway ad w tosamoci Pomorza. Po pierwszym powstao stowarzyszenie Kociewiakw - Federacja Stowarzysze i Zwizkw Kociewska Wiba", po drugim ogoszono Rok Kociewski", trzeci kongres pokaza si Kociewia. W szkoach zaczo ttni ycie regionane. Powstao kilka zespow kociewskich, otwarto izby regionane. Coraz wiksz popuarno-ci wrd dzieci i modziey ciesz si szkone konkursy, oimpiady, przegdy zespow fok-orystycznych. Nauczyciee z wielkim zaangaowaniem zaji si edukacj regionaln. Dla uatwienia pracy nauczycieom-regionaistom utworzono Warsztaty Regionane dziaajce do dzi.

    A zatem: Czy TV Kongres Kociewski jest po-trzbny t

    Podjte na dotychczasowych kongresach wnioski i postulaty do czego zobowizuj. Winnimy je kontynuowa, pomnaa dorobek przodkw i utrwala go dla potomnych, umacnia wiar w rozwj Kociewia. Nasz region obfituje walorami turystycznymi, historycznymi oraz kulturowymi, wic mamy si czym pochwali. Nie mamy si czego wstydzi.

    Jeeli Czytelnicy maj na ten temat swoje zdanie, to zapraszam na nasze lamy.

    Legendy Kociewskie

    KRYSTYNA BRODNICKA

    Wigilijny cud ima. Biay szron pokry wszystko dookoa. Na niebie wieci ogromny ksiyc. Wigilijny wieczr. Mam 4 lata, stoj przy oknie i uparcie chucham na

    szyb. Malekie okienko na wiat, ju za chwil znowu pokrywaj biae kwiaty mrozu. Musz, musz zobaczy pierwsz gwiazdk na niebie i szepn co do niej cichutko.

    Ojciec w szpitalu zostaymy same. Z pienidzmi krucho, a dzi wigilia Boego Narodzenia. Nie ma choinki, nie bdzie prezentw, nie ma nic. Na stole chleb i kawa zboowa. Mama siedzi na awce pod piecem i zami soli chleb, siostra bawi si szmacian lalk.

    Lampa naftowa troch dymi, poza tym cisza i spokj. Nie wida gwiazdki, aja chc jpoprosi, aby wskazaa drog do nas gwiazdorowi. Moe nic nie przynosi, byleby przyszed i przerwa t przeraajc, drczc cisz, i zy mamy.

    I wanie wtedy, w t bezmiern cisz wdar si oskot otwieranych drzwi do naszej sionki, otrzepywanie butw ze niegu i dzwonek. Tak dzwoni mg tylko gwiazdor.

    Mama podbiega do drzwi, otwierajc je szeroko, my staymy ju tu za ni. Przed nami sta olbrzymi gwiazdor, obsypany biaymi patkami niegu, z workiem na plecach i choink pod pach. Sta si cud, tak upragniony, a niespodziewany.

    - Pokj temu domowi - powiedzia grubym gosem i wtoczy si do kuchni, pooy choink, zdj worek z plecw - czy s tu grzeczne dzieci? - spyta.

    - S, s - potwierdzia mama, stawiajc krzeso, aby gwiazdor mg usi i odpocz.

    - A pacierze potrafi? - Potrafi - odpowiedziaa mama. - No to ty powiedz Wierz w Boga, a ty - wskaza na

    mnie - Ojcze Nasz." Pacierze odmwilimy gadko, teraz przysza kolej na

    piewanie kold. Nasze dziecice gosiki radonie chwaliy przyjcie na wiat Pana. Gwiazdor by zadowolony.

    Teraz otworzy wielki wr i zacz wydobywa z niego rne, niespodziewane rzeczy. Czego tam nie byo! Najpierw mama dostaa wypatroszonego, skruszaego na mrozie zajca na piecze i kiebasy, piernik i lukrowane pierniczki, jabka. Ja dostaam drewniany wzek dla lalki, a siostra eczko oraz duo innych rzeczy.

    Mama w oczach miaa zy wzruszenia i radoci, a gwiazdor siedzia z zadowolon, szczliw min. I tu naleaoby przytoczy sowa Elizy Orzeszkowej: ... bo da komu to, co si ma najlepszego i nie poaowa - nie potrafi ani gupi, ani cham.

    Gwiazdor odszed, zostawiajc nas bardzo szczliwych i wdzicznych. Mama zacza przygotowywa wigilijn kolacj, a ja z siostr stroilimy wie, pachnc lasem i witami choink, radonie wypiewujc koldy.

    Gwiazdorem bya ciotka Bronisawa, na pozr szorstka i apodyktyczna, a w gbi serca czua i dobra.

    Dzi po latach piszc te sowa, ocieram zy rozrzewnienia pynce mi po twarzy i szepc modlitwy, za dusze nieyjcych ju ciotek - Walerii i Bronisawy, za ich dobre serca, za rado i szczcie, jakie nam w dom wtedy wniosy.

    KMR

  • KRZYSZTOF KOWALKOWSKI

    Laskowice Pomorskie Z dziejw wsi

    (cz. II ostatnia)

    Wdniu 25 stycznia 1920 roku do Laskowic wkroczyli onierze Frontu Pomorskiego, przyczajc w ten sposb, zgodnie z Traktatem Wersalskim, kolejn miejscowo do niepodlegej Polski. Dwa tygodnie pniej 10 lutego w Laskowicach zatrzyma si gen. Haller, gdy czono jego pocig jadcy z Torunia z pocigiem wiozcym przedstawicieli rzdu i goci z Warszawy na uroczyste zalubiny z morzem48. Zmiany nastpiy take w szkole, w ktrej rozpoczto nauk po polsku. Nauczycielem pracujcym w szkole do 1 padziernika 1925 roku zosta Makary Kkolewski49. Wedug przeprowadzonego w nastpnym roku spisu powszechnego (30.09.1921 r.). Laskowice skaday si z dwch czci: Laskowice wie i Laskowice stacja kolejowa. Laskowice stacj stanowiy budynki dworcowe, jeden budynek mieszkalny i 3 budynki inne zamieszkae. Mieszkao tu 21 osb, 13 mczyzn i 8 kobiet, wszyscy katolicy narodowoci polskiej. Laskowice wie stanowio 26 budynkw mieszkalnych, w ktrych mieszkao 406 osb, w tym 202 mczyzn i 204 kobiet. 375 osb to katolicy, a 3 ewangelicy. Narodowo polsk podao 256 mieszkacw, a niemieck 30 osb50.

    W 1923 roku majtek laskowicki wraz nalecymi do niego folwarkami obejmowa obszar 1765 ha, z czego 801 ha roli, 65 k, 78 pastwisk, 530 lasw, 45 nieuytkw i 46 wd. Wacicielem majtku by Franciszek v. Gordon. W dalszym cigu funkcjonoway gorzelnia, cegielnia, myn i tartak. Ponadto w Laskowicach byo 50 ha gospodarstwo nalece do Bartomieja Glienke. Na te 50 ha skadao si 27 ha roli, 10 ha ak, 6 ha pastwisk, 5 ha lasw i 2 ha nieuytkw51.

    W maju 1925 roku odbya si pierwsza parcelacja majtku Laskowice, ktr przeprowadzia Spka Parcelacyjna Ziem Zachodnich w Poznaniu. Rozparcelowano obszar lecy na poudniowym kracu osiedla kolejowego. Powstae gospodarstwa liczyy od 2 do 7 ha, a zamieszkali w nich m.in. Kasperkowie, Zara, Pir, Kufel, Bona i Baoniak52. W drugich wyborach do sejmiku powiatowego w wieciu, ktre odbyy si 6 grudnia 1925 roku do wydziau powiatowego zosta wybrany Franciszek Kaczorowski, urzdnik kolejowy z Laskowic53. Czonkiem tego wydziau by on jeszcze w 1929 roku, bdc jednoczenie radnym sejmiku powiatowego, ale jego nazwisko zapisano Koczorowski54. Tu trzeba wyjani, e czonek wydziau powiatowego to dzi czonek zarzdu powiatu. W dniu 16 wrzenia 1925 roku prac w szkole rozpocz Jzef Olszowy, ale nie wiadomo, jak dugo w niej pracowa, gdy wiadomo, e do 31 sierpnia w szkole pracowa Wadysaw Majewski55.

    W 1926 roku Laskowice stanowiy gmin wiejsk, w ktrej mieszkao 227 osb. Poza zakadami Gordona dziaao tu przedstawicielstwo firmy Polski Eksport Drzewny", Wyszynk trunkw prowadzi J. Raczo, zajazd R. Konert, piekarni K. Kufel, sklep z artykuami kolonialnymi T. Betyna, rzenic-two E. Hinz. We wsi mieszkaa akuszerka M. Zikowska56.

    W 1928 roku do jednoklasowej katolickiej szkoy powszechnej w Laskowicach, w ktrej uczy jeden nauczyciel katolicki, uczszczao 61 dzieci katolickich i 5 ewangelickich57. Od 1 wrzenia nauczycielem w szkole by Alfons Urbaski, ktry w szkole pracowa do 31 sierpnia 1939 roku Zosta on w 1939 roku rozstrzelany przez Niemcw58. Urbaski kierujc szko prowadzi take chr Lutnia"59.

    Wzrost znaczenia Laskowic powodowa take rozwj usug. W 1930 roku w Laskowicach oprcz akuszerki pracowa take lekarz Stanisaw Skalski. Usugi wiadczyli: fryzjer J. Ochendal, piekarz K. Kufel, rzenik E. Hinz. Sklep z artykuami kolonialnymi prowadzi T. Betyna. Zajazd prowadzi L. Kuhnert, a wyszynk trunkw J. Racho i A. Rode60. Zwraca uwag rna pisownia, zapewne tych samych nazwisk, ale rnice takie wystpoway stosunkowo czsto, by moe w zwizku rn pisowni nazwisk, a moe w zwizku z popenianymi bdami przy odczytywaniu rcznie pisanych informacji. Jak pisze B. Powiardowski w Laskowicach bya take ju w tym czasie piekarnia-cukiernia w pobliu dworca kolejowego, prowadzona przez jego ojca Waleriana. Powiardowscy mieszkali w Laskowicach od 1929 r. i mieli tu take kilkuhektarowe gospodarstwo przy ul. Dugiej 4461.

    W kwietniu 1931 roku odbya si druga parcelacja majtku Laskowice na zachd od osiedla kolejowego. Tworzone gospodarstwa liczyy okoo 15 ha, a zamieszkay w nich w nich m.in. rodziny Pitkowskiego, Deki, Olszewskiego, Blumy, in. Markowskiego i inne. Ponadto 2 ha gospodarstwo dostali Gostomski i Cichocki, a jednohektarowe parcele kilku kolejarzy. Kolejna parcelacja odbya si w 1933 roku w ramach reformy rolnej. Wtedy wydzielono dziaki wzdu szosy oskiej, poczwszy od zabudowa Waleriana i Franciszki Powiardowskich, a do zabudowa p. Biela-szewskich62.

    Budynek dawnej czteroklasowej Szkoy Podstawowej (stan z ok. 1999 r.)

    KMR 3

  • W 1934 roku nastpia zmiana ustroju samorzdu terytorialnego w Polsce. Zlikwidowano dotychczasowe mae gminy wiejskie skadajce si z jednej - dwch wsi, tworzc w to miejsce due gminy wiejskie skadajce si z kilkunastu wsi i majtkw. Dotychczasowa gmina Laskowice wesza w skad gminy Jeewo w powiecie wieckim wojewdztwie pomorskim63.

    Nastpowa jednak dalszy systematyczny rozwj Laskowic. Mieszkacy wsi nalecej do parafii Jeewo oddalonej 0 4 km drogi, a szczeglnie osiedla kolejowego, podjli starania majce na celu budow w Laskowicach kocioa i utworzenie wasnej parafii. W kocu przyniosy one pozytywny efekt i ksidz Biskup Stanisaw Wojciech Okoniewski dekretem z dnia 19 padziernika 1938 roku ustanowi w Laskowicach Pomorskich samodzieln placwk duszpastersk, ktra sw prac rozpocza zgodnie ze wspomnianym dekretem dnia 1 stycznia 1939 roku. Stacja duszpasterska, jak zapisano w dekrecie, otrzymaa take prawo powoywania wasnej Rady Parafialnej. Tak opisa Biskup w dekrecie obszar nowej parafii: Do tej nowej kuracji przydzielam na razie z parafii jeewskiej wszystkie rodziny kolejarzy mieszkajce na obszarze dworca kolejowego w Laskowicach, wszystkich mieszkacw wsi i majtku Laskowice w ich obecnych granicach administracyjnych, poza tym ca gromad Osiowo. Z osiedla kolejowego Bedlenki, ktre naley do parafii wiecie, wcielam do obrbu kuracji Laskowice domy i budk stranicz nr 21, gdzie mieszkaj obecnie Nadarzyski Jan i Glaza Marian, zapisane jako wasno PKP w ksidze gruntowej Belno, Art. 3, tom 1, karta 12, dalej dwa budynki mieszkalne stacji Bedlenki, zabudowania stacyjne i stranicze nr 100, w ktrych mieszkaj Grnowiczowie, Kalinowscy, Litkowie, Senscy Chyrkowie, Lisewski Jan, Konarski Franciszek. Zabudowanie te s rwnie zapisane jako wasno PKP Skarszewy Art. 2, tom I, karta 12. Dla skompletowania terenu kuracji Laskowice wcielonego przyczam jeszcze gospodarstwo rolne, ktrym zarzdza Jagodziski Franciszek, oddalone okoo 30 metrw od budynkw PKP, zapisane Skarszewy Art. 18, tom 21, karta 13 (wasno Lorenza Gustawa). Z parafii drzycimskiej przydzieam do kuracji Laskowice ca posiado ziemsk, majtek Polko, karta numer jeden (obecny waciciel Wadysaw Paschalis-Jakubowicz) wraz z domami robotniczymi.

    Ju w 1938 roku zakupiono ziemi na cmentarz grzebalny, ktry zosta powicony przez ks. bpa Konstantego Dominika. Na nowo powoan kuracj zosta skierowany duszpasterz ks. Jzef Szczepaski, ktry zamieszka w domu wybudowanym w 1936 roku przez Waleriana i Franciszk Powiardowskich przy skrzyowaniu drg Laskowice - Osie - wiecie ul. Dugiej 44. Nowy duszpasterz z ca energi przystpi do budowy kocioa pw. w. Krzysztofa. Zwoono materia pod budow kocioa i plebanii, zalano fundament pod wie kocioa. Jednoczenie w wietlicy kolejowej przy dworcu zorganizowano tymczasow kaplic65.

    Tu przed wybuchem II wojny wiatowej na stacj kolejow w Laskowicach przyjechali onierze, ktrzy kierowali transportami wojskowymi. W nocy z 31 sierpnia na 1 wrzenia 1939 roku rozpoczto ewakuacj rodzin kolejarzy, a ostatni kolejarze wyjechali 1 wrzenia wieczorem. Jeszcze tego samego dnia zbombardowano dworzec i nastawni, co poza zniszczeniami przynioso mier i cierpienia rannych66. W czasie kampanii wrzeniowej zgino okoo 10 onierzy polskich pochodzcych z Laskowic67.

    Zgin take ostatni z Gordonw - Franciszek, ktry nalea w 1939 roku do organizatorw Krwawej niedzieli"

    w Bydgoszczy68. Zgin 3 wrzenia 1939 roku w Bydgoszczy i pochowany zosta w parku nad jeziorem. Gordon dziaa bardzo aktywnie na rzecz mniejszoci niemieckiej. Organizowa u siebie w majtku zebrania Niemcw, a wiczenia z broni przeprowadzano w strzelnicy pooonej nad jeziorem Stelchno. Uczestniczyo w nich do 30 osb. Trzech synw Franciszka zgino. Franz poleg w pierwszych dniach napaci Niemiec na ZSRR pod Baranowiczami 30 czerwca 1941 roku, Adolf jako lotnik zgin 20 kwietnia 1943 roku nad Noworosyjskiem, Eberhard zgin 29 stycznia 1945 roku na lsku. Uratowali si jedynie crka i ostatni z synw, ktrzy wyjechali do Niemiec69.

    Po zajciu Laskowic Niemcy rozpoczli aresztowania i wywzk Polakw do obozw w Potulicach i Jabonowie oraz do pracy w niemieckich majtkach70. W pierwszym okresie okupacji, w 1939 roku, zginli mieszkacy Laskowic: Leon Werkowski - ogrodnik, Franciszek Lewicki - rzenik, Edmund Lubiski - rzenik, Bronisaw Kruszyski - robotnik, Franciszek Pitkowski - rolnik, Stanisaw Zara - kolejarz, Alfons Urbaski - nauczyciel, Jan Mazurek - kolejarz. Ponadto w obozie koncentracyjnym Stutthof zgin w 1942 roku rolnik Edmund Kochaski71. Okupacja przerwaa take budow kocioa, a ks. Radca Jan Burtschik - proboszcz w Jeewie otrzyma od wadz niemieckich rozkaz zlikwidowania tymczasowej kaplicy na dworcu w Laskowicach. Paramenty i sprzt liturgiczny zostay przewiezione do parafii Jeewo, by nie stay si pastw okupacyjnych wojsk. W ten sposb na czas wojny przechowano paramenty a do roku 194772.

    Oswobodzenie z okupacji niemieckiej nastpio 14 lutego 1945 roku. Ostatnie walki odbyy si w majtku Laskowice i dworcu oraz Belnie i Piskarkach. Niemcy uciekajc zniszczyli trzy wiee gromadzce wod i wysadzili cz mostw73. Niestety, tak jak w wielu innych miejscach Pomorza, sowieccy wyzwoliciele" aresztowali ponad 30 mieszkacw Laskowic, wywoc ich w gb Zwizku Sowieckiego na Ural. Z grupy tej 11 osb zmaro z wycieczenia i chorb, z czego picioro zmaro ju w drodze na Ural, w Ciechanowie i Grudzidzu. Zmarli: Nikodem Kufel, Jan Kieczyski, Antoni Baron, Wadysaw Trepczyski, Bernard Kierzkowski, Piotr Schrder, Szczepan Czapara, Bernard Formela, Franciszek Krauza i jego ona, Konrad Rosiski74.

    Z kocem wojny mieszkacy Laskowic mogli zacz re-alizaowa przedwojenne plany. Dekretem ks. bpa ordynariusza dra Kazimierza Jzefa Kowalskiego z dnia 28 kwietnia 1947 roku pierwszym po wojnie kuratorem zosta ks. wikary z Jeewa Franciszek Joachim Wagner, ktry w Jeewie u boku sdziwego proboszcza ks. Radcy Jana Burtschika by wikariuszem od 1 kwietnia 1937 roku do 28 kwietnia 1947 roku. Ks. Wagner otrzyma polecenie reaktywowania kuracji Laskowice w granicach przedwojennych, zorganizowania ycia parafialnego oraz wystawienia kocioa i zabudowa gospodarczych. Kolejarze laskowiccy w dniu 3 maja 1947 roku przywitali swego nowego duszpasterza, ktry odprawi msz w. w baraku szkolnym postawionym przez okupanta, w ktrym po II wojnie wiatowej urzdzono klasy szkolne.

    Dnia 19 padziernika 1947 roku do Laskowic przyby Jego Ekscelencja ks. bp Kazimierz Kowalski z Pelplina i dokona powicenia kaplicy pw. Niepokalanego Serca NMP. Tytu ten zosta nadany z inicjatywy duszpasterza ks. Kuratusa w dowd wdzicznoci za szczliwe przeycie II wojny wiatowej. Ks. Kuratus Franciszek Joachim Wagner, pierwszy duszpasterz powojenny w Laskowicach, urodzi si 8 grudnia 1908 roku w Chrolu po w. Nowe Miasto

    4 KMR

  • Lubawskie woj. Olsztyn. Dzie witego Krzysztofa patrona kolejarzy obchodzono 25 lipca75.

    Ks. bp Kazimierz Kowalski planowa, by parafi Laskowice, ze wzgldu na wzow stacj kolejow, przekaza zgromadzeniu zakonnemu, aby jako misjonarze mogli gosi misje w parafiach tutejszej diecezji. W tym celu kilka razy zwraca si do ksiy Werbistw o przejcie tej parafii. O. prowincja musia odmwi, gdy w tym czasie brakowao ojcw, tym bardziej, e byli potrzebni do prowadzenia maych seminariw np. w Grnej Grupie i innych76.

    Parafia w 1952 roku zostaa przekazana przez ks. bpa Kazimierza Kowalskiego ojcom Oblatom. Ojciec Prowincja Stefan migielski OMI zleci prac duszpastersk o. Janowi Krzykowskiemu OMI z Poczyna. O. Krzy-kowski Jan OMI przyby do Laskowic 24 maja 1952 roku. Zamieszka tymczasowo w domu rodziny Waleriana i Franciszki Powiardowskich. Dekretem z dnia 30 sierpnia 1953 roku o. Prowincja Stefan migielski erygowa kanonicznie dom zakonny w Laskowicach p.w. Niepokalanego Serca Najwitszej Maryi Panny. Superiorem, ekonomem i dyrektorem misji w tym domu zosta mianowany dotychczasowy superior z Katowic o. Pawe Koppe77.

    W 1957 roku odszed z parafii o. Jan Krzykowski, w jego miejsce proboszczem zosta o. Wilhelm Kubsz, ktry pracowa w parafii do 15 grudnia 1964 roku. Kolejnymi proboszczami w laskowickiej parafii byli: o. Jerzy Jaga, o. Alfons Glanc, o. Franciszek Kaczmarek, o. Norbert Sojka, o. Stanisaw Cy-ganiak, o. Walenty Miklaszewski do chwili obecnej78.

    Ksia Werbici przyszli jednak do Laskowic. Wspomniani wczeniej pastwo Powiardowscy mieli dwch synw, ktrzy wstpili do zakonu Ojcw Werbistw. Bronisaw zosta wywicony w 1956 roku, a Feliks w 1959 roku To wanie o. Bronisaw Powiardowski i o. Wadysaw Kamierczak rozpoczli prac misjonarzy ludowych w Laskowicach, w domu rodzinnym rodziny Powiardowskich przy ul. Dugiej 44. Dnia 14 grudnia 1958 roku zostaa powicona tam kaplica. By to pocztek dziaalnoci Misjona-

    Kapliczka Najwitszej Maryi Panny, przy kociele parafialnym

    Ks. Bronisaw Powiardowski zmar

    24 wrzenia 2009 roku w wieku 84 lat

    i 59 roku lubw zakonnych

    rzy Werbistw w Laskowicach79. W 1964 roku dom i ziemia rodzicw zostay przepisane na Feliksa Pocwiardowskiego i w ten sposb cao, cho nieformalnie, przesza na rzecz Ojcw Werbistw80.

    W dniu 26 lipca 1966 roku rozpoczto budow nowego kocioa parafialnego. Jego budowa trwaa trzy lata. Dnia 8 sierpnia 1969 roku koci by gotowy i mona go byo odda do uytku. W tym dniu ks. bp Ordynariusz Kazimierz Kowalski dokona uroczystego powicenia81. Do parafii nale Belno, Lipno, Krplewice Nowe, Krplewice Stare i Osowo.

    W dniu 5 marca 1975 roku nastpio przepisanie rodzinnej nieruchomoci Powiardowskich na rzecz Zgromadzenia SowaBoego(KsiyWerbistw)iwtymsamymroku Genera Werbistw w Rzymie oficjalnie zatwierdzi Dom Misyjny w Laskowicach pw. Bogosawionego Arnolda Janssena82.

    W 1981 roku rozpoczto budow obiektw klasztornych. Wybudowano kaplic, muzeum i sal widowiskow83. Nastpnie wybudowano trzypitrowy dom mieszkalny i jednopitrowy budynek z jadalni, sal rekolekcyjn, sal wykadow, pomieszczeniami mieszkalnymi i kuchni84.

    W 2007 roku w Laskowicach mieszkao 2499 osb. Dzieci i modzie uczyy si w Liceum Oglnoksztaccym Ksiy Werbistw Collegium Verbinum" przy ul. Dugiej 44, Gimnazjum przy ul. Mickiewicza 3a, Szkole Podstawowej im. Janusza Kusociskiego przy ul. Szkolnej 6. Dzieci modsze uczszczaj do Przedszkola Samorzdowego przy ul. Dugiej 285.

    Koci parafialny pw. Niepokalanego Serca Najwitszej Maryi Panny

    KMR 5

  • ION

    Przypisy: 47

    B. Powiardowski, Laskowice ..., cyt. dz., s. 21.

    48 Cz. Skonka, Siadami Generaa Hallera,

    Gdask 1995, s. 58. 49

    B. Powiardowski, Laskowice ..., cyt. dz.,8.21.

    so Skorowidz miejscowoci Rzeczpospoli

    tej Polskiej, tom XI, Wojewdztwo pomorskie, Warszawa 1926, s. 49.

    51 S. Manthey, Ksika adresowa gospo

    darstw rolnych ponad 50 ha woj. pomorskiego. Wydanie I, Toru 1923, s. 348-349.

    52 B. Powiardowski, Laskowice ..., cyt.

    dz., s. 18-19. 53

    Ksiga pamitkowa dziesiciolecia Pomorza, Toru 1930, s. 415.

    54 Gryf. Informator Pomorski. Ksiga

    Adresowa Pomorza 1929. Toru 1929, s. 261. 55

    B. Powiardowski, Laskowice ..., cyt. dz., s. 22.

    56 Ksiga adresowa Polski (wraz z W. M.

    Gdaskiem) dla handlu, przemysu, rzemios i rolnictwa 1928, Warszawa 1926/26, s. 478.

    57 Diecezja chemiska, zarys historycz-

    no-statystyczny, Pelplin 1928, s. 591. 58

    B. Powiardowski, Laskowice ..., cyt. dz., s. 22.

    59 Tame, s. 27.

    60 Ksiga adresowa Polski (wraz zW.M.

    Gdaskiem) dla handlu, przemysu, rzemios i rolnictwa 1930, Warszawa 1930.

    6i B. Powiardowski, Laskowice ..., cyt.

    dz.,s. 12. 62

    Tame, s. 18-19. 63

    Dziennik Ustaw Nr 68 z 1934 r. poz. 604. 64

    Dekret w sprawie utworzenia samodzielnej stacji duszpasterskiej w Laskowicach, w dekanacie i powiecie wieckim, w: Miesicznik Diecezji Chemiskiej nr 11-12, listopad-grudzie 1938, s. 785-786.

    65 B. Powiardowski, Historia powstania

    parafii Rzymsko-katolickiej w Laskowicach, maszynopis, Laskowice 2002, s. 1.

    66 B. Powiardowski, Laskowice ..., cyt.

    dz., s. 36-37. 67

    J. Milewski, Pojezierze Kociewskie i okolice, Gdask 1984, s. 278.

    68 B. Powiardowski, Laskowice ..., cyt.

    dz., s. 12. 69

    http://wikipedia.org/wiki/Laskowice. 70

    B. Powiardowski, Laskowice ..., cyt. dz., s. 38.

    71 Tame, s. 45-46.

    72 Tame, s. 2.

    73 Tame, s. 55.

    74 Tame, s. 59.

    75 B. Powiardowski, Historia...,

    dz. cyt., s. 2. 76

    Tame, s. 5. 77

    Tame, s. 5-6. 78

    Tame, s. 8. 79

    B. Powiardowski, Ksia Werbici w Laskowicach, Laskowice 2000, s. 14-15.

    80 Tame, s. 16.

    81 B. Powiardowski, Historia...,

    dz. cyt., s. 9. 82

    B. Powiardowski, Ksia..., dz. cyt., s. 18.

    83 Tame, s. 30.

    84 Tame, s. 30.

    85 http://wikipedia.org/wiki/Laskowice.

    Bibliografia: 1. Dekret utworzenia samodzielnej stacji

    duszpasterskiej w Laskowicach w dekanacie i powiecie wieckim, Miesicznik Diecezji Chemiskiej nr 11-12 Listopad-grudzie 1938.

    2. Diecezja chemiska, zarys historycz-no-statystyczny, Pelplin 1928.

    3. Duncker Alexander, Die laendlichen Wohnsitze, Schloesser Und Residenzen der

    Ritterschaftlichen Grundbesitzer In derPreus-sischen Monarchie nebst den Koniglichen Familien -, Haus-Fideicommiss-und Scha-tull-Gutern in naturgetreuen, kunenstelrisch ausgefuehten, fabrigen Darstellungen nebst begleitenden, Berlin 1857/1858, Bd 2.

    4. Dziennik Ustaw Nr 68 z 1934 r. poz. 604.

    5. Gemeindelexikon Jur das Konigreich Preuflen, heft II, Prowinz Westpreufien, Berlin 1908.

    6. Handbuch des Grundbesitzes Deut-schen Reiche, I Das Konigreich Preussen, Berlin 1880.

    7. Handbuch des Grundbesitzes im Deut-schen Reiche, Prowintz Westpreufien, Berlin 1909.

    8. http://wikipedia.org/wiki/Laskowice. 9. Ksiga pamitkowa dziesiciolecia Po

    morza, Toru 1930. 10. Kreja Bogusaw, Nazwy miejscowe

    Kociewia, Gdask 1988. 11. Gryf. Informator Pomorski. Ksiga

    Adresowa Pomorza 1929. Toru 1929. 12. Ksiga adresowa Polski (wraz zW.M.

    Gdaskiem) dla handlu, przemysu, rzemios i rolnictwa 1926/27, Warszawa 1927.

    13. Ksiga adresowa Polski (wraz z W. M. Gdaskiem) dla handlu, przemysu, rzemios i rolnictwa 1928, Warszawa 1928.

    14. Ksiga adresowa Polski (wraz zW.M. Gdaskiem) dla handlu, przemysu, rzemios i rolnictwa 1930, Warszawa 1930.

    15. Ksiga pamitkowa dziesiciolecia Pomorza, Toru 1930.

    16. Milewski Jzef, Pojezierze Kociewskie i okolice, Gdask 1984.

    17. Manthey Stanisaw, Ksika adresowa gospodarstw rolnych ponad 50 ha woj. pomorskiego. Wydanie I Toru 1923.

    18. Mapy wojewdztwa Pomorskiego w drugiej poowie XVI wieku, Marian Biskup, Andrzej Tomczak, w: Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toru 1955.

    19. Odyniec Wacaw, Dzieje Prus Krlewskich 1454-1772, Warszawa 1972.

    20. Paczkowski Jzef, Opis krlewszczyzn w wojewdztwie chemiskim, pomorskim i malborskim w roku 1664, w: TNT Fontes 32. Toru 1932, s. 252.

    21. Piosik Roman, Etymologia ludowa w nazwach powiatu wieckiego, w: Mestwin, nr 9, Toru 25.12.1929.

    22. O. Powiardowski Bronisaw SVD, Ksia Werbici w Laskowicach, druk Grna Grupa 1998.

    23. O. Powiardowski Bronisaw SVD, Laskowice Pomorskie. Zarys dziejw. Laskowice 2000.

    24. O. Powiardowski Bronisaw, Historia powstania parafii Rzymsko-katolickiej w Laskowicach, maszynopis, Laskowice 2002.

    25. Rychtarski Jerzy, Dzieje kolejnictwa na Pomorzu, Warmii i Mazurach, w: Jantarowe Szlaki nr 3, Gdask 1979.

    26. Skonka Czesaw, Siadami Generaa Hallera, Gdask 1995.

    27. Skorowidz miejscowoci Rzeczpospolitej Polskiej, tom XI, Wojewdztwo pomorskie, Warszawa 1926.

    28. Sownik Geograficzny Krlestwa Polskiego i innych krajw sowiaskich, tom V, Warszawa 1884.

    29. Staszewski Janusz, rda Wojskowe do dziejw Pomorza, cz I, Zajcie Pomorza 1806/7 r, Toru 1933.

    30. Taryfy podatkowe ziem pruskich z r. 1682, opracowa Stanisaw Ktrzyski w: TNT Fontes V. Toru 1901.

    31. Verzeichnis der Pfarrstellen, Geme-inden und der Geistlichkeit im Bereiche der Unierten Ewangelischen Kirche in Polen, Pozna 1939.

    32. rda dziejowe, tom XXIII, Polska XVI wieku, Warszawa 1911.

    AGNIESZKA SWIERCZ-HYSKA

    Znaleli Radziwiw? cT~pr\ dczas p

    r a c konserwatorskich

    L^Jw kociele pod wezwaniem w. cL_S Mikoaja w Gniewie natrafiono na tajemniczy otwr. Okazao si, e prowadzi on do ukrytego pomieszczenia. W nim zauwaono trumny. W poniedziaek 12 padziernika br. rozpoczy si prace w tajemniczej krypcie. Archeolodzy z Uniwersytetu Mikoaja Kopernika w Toruniu sprawdzaj, czy s to Radziwiowie.

    Koci, w ktrym dokonano znaleziska pochodzi z XIV wieku. Wystrj otarza w. Anny, pod ktrym ukryta bya krypta wskazuje, e pochodzi on z 1624-1626 roku.

    W Gniewie mieszka Achacy Cem-ma, wojewoda pomorski. Oeni si on z Ann Zofi Radziwiwn (crk Mikoaja Czarnego Radziwia). Mieli oni syna te Achacego. Ojciec Cemma zmar w 1576 roku i jak wskazuj podania zosta pochowany w kaplicy w. Anny, gdzie znajduje si jego tablica nagrobna. Pochowana jest te tam najprawdopodobniej rwnie jego ona, Anna Radziwiwna. Dlatego Albrecht Radziwi ufundowa freski w tej kaplicy. Staa si ona na kilka pokole kaplic grobow rodzin Cemmw i Radziwiw.

    Ju wstpne wyniki bada zaskoczyy naukowcw. Pod szecioma trumnami, na ktrych widniej inicjay znaleziono wicej ludzkich szkieletw. Ich badaniami zaj si midzy innymi dr Tomasz Kozowski.

    Badaniami w kociele w. Mikoaja w Gniewie kieruje dr Magorzata Grupa z Zakadu redniowiecza i Nowoytno-ci Instytutu Archeologii UMK w Toruniu. Dr Grupa uczestniczya w licznych pracach archeologicznych podwodnych i naziemnych w Polsce i Europie. Zajmowaa si konserwacj zabytkw wydobytych z dow mierci oficerw polskich zamordowanych przez NKWD m.in. w Charkowie, Katyniu, zabytkw z obozw zagady ydw w Becu i Sobiborze, szat wydobytych z krypt kociow w Lubiniu, Gdasku, Toruniu, Lublinie. Za konserwacj szat z Lublina razem z dr Ann Drkowsk (rwnie pracujc teraz w gniewskim kociele) otrzymaa prestiow nagrod Unii Europejskiej - EUROPA NOSTRA 2002.

    6 KMR

  • KS. WADYSAW SZULIST

    Dekanat tczewski Materiay do przeszoci parafii diecezji pelpliskiej

    (cz. II ostatnia)

    Parafia Subkowy

    iejscowo jest usytuowana przy szosie Gniew - Tczew. Najstarszy zapis o Subkowach pochodzi z roku 1282124. Miejscowo stanowia wa

    sno biskupa wocawskiego. Parafia jest wzmiankowana w 1301 roku125. Przy tym roku M. Grzegorz mwi o prawie niemieckim126. Proboszcz posiada wwczas 4 wki i pobiera dziesicin127. Parafi wymienia rwnie spis witopietrza z 1325 roku128. Wie na pocztku XV w. (Subkowy - Sopko) to folwark, 10 ogrodnikw zobowizanych do szarwarku, 3 karczmy i myn-wiatrak129. Na cao skaday si 62 wki, a na folwark 14 wk bez k130.

    Parafi w 1483 roku zarzdza komendariusz131. Pleban w Subkowach w 1534 roku posiada 5 wk i tyle - ogrodnicy. Byy tam 3 czynne karczmy i myn pod zamkiem. Do parafii naleay Narkowy, Soca, Gniszewo, Wielogowy, Wamierz, Czar-lin, Gorzdziej132. WII poowie XVI w., notujemyjeszcze dalsze miejscowoci nalece do parani: Radostowo z kaplic, Maa Soca, Wielka Soca, May Garc, Brzuce, Brzeno, Narkowy, i Teudtschland133.

    rda Dziejowe z 1570 roku podaj m.in. 16 ogrodnikw, 4 rzemielnikw, 2 innych ogrodnikw, sprzedawc wina i innego rzemielnika134.

    Wie naleaa w XVI w. do dbr biskupa wocawskiego i tworzya oddzielny klucz subkowski135 o areale 83,5 anw, w tym folwark - 15 anw136. Miejscowo posiadaa myn, browar, 4 karczmy, 7 ogrodnikw i piekarni137. Kolejny inwentarz z 1598 roku wylicza 60,5 anw, ktre naleay do wieniakw138.

    Wizytacja z 1686 roku umieszcza Subkowy w dekanacie tczewskim i wylicza w tej parafii okoo 600 wiernych. Proboszcz posiada take wikarego139.

    Wizytacja z 1702 roku wskazaa ju okoo 1000 wiernych, 5 luteran i 12 konwertytw140. Przytuek w 1710 roku liczy 4 ubogich141. Liczba spowiadajcych si w 1765 roku wynosia 1170 osb. We wsi Radostowo znajdowaa si kaplica142.

    Subkowy w 1820 roku cznie z folwarkiem posiaday 82 dymy i 448 katolikw143, w 1848 roku - wie zamieszkiwao 250 katolikw, w 1867 roku-parafia liczya 3762, a wie 1088 dusz, do szkoy uczszczao 151 dzieci wyznania katolickiego, w 1904 roku - parafi stanowio 3551, a wie 533 katolikw.

    Do bardziej zasuonych osb w parafii w okresie pruskim naleeli: ks. Andrzej Pomieczyski (1814-1888), ktry da si pozna jako gorcy patriota w okresie Wiosny Ludw, rozwijajc dziaalno spoeczn. Udziela si aktywnie w Lidze Polskiej i Towarzystwie Pomocy Naukowej. Podpisa memoria duchowiestwa dekanatu chemiskiego o szersze uwzgldnienie jzyka polskiego w szkolnictwie elementarnym i gimnazjach pomorskich. Popar rwnie petycj ludnoci polskiej Prus Zachodnich o zwrcenie uwagi na jej potrzeby narodowe i kulturalne w Berlinie. Z tej racji nie cieszy si poparciem bpa A. Sedlaga144.

    Brunon Czapla (1872-1920) jako proboszcz w Subkowach bra czynny udzia w yciu spoecznym. Peni funkcj prezesa Towarzystwa Czytelni Ludowych w powiecie tczewskim. Po jego mierci cz zbiorw historycznych znalaza si w ksinicy miejskiej w Toruniu145.

    Konstanty Kreft (1867-1940) zainicjowa budow kociow w Sopocie, Piecach i Tucholi. Da si pozna na polu narodowym i spoecznym. Zmar w Stutthofie146.

    Alfons Schultz (1872-1940) zosta proboszczem w Subkowach w 1931 roku. Z jego polecenia wybudowano tam organistwk. Reprezentowa interesy sanacji, ktrej zwolennikiem by take bp S. W. Okoniewski. Peni obowizki prezesa zarzdu powiatowego Pomorskiego Towarzystwa Rolniczego w Tczewie. Odznaczono go Krzyem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym Krzyem Zasugi i Krzyem Organizacji Wojskowej Pomorza. W 1939 roku osadzono go w Stutthofie i utopiono w wannie 25.6.1940 roku. Zosta pochowany na Zaspie i 21.3.1946 roku spocz koo kocioa w Subkowach147.

    Parafi Subkowy w 1928 roku zamieszkiwao 4353 katolikw Polakw, 15 katolikw Niemcw, 120 Niemcw niekatolikw. Do szkoy w tej miejscowoci uczszczao 170 dzieci wyznania katolickiego148.

    Statystyka katolicka po 1945 roku jest nastpujca: 1947 rok - 3610 katolikw, 30 innowiercw, 1958 - 3400, 1995 - 4000, 2009 - 4000 osb wyznania katolickiego.

    Koci jest zbudowany w stylu gotyckim, murowany, z 1 poowy XIV w., rozbudowany okoo 1500 roku, jedno-nawowy z wie od zachodu i sklepionym prezbiterium 149. Do najwaniejszych zabytkw nale: otarz gwny (pny barok, 2 w. XVIII w.), 2 otarze boczne w prezbiterium przy cianie pnocnej (rokoko, 1780 roku), 2 otarze boczne przy cianie tczowej (pny barok, ok. 1728 roku) z antependia-mi kurdybanowymi (wczesny i pny barok, koniec XVII w., 1 po. XVIII w.), konfesjona (rokoko, z lat 1772-1780), awki (rokoko, 1780 rok), organy i chr muzyczny (rokoko, 3 w. XVIII w.), ambona (rokoko, lata 1772-1780), chrzcielnica (rokoko, 1779 rok), 2 relikwiarze (rokoko, 2 po. XVIII w.), monstrancja (barok, 1 po. XVIII w.), 3 kielichy (barok, XVIII w.), 13 lichtarzy (barok, pocz. XVIII w.), wiecznik (barok, pocz. XVIII w.), puszka na hostie (barok, XVIII w.), naczyka na oleje (barok, XVIII w.), kocioek (barok, XVIII w.), dzwon - sygnaturka (barok, 1772 rok)150.

    Do parafii Subkowy nale obecnie: Brzuce, Czarlin, Gniszewo, Mae Subkowy, Maa Soca, May Garc, Narkowy, Radostowo, Starzcin, Wielogowy i Wielka Soca.

    Parafia Swaroyn (Schwaroschin)

    dkryty w pobliu Swaroyna posek przedstawia ma boka pogaskiego151. Osad otwart w tej miejscowoci datuje si na wieki XI-XIII152. Grodzisko

    wczesnoredniowieczne pooone jest w Wamierku na pwyspie dawnego jeziora153.

    KMR 7

  • Dobra w Swaroynie w 1282 roku przeszy na biskupa kujawskiego154, ktry w 1301 roku nada kontrakty lokacyjne dla Subkw i Swaroyna sotysom Janowi z Gniewa i Janowi z Lignoww155.

    Te dobra w 1305 roku Henryk i Jan Swadajewiczowie nadali klasztorowi oliwskiemu wraz z mynem na Szpga-wie156. Potwierdzi to w tym roku krl czeski Wacaw III' 5 7. Swaroyn w 1309 roku stanowi dobra rycerskie158. Wedug ksigi czynszowej bpa wocawskiego z lat 1402-1409 dobra te liczyy 45 wk159. W 1320 roku toczy si spr o te dobra midzy wacicielem i zakonem krzyackim160. Z 1385 roku jest znany awnik ziemski Piotr ze Swaroyna161. Wielka ksiga czynszowa z lat 1437-1438 wymienia dobra rycerskie na prawie magdeburskim162. Wie w II poowie XVI w. naleaa do parafii w Lubiszewie163 jako filia.

    Swaroyn w 1570 roku liczy 35 wk, karczm, 2 ogrodnikw i 2 rzemielnikw164.

    witynia jako filialna prawdopodobnie zostaa zniszczona w czasie wojen szwedzkich165. Wizytacje biskupie z XVIII w. umieszczaj Swaroyn w parafii lubiszewskiej166.

    Miejscowo w 1789 roku liczya 23 dymy z folwarkiem, 2 karczmy i 2 myny. Liczba dymw w 1820 roku wzrosa tylko o 2. Domostwa zamieszkiwao 12 luteran i 84 katolikw. Liczba tych ostatnich wzrosa w 1848 roku do 103, a Lubiszewo w tym czasie stanowio fili tczewskiej parafii. Okrg szkolny w Swaroynie w 1867 roku liczy 37 dzieci katolickich i 129 dusz167.

    Swaroyn w 1904 roku w dalszym cigu nalea do Lu-biszewa jako lokalny wikariat, w ktrym mieszkao 184 katolikw i 68 dzieci wyznania katolickiego168. Z okresu midzywojennego statystyka podaje w 1928 roku 290 katolikw i 123 dzieci wyznania katolickiego w szkole169. Samodzieln placwk duszpastersk w Swaroynie ustanowiono w 1937 roku, jednak wojna przeszkodzia w budowie wityni. Dopiero w 1945 roku parafii zacz suy dawny koci popro-testancki zbudowany w stylu neogotyckim170. W latach 1940-1941 znajdowa si tam obz dla jecw angielskich, ktrych liczb szacuje si na 200 - 3000171. Komenda gminna Gryfa Pomorskiego" dziaaa w Swaroynie w latach 1942-1943172.

    Oto powojenna statystyka w tej parafii: w 1947 roku - 1200 katolikw, w 1958 - 1700, w 1995 - 2310, a w 2009 - 2420. Obecny koci wybudowano w latach 1894-1895 w stylu neogotyckim173.

    Na terenie parafii jest usytuowany cmentarz - miejsce pochwku pomordowanych przez hitlerowcw w 1939 roku okoo 7 tys. Polakw z Kociewia. Byli oni woeni ciarwkami do lasu, gdzie wykopano dla nich groby. Skazani schodzili zwykle pitkami nad d i wwczas paday strzay i staczali si. Nad niektrymi grobami umieszczono prowokacyjne tablice z napisami: Tu le Niemcy pomordowani przez Polakw"174. Teren naokoo miejsca kani w czasie rozstrzeliwania by otoczony kordonem okoo 25 SS-manw. Mimo tego udao si zbiec Janowi Kaczmarkowi (pochodzi z abna), Andrzejowi Grzybowi, Julianowi Hinowi ze Starej Huty, Wadysawowi Rezmerowi i Janowi Orowskiemu175. Las kryje 39 masowych grobw. Przy kocu wojny hitlerowcy zaczli zaciera lady swoich zbrodni, rozkopywali groby i palili zwoki176.

    W miejscu tym zginli rwnie ksia, nie tylko z powiatu starogardzkiego. Cmentarz jest otaczany pietyzmem. S tam odprawiane co roku Msze wite, ktr to tradycj zapocztkowa ks. Feliks Piechowski ze Swaroyna i pniej kontynuowa jego nastpca Edmund Kullas. 30.10.2001 roku celebrowa tam Eucharysti bp Jan Szlaga. Na Kociewiu jest to najwiksze miejsce kani Polakw z czasw II wojny wiatowej.

    Do parafii nale obecnie nastpujce miejscowoci: Goszyn, Liniewko, Mynki, Polesie, Szpgawsk, Wamie-rek, Wamierz, Wdkowy, Zabagno, Zduny i Zwierzynek.

    Parafia w. Krzya eren miasta by zasiedlony ju w okresie modszej epoki kamienia (2500-1700 p.n.e.)177 z tego okresu pochodz osady odkryte na osiedlu Staszica, Prt-

    nicy i Czyykowie. Okres brzu reprezentuje napotkana na terenie miasta siekierka z tulejk178 i grot oszczepu odkryty w Suchostrzygach, datowany na rodkowy okres brzu179.

    Na Hallstatt D okrela si grb z 14 popielnicami, w tym tworzywa z kolczykami i paciorkami. Inny obiekt mieci w sobie skarb brzowy z bransolet i naszyjnikiem180. Na wczesn epok elaza datuje si kilka grobw skrzynkowych z popielnicami z paciorkami bursztynowymi i szklanymi. Jedna z popielnic bya twarzowa181.

    M. Kwapiski zwrci uwag na kilka popielnic i kilkanacie kanop, w tym wazy twarzowe, pokryw czapkowat i popielnic-waz182.

    Z epoki elaza pochodz liczne znaleziska cmentarzy m.in. z Czyykowa i Suchostrzyg, a stae osiedla odkryto na terenie Prtnicy i Czyykowa183.

    Okoo 1226 roku Tczew stanowi siedzib miejscowego feudaa Pakosawa184, w 1248 roku Sambor II odzyska swoj dzielnic i utworzy w Tczewie zalek miasta wzorujc si na pobliskim Elblgu. Z kolei okoo 1252-1253 przenis swoja siedzib z Lubiszewa do Tczewa185. Pierwsza wzmianka o plebanie pochodzi z 1258 roku. By nim Johannes186. Parafia w tym czasie ju istniaa, jednak jej powstanie miao miejsce o wiele wczeniej. Koci parafialny by pod wezwaniem w. Krzya187. Chocia pocztkowo zapewne nosi inne miano. Zbudowano go na wysokim wzgrzu na skarpie wilanej, a jego pooenie naley uzna za pierwotne.

    W Tczewie oprcz parafii i kaplicy zamkowej, o ktrych wspomina dokument z 1258 roku osadzono dominikanw. Cysterkom z Chemna w 1275 roku przyznano parcel przy kociele w. Krzya, jednak ta donacja prawdopodobnie nie zostaa zrealizowana188.

    Klasztor dominikanw zaoy ksi Mciwoj II w 1289 roku189. Oprcz placu zakonnicy otrzymali take prawo owienia ryb, zbierania drzewa, szersze pozwolenie w zakresie zbierania materiaw budowlanych oraz wolny przewz na Wile190. G. Labuda przyjmuje dat fundacji dominikanw na rok 1284191.

    Siedzib ksicia, a pniej kasztelanw by zamek. Jego budowa zacza si zapewne w 1252 roku.

    W latach 1309-1317 w Tczewie wprowadzono prawo chemiskie w miejsce lubeckiego. Stwierdza to dokument Winricha von Kniprode z 1364 roku192. Ten dokument wspomina o gruntach miejskich i parafialnych. Liczba wk wynosia wwczas 74,5193.

    W skad parafii w. Krzya wchodziy Czyykowy (Ze-isgendorf), ktre w 1328 roku stanowiy folwark - wasno rycersk194. Liczba anw w 1333 roku wynosia 23 na prawie magdeburskim195, podobnie w 1417 roku196. Miejscowo w zapisie Czeysekendorff wymienia ksiga czynszowa z 1437-1438 roku197.

    Tczew wedug teje ksigi paci 168 marek i 1 floren, za przewz przez Wis 50 m. Myn na Mynwce posiada 6 k, wic nalea do wikszych198.

    Za czasw krzyackich nie wymieniono z imienia tczewskiego proboszcza w 1321 roku, ktry by jednym ze wiadkw. Funkcj dziekana tczewskiego w latach 1326-1327 peni Tycz-

    8 KMR

  • ko, proboszcz z Wielkiego Garca199. Z innych proboszczw z XIV w. warto wymieni Stefana, Pawa Strika i Rotcherusa200.

    Ksiga czynszowa bpa wocawskiego z pocztku XV w. wymienia w Tczewie 52 any, z ktrych dziesiciny zbiera wjt201.

    Do parafii w Tczewie w II poowie XVI w. naleay Czy-ykowy, Knybawa, Badowo,liwny, Rokitki, Suchostrzygi, Sztenbark i folwark Tczew202.

    Miasto Tczew w 1583 roku posiadao 4 witynie: w. Krzya, dominikanw, w. Jerzego i kaplic. Koci w. Krzya posiada przynajmniej 10 otarzy203. W tym czasie koci w. Krzya przejli protestanci, za bp H. Rozra-ewski okreli go jako heretycki204. Odtd luteranie utrzymywali w miecie pozycj dominujc205.

    W czasie I wojny szwedzkiej w 1626 roku Gustaw Adolf nakaza odda koci w. Krzya protestantom206.

    Przy tym kociele istniaa bogata biblioteka parafialna, a take szkoa parafialna. Wielu tczewian wybierao si take na studia zagraniczne207.

    W wizytacji z 1649 roku czytamy, e kaplice w wityni s opanowane przez protestantw, ktrzy nie chc do nich dopuci proboszcza208.

    Kolejny wizytator w 1686 roku z niekamanym optymizmem zanotowa, e koci parafialny jest niczym bazylika209. Liczba katolikw w 1703 roku wynosia okoo 700 osb i tyle luteran210. W 1729 roku koci mia 7 kaplic2".

    Wedug wizytacji z 1746 roku koci w. Krzya by w posiadaniu luteran przez 70 lat. Koci w. Jerzego uleg ruinie, w jego miejsce luteranie postawili swj dom modlitwy. Komunikantw w tym roku byo okoo 800, a luteran ponad tysic212. Statystyka z 1765 roku wymienia w kociele 12 bocznych otarzy, 634 mczyzn, 732 kobiety, 285 chopcw i 335 dziewczt213.

    rda Dziejowe odnotoway w Tczewie w 1570 roku licznych przedstawicieli rzemios214, jak 5 piwowarw, 9 piekarzy o 3 rnych specjalnociach, 5 rzenikw, 8 szewcw, 5 kunierzy, 2 siodlarzy, garbarza, pantoflarza korkownika, 6 kowali, 2 lusarzy, 11 rzemielnikw tekstylnych, 5 stolarzy, 5 koodziejw, 4 bednarzy, 2 wiadrownikw, tokarza, stelmacha, 2 cieli, murarza, 6 garncarzy, 2 szklarzy i 1 balwierza215. Liczba domw w rynku wynosia 25, w ulicach 111. Do miasta naleao 108 wk216. Wystpujca w rejestrze z 1570 roku wie Dirschaw to ulice, gdzie mieszkao 7 zagrodnikw.

    Przy zamku w 1565 roku mieci si dwr. Do starostwa naleay 2 folwarki - Zajczkowo i Soca, myn przed miastem o 6 koach, poruszanych wod biec biegnc rowem z Jeziora Lubiszewskiego217. Przy mynie by usytuowany tartak czyli pia218. Wod do miasta doprowadzono rurami ze wspomnianego rowu. Pniej zbudowano jeszcze drugi myn o 2 koach219. Na Wile by czynny przewz, a opata za niego w 1565 roku wynosia 20 marek. Jego wacicielami byli przewanie mieszczanie.

    Lustracja z 1565 roku wspomina o rybitwie dirsowskiej czyli tczewskiej. Wedug ksigi poborowej z 1570 roku mieszkao w Tczewie 15 rybakw220.

    Znacznego spustoszenia w miecie dokonay wojny szwedzkie, o czym informuje lustracja z 1664 roku. Dwr by spustoszony. Pozostao tylko 7 rybakw. Przewz dzieli si na 16 czci, z tych 11 trzyma Jakob Wilm. Wjtostwo spustoszao, podobnie jak i folwark Soca221. Z 6 k we mynie pozostay tylko 3222. Podobnie miaa si rzecz w 1682 roku223.

    Do bardziej zasuonych ksiy w Tczewie w omawianym okresie naleeli:

    Jan Ignacy Stechonowski (-1714) prepozyt tczewski, kanonik kamieski i oficja bydgoski224.

    Jakub Bernard Krolau (1677-1729) peni m.in. funkcj dziekana starogardzkiego, tczewskiego, gdaskiego, a w konsystorzu gdaskim - sdziego surogata255.

    Jan Franciszek Fahl (1693-1750) studiowa w Rzymie, dr obojga praw, kanonik, nieformalnie oficja gdaski226.

    Antoni Marcin Lipiski (1724-1774) pochodzi z rodziny szlacheckiej. Do jego ojca naleao Skrzeszewo. Sprawowa funkcj kanonika kruszwickiego, dziekana lborskiego i oficjaa tczewskiego227.

    Franciszek Ignacy Piechowski (1748-1800), urodzi si w Lipuszu, kanonik wolborski, oficja, rezydowa w Warszawie228.

    Najwikszym intelektualist i uczonym pochodzcym z Tczewa by Johann Reinhold Forster (1729-1798), ktry wada biegle wieloma jzykami. Zasuy si na polu geografii i przyrody. Bada tereny nad Wog, przebywa w Anglii i wykada w Niemczech229.

    Po I rozbiorze Polski nastay trudniejsze czasy. Pruska komisja w dniu 13.9.1772 roku przeja wadz w ratuszu przy zgromadzonej radzie miejskiej230.

    O ile w 1800 roku przewag liczebn w miecie zyskiwaa ludno wyznania ewangelickiego, to ju w 1816 roku szala przechylia si na stron ludnoci katolickiej231.

    Statystyka z 1820 roku wyliczya w Tczewie 176 dymw, 754 luteran, 797 katolikw, 6 mennonitw i 276 ydw232. Oto dalsze dane statystyczne: 1871 - ewangelikw 44,1%, katolikw 47,1%, 1910 - 44,27% ewangelikw i 54,17% katolikw233.

    Do najbardziej zasuonych ksiy w okresie pruskim w Tczewie naley zaliczy nastpujcych:

    Piotr Nelke zasuy si dla wadz pruskich. Prowadzi duszpasterstwo w Tczewie w latach 1835-1838. Nie zezwala chrzystom na wykonywanie pieni w jzyku polskim. Wadze pruskie popieray jego awans na kanonika i zosta odznaczony Orderem Ora Czerwonego IV klasy234.

    Henryk Jan Mettenmeyer - proboszcz w Tczewie w latach 1838-1871. Przyczyni si do odnowienia kocioa parafialnego. Z pomoc materialn przyszed rzd pruski, jednak pod warunkiem przekazania kocioa podominikaskiego. On ogosi krytyczny artyku w sprawie upoledzenia jzyka polskiego w szkolnictwie elementarnym w Tczewie. Bra te udzia w burzliwym prosynodzie w Pelplinie w 1849 roku jako delegat duchowiestwa dekanatu tczewskiego. Stara si zaagodzi sytuacj, gdy ksia polscy domagali si uywania jzyka polskiego w kancelarii biskupiej i wykadania niektrych przedmiotw w seminarium w tyme jzyku - na co by si nigdy rzd pruski nie zgodzi - doda, by kady z przemawiajcych uywa swego jzyka czyli polskiego wzgldnie niemieckiego235. Od 1853 roku by posem do sejmu pruskiego. Funkcj t peni jeszcze w 1862 roku.

    Robert Sawicki (1871-1925) przeforsowa w Tczewie sprowadzenie sistr szarytek do miasta i nie zgodzi si na niemieckie elbietanki lub franciszkanki. Regencja z Gdaska oskaraa go przed biskupem L. Rednerem, e zaprowadzi w kociele krzywdzce niemieckich katolikw zmiany w naboestwach. Chocia czu si Niemcem na amach Dirschauer Zeitung" prowadzi ostr polemik z miejscowym ewangelickim pastorem i czynnikami rzdowymi. Doczeka si godnoci protonotariusza apostolskiego i Orderu Ora Czerwonego IV i III klasy. Odnowi wntrze kocioa. By jednym z pionierw ruchu cecyliaskiego236.

    Na stan liczebny katolikw w Tczewie rzucaj wiato nastpujce dane: katolickie: 1867 rok-parafia 5487, miasto - 2325, 1904 rok - miasto 7267, parafia 9956.

    Na pocztku XX wieku w akcj narodow wczyli si polscy ksia, z ktrych A. Makowski z Lubiszewa zaoy Bank Ludowy. W 1906 roku przy jego wspudziale powstaa spdzielnia rolniczo-handlowa Rolnik" kierowana przez Tadeusza Nowackiego237. W nastpnym roku zainicjowao swoj dziaalno Towarzystwo Ludowe z inicjatywy Aleksandra Kupczyskiego238.

    KMR 9

  • GIONU

    Okres midzywojenny najlepiej reprezentuj dane nie tylko statystyczne z 1928 roku. Liczba dusz wynosia wwczas 12850, w tym katolikw Polakw byo 11561, katolikw Niemcw - 1289, za cae miasto liczyo 22116 mieszkacw, 20570 katolikw, 1334 ewangelikw, 80 prawosawnych, 120 ydw i 8 hodurowcw239.

    Miastu szczeglnie przysuy si znany dziaacz narodowy ks. Aleksander Kupczyski (ur. w 1875 r.) proboszcz w. Krzya od 1926 roku. Czonek Towarzystwa Czytelni Ludowych, dziaa w polskim ruchu wyborczym, w 1912 roku kandydowa na posa do sejmu pruskiego. Pod koniec 1918 roku musia si ukrywa przed aresztowaniem przez wadze pruskie. Z kolei pracowa w Podkomisariacie Naczelnej Rady Ludowej w Gdasku, a w latach 1918-1920 by czonkiem Organizacji Wojskowej Pomorza, nalea do Powiatowej Rady Ludowej, kierowa pocztkowo dzielnicowym sekretariatem Zwizku Ludowo-Narodowego na Pomorzu, a w 1920 roku wybrano go posem do sejmu. Na lata 1920-1939 przypada jego dziaalno jako czonka Narodowej Demokracji na Pomorzu. Peni funkcj prezesa Rady Nadzorczej Banku Ludowego w Gniewie. Aresztowano go latem 1940 roku, wiziono w Gdasku i wydalono z Pomorza do Berlina, gdzie zmar 31.1.1941 roku240.

    Na uboczu nie pozostawaa niemiecka mniejszo narodowa na Pomorzu. W Tczewie aktywnie dziaaa organizacja Ver-band Deutscher Katholiken, skupiajca praktycznie caa niemieck spoeczno katolick w Tczewie. Wydawaa Pommerscher Tageblatt, a redaktorem by Krammuschke z Tczewa24'.

    Inn organizacj byo od 1924 roku Deutsche Vereini-gung in Sejm und Senat fur Polen, Netzegau und Pomme-rellen. Jego pracami na lewobrzenym Pomorzu kierowa zarzd w Tczewie, ktry blisko wsppracowa z konsulatem niemieckim w Toruniu242.

    Druga wojna wiatowa okaza si tragiczna dla miasta i powiatu. Hitlerowcy zamordowali ponad 600 mieszkacw, wywieziono okoo 1800 polskich rodzin243.

    Paul Preuss zosta proboszczem parafii w. Krzya w Tczewie 21.10.1940 roku, a komisarzem biskupim na powiat 30.10.1940 roku. Polakw skazanych na egzekucj spowiada odziany w mundur wojskowy244. Swoje przekonania polityczne przedstawi w licie z 31.12.1939 roku, skierowanym do Hitlera: Jestem katolickim duchownym w Gdasku, czonkiem NSDAP, mam 35 lat, w sierpniu i wrzeniu byem kapelanem w oddziaach gen. Eberhardta. Byy to najpikniejsze dni mojego ycia. Dalekie s mi wszelkie sprawy wyznaniowe, chc jednak suy Panu, mj Fuhrerze, mojemu narodowi i ojczynie245.

    Do Tczewa przyby w zielonym mundurze Wehrmachtu, czsto naduywa alkoholu. Mieszkacy Tczewa wspominaj go poza tym pozytywnie, bo niczego zego Polakom nie zrobi. W czasie bombardowania Tczewa w 1945 roku spieszy do piwnic z posug sakramentaln, dla tego, kto o ni prosi. Gdy ewakuowano miasto, nie wyjecha z niego. Pracujcym w kociele nie szczdzi pienidzy.

    Po wyzwoleniu mia by proboszczem w Kleszczewie, wzgldnie w Kodawie246. Tam zosta aresztowany i przewieziony do Tczewa. Std uciek do Niemiec, konspiracyjnie wywieziony przez onierzy radzieckich przy decydujcej pomocy Pawa osiskiego, stranika, ktry pniej zosta aresztowany. Preuss zaocznie zosta skazany na kar mierci przez polski sd247. Zmar 21.10.1990 roku w Taunusstein, w diecezji Limburg248.

    Podczas II wojny wiatowej cierpienie dotkno wielu Polakw z terenu tczewskiego. Zamordowano m. in. 29 harcerzy, 42 nauczycieli, w prochowni 37, a w Szpgawsku okoo 300 osb z powiatu. Na terenie miasta byo kilka obozw pracy dla Polakw, Francuzw i Anglikw249. Obron polskich racji na tym terenie zaj si ruch oporu, w ktrym

    jako zastpca komendanta powiatowego TOW Gryf Pomorski" zasuy si Brzuska250.

    Na powojenn statystyk parafii rzucaj wiato nastpujce dane: 1947 rok - 11 ty. katolikw, 20 prawosawnych, 50 protestantw, 1953 rok - 15 ty. katolikw, 1969 rok- 19200, 1995 rok- 19000, 2009 rok- 15420.

    Nieprzecitn pracowitoci wyrnia si ks. praat Piotr Wysga. Podczas jego urzdowania ju 13 razy pielgrzymowano pieszo do Czstochowy, przeprowadzono konserwacj zabytkw tczewskiej fary, zorganizowano oratoria, sacrosongi i inne przedsiwzicia kultury chrzecijaskiej251.

    Koci w. Krzya naley do cennych zabytkw. Jest trzynawowy, z szeregiem bocznych kaplic i 9 bocznych otarzy. Zbudowany w stylu gotyckim, ceglany z 1 pol. XIV wieku, rozbudowany o rzdy bocznych kaplic i nadbudowany w 2 po. XIV w. Sklepienie odbudowano po 1577 roku, remontowany w latach 1839-1841 i 1906-1916, halowy z masywn wie frontow252.

    Koci famy mieci w sobie cenne zabytki sztuki. Otarz gwny (barok, ok. 1690 roku), 8 bocznych otarzy (barok, 2 w. XVIII w., pocz. XVIII w., ok. 1772 roku, koniec XVII w., przeom XVIII w. i pocz. XIX w.), otarz boczny (rokoko, ok. 1792 roku), ambona (barok, 2 w. XVIII w. ), 4 konfesjonay (rokoko, 2 po. XVIII w.,) 3 feretrony (rokoko, 2 po. XVIII w.), wiecznik stojcy (rokoko, 3 w. XVIII w.), monstrancja (barok, XVIII w.), 2 kielichy (gotyk, 1451 i 1492 rok), krzy re-likwiarzowy (gotyk, XV w.), pieta gotycka, krata sakra-mentarium (gotyk, 2 po. XV w.), zegar szafkowy (pny barok, 1 po. XIX w.), 2 lichtarze (gotyk, XV w.), 4 lichtarze (gotyk, przeom XV i XVI w.), 2 lichtarze (renesans, przeom XVI i XVII w.), 2 wieczniki (wczesny barok, przed 1668 rokiem i barok, przed 1700 rokiem)253.

    Obok fary stoi podominikaski koci w. Stanisawa Kostki, gotycki, ceglany, z okoo poowy XIV, przeskle-piony, jednonawowy, z omioboczn, czciowo wtopion wie frontow254.

    W Tczewie poza wyznawcami katolicyzmu mieszkaj czonkowie Kocioa Ewangelicko-Augsburskiego (okoo 35 osb) i Kocioa Zielonowitkowcw (okoo 300 osb) oraz wiadkowie Jehowy (okoo 300 osb) 255. Do parafii nale rwnie miejscowoci Badowo i Knybawa.

    Parafia w. Maksymiliana Kolbego (Czatkowy)

    zatkowy s usytuowane nad Wis, na pnoc od miasta. Niegdy naleay do klasztoru cystersw w Pelplinie. Najstarsza wiadomo o nich pochodzi z 1314

    roku, gdy doszo do zamiany gruntu midzy Zakonem Krzyackim i klasztorem cystersw256. W 1368 roku wielki mistrz zezwoli klasztorowi na pow ryb na Wile przy wsi Czatkowy257. Tene mistrz w 1382 roku da zakonnikom dwie wki k w zamian za ziemi na rw, ktry wykopano przez Czatkowy258. OpatSzymon w 1556 roku wydzierawi ki po prawej stronie Wisy na 8 lat Ludwikowi Mersfeldowi za 46 marek, 1 jesiostra i beczk gdaskiego piwa rocznie259. Liczba wk w 1636 roku wynosia 24 i 16 morgw260.

    Wizytacja Rozraewskiego nie wymienia Czatkw. Dalsze zmiany miay miejsce w 1594 roku, gdy opat Kostka wydzierawi folwark Czatkowy za 1200 z rocznie na 33 lata261. Kolejny opat Czapski w 1712 roku odda dzierawcom dochd z przewozu na Wile262. Statystyka z 1780 roku informuje nas, e we wsi byo 164 katolikw i 21 ewangelikw 263.

    Czatkowy w 1820 roku liczyy 24 ogniska domowe, 32 luteran, 48 katolikw, dzieliy si na due i mae Czatkowy. We wsi byy czynne karczma i wyszynk264.

    10 KMR

  • Z PRZESZK

    Statystyka kocielna z czasw pruskich jest nastpujca: 1848 rok - 28 katolikw, 1904 rok - 82, a spord 59 dzieci w szkole tylko 12 byo wyznania katolickiego. Frydrycho-wicz wyliczy w 1885 roku 114 katolikw, 61 ewangelikw i 28 dysydentw265. Polska statystyka z 1928 roku wymienia w Czatkowach 222 katolikw i 18 dzieci szkolnych w tej miejscowoci.

    Kaplica tymczasowa i parafia w Czatkowach powstaa w 1986 roku. Rocznik z 1995 roku wymienia w tej parafii Tczewskie ki i Czatkowy, take ul. Czatkowsk, szko podstawow i 1987 wiernych. Parafia jest pw. w. Maksymiliana Kolbego. Liczba dusz w 2009 roku wynosia 2800.

    Parafia NMP Matki Kocioa (Suchostrzygi - Lunau)

    rzegorz M. powoujc si na Ktrzyskiego i Sownik Geograficzny Krlestwa Polskiego przyjmuje najstarsz wiadomo o Suchostrzygach na rok 1338 i ww

    czas miay stanowi wasno zakonn, a take rycersk266. Wie na pocztku XV w. (Lwnau) miaa liczy 21 anw267.

    Ksiga czynszowa z lat 1437-1438 roku odnotowaa w Suchostrzygach wie rycersk (Lawnaw) na prawie magdeburskim268.

    W II poowie XVI w. Suchostrzygi naleay do parafii tczewskiej269 i posiaday 28 wk szlachcica Jana Knibaw-skiego. We wsi bya czynna karczma270.

    Suchostrzygi w 1682 roku opacay od 292 morgw 14 z i 18 gr271. Statystyka z 1820 roku wymienia 28 dymw, 85 luteran, i 134 katolikw272. Kolejne dane wskazuj na wzrost ludnoci katolickiej: 1848 rok - 128,1867 rok - 202, szkolnych dzieci wyznania katolickiego 24, 1904 rok - 414 katolikw i 140 dzieci szkolnych tego wyznania.

    Midzywojenna statystyka z 1928 roku wskazuje 802 katolikw, 116 dzieci katolickich, 10 ewangelickich. Miejscowo naleaa wwczas do parafii w. Jzefa. Obecnie z tej miejscowoci zachoway si jedynie ul. Suchostrzycka i Suchostrzygi Dworzec273. Nazwa tworzy zwart dzielnic zasadniczo midzy Kanaem Myskim a Alej Solidarnoci.

    Parafia powstaa w 1980 roku. Nowy koci, zbudowany z inicjatywy ks. Stanisawa Cieniewicza, jest najwikszym w diecezji pelpliskiej. Jego powicenia dokonano w 1998 roku. Parafia liczya w 1995 roku 18908 dusz, a w 2009 roku - 13300274. O wielkoci kocioa wiadczy jego metra: grny 2200 m 2, a dolny z salkami 1000 m2. Koci ten wypenia si jedynie na Pasterk i Rezurekcj275.

    Dawne Rokitki nale do parafii w Lubiszewie, a tylko kilka domw do parafii NMP Matki Kocioa w Tczewie. Miejscowo Prtnica wchodzi w skad parafii NMP Matki Kocioa.

    Nazwa Prtnica (Stangenberg) wywodzi si od rzeki, ktra niegdy tam pyna276. Jej nazwa zmieniaa si kilka

    krotnie: 1437 rok - Stangenberg, 1570 rok - Stangenbergk, 1746 rok - Szembark, 1765 rok - Sztembark.

    Miejscowo w 1570 roku znajdowaa si w posiadaniu szlachcica Jana Werdina, posiadaa 6 wk ziemi, 11 ogrodnikw i karczm277. J. F. Goldbeck zanotowa tam szlachecki folwark z mynem i 6 dymami278, a w 1820 roku statystyka podaje 4 dymy, 4 luteran i 36 katolikw279. Katolicka statystyka odnotowaa w 1848 roku 71 dusz, w 1867 roku - 55 i w 1904 roku - 44. Obecnie na zachd od Al. Solidarnoci jest usytuowane osiedle Prtnica.

    Parafia w. Jzefa

    nia 19.12.1915 roku rozpoczy si naboestwa w domu w. Jzefa. Towarzystwo Budowy Kocioa przejo ten dom na wasno dnia 2.6.1920 roku,

    a parafi zaoono 1.1.1921 roku. W 1928 roku naleao do niej 7020 Polakw katolikw i 700 katolikw Niemcw. Proboszczem wwczas by ks. Wadysaw Myski280, inicjator budowy kocioa. witynia powstaa w latach 1931-1936 w stylu modernistycznego klasycyzmu281.

    Wyrniajc si osobowoci jest proboszcz ks. Antoni Dunajski. Posiada wyczulony zmys estetyki, co przejawia si w wystroju wntrza kocioa. Jest autorem kilku ksiek z zakresu teologii, filozofii, literatury oraz kilkuset artykuw publicystycznych. Pracuje rwnie jako wykadowca Instytutu Teologicznego diecezji pelpliskiej w Tczewie i Kolegium Teologicznego w Pelplinie.

    Parafia w 1995 roku liczya 14950 dusz, a w 2009 roku - 15420. Do zabytkw naley zaliczy w tym kociele polichromowan Drog Krzyow prof. Gosienieckiego z Poznania282.

    Parafia w. Franciszka z Asyu

    bejmuje osiedle Wincentego Witosa na poudnio-wo-zachodnim obszarze miasta do szosy Malbork - Starogard, a na wschd od osiedla przebiega Aleja

    Solidarnoci. Dzielnic t potocznie nazywa si Grkami. Parafia powstaa w 1987 roku. W 1995 roku liczya ona 1300 dusz, a w 2009 roku - 1600.

    Budow wityni rozpoczto w 1991 roku. Obecny proboszcz ks. Jan Buk otrzyma w 1997 roku tytu Tczewianina Roku283. Do parafii naley Czarlin.

    Parafia Jezusa Chrystusa Krla Wszechwiata

    arafia jest usytuowana w dzielnicy Suchostrzygi przy ul. Jodowej. Zaoono j w 2004 roku i wtedy to wzniesiono tymczasow kaplic. W 2009 roku byo

    6100 parafian i 2 duchownych.

    Przypisy 124

    Pommerellisches... nr 341; M. Grzegorz, Osady..., s. 178; F. Schultz, Geschichte..., s. 33.

    125 Pommerellisches... nr 594; S. Librowski,

    Wizytacje... T. X, s. 83. 126

    M. Grzegorz, Osady..., s. 178. 127

    F. Schultz, Geschichte..., s. 360. 128

    S. Librowski, Wizytacje... T. X, s. 159; J. Spors, Podziay..., s. 71.

    125 Das Zinsbuch..., s. 71.

    130 Tame, s. 71

    131 F. Schuktz, Geschichte..., s. 360.

    132 Inwentarz... 1534..., s. 48-49, 120.

    133 M. Biskup,... Mapy..., s. 69.

    134 rda Dziejowe..., s. 111.

    135 Inwentarz dbr... 1852..., s. 282.

    136 M. Biskup... Mapy..., s. 121.

    137 Inwentarz dbr... 1582, s. 282.

    138 Inwentarz dbr... 1598, s. 170.

    139 W. Kujawski, Repertorium... 84:2005, s. 146.

    140 Tame, s. 22.

    141 Tame, 85: 2006, s. 175,

    142 tame, s. 274.

    143 Uebersicht..., s. 72.

    144 W. Szulist, Przeszo obecnych obsza

    rw diecezji pelpliskiej 1772-1920 T. II, Pelplin 2006, s. 88.

    145 Tame, s. 130-131.

    146 H. Mross, Sownik..., s. 151.

    147 W. Szulist, Przeszo obecnych obsza

    rw diecezji pelpliskiej 1939-1945, Studia Pelpliskie 38: 2007, s. 130-131.

    148 Diecezja Chemiska..., s. 631-633.

    149 J. Heise, Die Bau..., s. 256; Atlas zabyt

    kw..., s. 47. 150

    Rocznik... 1995, s. 607. 151

    J. L. uka, Wierzenia pogaskie na Pomorzu Wschodnim w staroytnoci i we wczesnym redniowieczu, Gdask 1973 s. 76-77. Jednak wedug H. Bugalskiej (Toponimia byych powiatw gdaskiego i tczewskiego, Gdask 1985 s. 99) nazwy Swaroyn nie naley czy z nazw boga Swaroga i jego kultem jak to czynili S. Ku-jot, A. Bruckner, S. Urbaczyk i A. Gieysztor.

    KMR 11

  • LGIONU

    152 K. Slaski, Podziay..., s. 197.

    153 J. T Podgrski, Stan..., s. 351; M. Haftka,

    Grodzisko w Wamierku gm. Tczew, Pomora-niaAntiquaT. XIII, s. 171-198.

    154 F. Schultz, Geschichte..., s. 361.

    155 W. ga, Obraz..., s. 216; F. Schultz doda

    je, e dobra Swaroyn stracili Beyzenburgowie, gdy opowiedzieli si po stronie Brandenbur-czykw i zdradzili ksicia (tame s. 361).

    156 Pommerellisches... nr 641; W. ga.

    157 Pommerellisches... nr 643; W. ga, Ob

    raz..., s. 133. 158

    Pommerellisches... nr 677; M. Grzegorz, Osady..., s. 125.

    159 Das Zinsbuch..., s. 73; M. Grzegorz,

    Osady..., s. 125. 160

    F. Schultz, Geschichte..., s. 61. 161

    K. Bruski. Lokalne elity rycerstwa na Pomorzu Gdaskim w okresie panowania zakonu krzyackiego, Gdask 2002, s. 324.

    162 Das Grosse..., s. 116. Podaje to

    M. Grzegorz (Osady..., s. 116), jednak trudno mi to zidentyfikowa ze Swaroynem w Das Grosse, a F. Schultz (Geschichte..., s. 360-361) nie wyszczeglnia tego roku.

    163 Visitationes..., s. 398 i 53; Inwentarz...

    1534, s. 18. 164

    rda Dziejowe..., s. 170. 165

    J. Fankidejski, Utracone..., s. 204. 166

    W. Kujawski, Repertorium... 85: 2006 na kilku stronach.

    167 Schematismus des Bisthums Culm, Pel

    plin 1867, s. 90. 168

    Schematismus des Bistums Culm, Pelplin 1904, s. 156-157.

    169 Diecezja Chemiska..., s. 621.

    ""Pielgrzym 13/2002. 171

    J. Matynia, Na szlakach walki i mczestwa wojewdztwa gdaskiego, 1939-1945, Gdask 1967, s. 151-152.

    172 J. Milewski, Pojezierze..., s. 63.

    173 Rocznik... 1995, s. 609.

    174 J. Matynia, Na szlakach... s. 137.

    175 Szpgawskie mamento, oproku roku

    Szwoch, Starogard Gdaski 2001, s. 12, 13, 21,63,65.

    176 R. Landowski, Nowy bedeker, s. 428.

    177 W. Dugokcki, Geneza Tczewa w: Hi

    storia Tczewa pod red. W. Dugokckiego, Tczew 1998, s. 20.

    178 J. Kostrzewski, Kultura uycka na Po

    morzu, Pozna 1958, s. 330. 179

    R. Landowski, Nowy..., s. 16. ,8 J. L. uka, Kultura..., s. 397.

    181 Tame, s. 397.

    182 M. Kwapiski, Korpus..., s. 180.

    183 W. Dugokcki, Geneza..., s. 20.

    184 E. Rozenkranz, Pocztki i ustrj miast

    Pomorza Gdaskiego do schyku XIV stulecia, Gdask 1962, s. 91.

    185 Historia Pomorza... T. 1... s. 508, 545.

    186 Pommerllisches... nr 170; S. Librowski,

    Wizytacje... T. 10, s. 84; J. Spors, Podziay..., s. 69; S. Kujot, Dzieje ... roku 21-22, s. 854; W. Dugokcki, Geneza..., s. 36.

    187 Pommerllisches... nr 272; S. Librowski,

    Wizytacje... T.10, s. 84; S. Kujot, Dzieje... R 21-22, s. 848.

    188 W. Dugokcki, Tczew w okresie po

    morskim [w]: Historia Tczewa..., s. 37. Tene autor wspomina o benedyktynkach, jednak chodzi tu raczej o cysterki, por E. Rozenkranz, Dzieje Tczewa, Koszalin 1999, s. 30; A. Kup-czyski, Fara w. Krzya W Tczewie, Tczew 1939, s. 1.

    189 J. Fankidejski, Utracone..., s. 201;

    J. Fellmann, Koci w. Stanisawa w Tczewie i pomiar rzutu przyziemia jako podstawa do dalszych bada interdyscyplinarnych, Po-mernia Antiua T. XIII; R. Landowski, Tczew - spacery w czasie i przestrzeni, cz. I, Tczew 1995, s. 262.

    190 J. Koczowski, Dominikanie polscy nad

    Batykiem w XIII w., Nasza Przeszo 6: 1957 s. 106; Pommerllisches... nr 452; S. Kujot, Dzieje... roku 21-22, s. 106.

    191 Historia Pomorza... T. 1, s. 560.

    192 W. Dugokcki, Ustrj miasta Tczewa

    w XIV i pierwszej poowie XV wieku [w]: Historia Tczewa..., s. 54.

    193 M. Grzegorz, Osady..., s. 119.

    194 Preussisches Urkundenbuch, Konigsberg

    - Marburg 1882-1987 T. 2 m 609. 195

    Tame nr 776. 196

    M. Grzegorz, Osady..., s. 120. 197

    Das Grosse..., s. 116. 198

    tame s. 117; W. Dugokcki, Tczew jako krzyacki orodek administracyjna i gospodarczy w: Historia Tczewa..., s. 49.

    199 Pommerllisches... nr 574; s. Librowski,

    Wizytacje... T. 10, s. 159. 200

    W. Dugokcki, ycie gospodarcze i spoeczne w XIV i pierwszej poowie XV wieku [w]: Historia Tczewa..., s. 67.

    201 Das Zinsbuch..., s. 34-35; M. Grzegorz,

    Osady..., s. 119. 202

    M. Biskup... Mapy..., s. 67; Inwentarz... 1534, s. 118.

    203 Visitationes... F. 1-3, s. 54-62.

    204 F. Schultz, Geschichte..., s. 112; W. Du

    gokcki, ycie religijne w okresie reformacji i kontrreformacji w: Historia Tczewa..., s. 128

    205 Diecezja Chemiska..., s. 634.

    206 Tame, s. 639-640; W. Dugokcki, ycie

    religijne w okresie reformacji..., s. 131, 138. 207

    Tame, s. 147, 138. 208

    W. Kujawski, Repertorium... 84: 2005, s. 102. 209

    Tame, s. 147. 210

    Tame, s. 219. 211

    Tame, s. 85: 2006 s. 201. 2 , 2

    Tame, s. 214. 2 1 3

    Tame, s. 273. 214

    rda Dziejowe..., s. 107-109. 215

    W. Dugokcki, Rzemioso, handel i rolnictwo w latach 1466-1626 [w]: Historia Tczewa..., s. 105-107.

    216 W. Dugokcki, K.M. Kowalski, Rozwj

    przestrzenny Tczewa od XIII do 1815 roku [w]: Historia Tczewa..., s. 190.

    217 Lustracja... 1565..., s. 124.

    2 1 8 Tame, s. 125.

    219 W. Dugokcki, A. Groth, Tczew jako

    orodek administracyjny i gospodarczy starostwa tczewskiego [w]: Historia Tczewa... s. 87.

    220 W. Dugokcki, A. Groth, Tczew..., s. 90.

    221 Opis..., s. 363, 368-369.

    222 W. Dugokcki, A. Groth, Tczew jako

    orodek..., s. 88. 223

    Taryfy podatkowe ziem pruskich z 1862 roku wyd. S. Ktrzyski, Fontes TNT w Toruniu, F. : 1901, s. 55.

    2 2 4 T. Nowicki, Sownik... s. 205.

    225 Tame, s. 112.

    226 Tame, s. 63-84.

    227 Tame, s. 127-128.

    228 Tame, s. 166-167.

    229 K. M. Kowalski, Kocioy duchowiestwo

    i szkolnictwo od XVI - do pocztkw XIX wieku [w]: Historia Tczewa..., s. 149; S. Mrozek, Tczewski genius loci, Gdask 2004 s. 87.

    2 3 0 A. Groth, W wirach wielkiej polityki

    (1772-1815), [w]: Historia Tczewa..., s. 181. 231

    B. Okoniewska, M. Staewski, Zagadnienia ludnociowe w XIX-XX wieku [w]: Historia Tczewa..., s. 321.

    232 Uebersicht... 1820..., s. 56.

    233 B. Okoniewska, M. Staewski, zagad

    nienia ludnociowe..., s. 322. 234

    H. Mross, Sownik..., s. 217. 235

    tame s. 205; W. Szulist, Przeszo... 1772-1920, s. 201.

    236 H. Mross, Sownik... s. 290.

    2 3 7 M. Staewski, ycie spoeczno- poli

    tyczne do wybuchu drugiej wojny wiatowej [w]: Historia Tczewa..., s. 346.

    238 Tame, s. 346.

    2 3 9 Diecezja Chemiska..., s. 634.

    240 H. Mross, Sownik..., s. 160; W. Szulist,

    Przeszo obecnych obszarw diecezji pel-pliskiej 1920-1939. T. I, Pelplin 2009, s. 91.

    241 B. Okoniewska, M. Staewski, ycie kultu

    ralne w XIX-XX w. [w]: Historia Tczewa, s. 400. 242

    Stosunki narodowociowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX w., praca zbiorowa pod red.

    M. Wojciechowskiego, Toru 1998, s. 59-60. 243

    B. Okoniewska, M. Staewski, Zagadnienia..., s. 328.

    244 Gdask 1939. Wspomnienia Polakw-

    Gdaszczan, wybr i opr B. Zwara, Gdask 2002, s. 151.

    245 J. Sziling, Polityka okupanta hitlerow

    skiego wobec Kocioa katolickiego 1939-1945. Tzw. Okrgi Rzeszy: Gdask - Prusy Zachodnie, Kraj Warty i Regencja Katowicka, Pozna 1970, s. 112-113.

    246 J. Milewski, Kociewie w latach okupacji

    hitlerowskiej, Warszawa 1977, s. 76. 247

    A. Sobecki, Wok okolicy mojej matki. Kociewski Magazyn Regionalny 1988 nr 5, s. 95-96; J. Wickowiak, Koci katolicki w Tczewie, Pelplin 2001, s. 77-78; S. Bogdanowicz, Karol Maria Splett. Biskup gdaski, Gdask 1995, s. 9, 127, 142-144, 185, 223, 240; J. Sziling, Polityka..., s. 77, 112-113, 139; H. J. Karp, Germanizacja czy duszpasterstwo. Duchowiestwo niemieckie z Rzeszy w duszpasterstwie na okupowanym terenie Polski [w]: ycie religijne w Polsce pod okupacj hitlerowsk 1939-1945 praca zb. pod red. ks. Z. Zieliskiego, Warszawa 1982, s. 138, 156; S. Samerski, Priester im annektierten polen. Die Seelsorge deutscher Geistlicher in den an das Deutsche Reich angeschlossenen polnisschen Gebieten 1939-1945, Bonn 1997, s. 28; J. Karp, Germanizacja czy duszpasterstwo, Wi stycze 1981, s. 117-118; Kronika parafii (katedralnej) w Oliwie (1904-1945), wyd. I komentarzem opatrzy ks. dr Zygmunt Iwicki, Gdask 1999, s. 78

    248 W. Szulist, Przeszo... 1939-1945, Stu

    dia Pelpliskie..., s.72. 2 4 9

    J. Matynia, Na szlakach..., s. 146-150. 2 5 0

    K. Ciechanowski, Tow Gryf Pomorski", Gdask 1972, s. 47.

    251 Bogu i miastu, praca zbiorowa pod red.

    J. Drozda, J. Kulasa i ks. K. Niemczaka, Pelplin 2005 na wielu stronach.

    252 J. Heise, Die Bau..., s. 164; Atlas zabyt

    kw..., s. 47. 253

    Rocznik 1995... s. 612; Fara Podwyszenia Krzya w. w Tczewie, Pelplin 1996, opracowanie zbiorowe, broszura s. 32 i na licznych stronach; J. Wickowiak, piety gotyckie w sztuce religijnej Pomorza, Pelplin 2002, s. 88-92 Pielgrzym 22/2005.

    2 5 4 Atlas zabytkw..., s. 47.

    255 B. Okoniewska. Zagadnienia ludnocio

    we..., s. 331. 256

    roku Frydrychowicz, Geschichte der Cistercienserabtei Pelplin, Dusseldorh 1907, s. 307; M. Grzegorz, Osady... s. 165; S. Kujot, Opactwo pelpliskie, Pelplin 1875 s. 396.

    257 R. Frydrychowicz, Geschichte..., s. 307.

    258 Tame, s. 307.

    2 5 9 Tame, s. 307.

    2 6 0 S. Kujot, Opactwo..., s. 396; M. Biskup...

    Mapy..., s. 120. 261

    S. Kujot, Opactwo... s. 397. 262

    tame s. 398. 263

    R. Frydrychowicz, Geschichte..., s. 308. 2 6 4

    Uebersicht..., s. 194-195. 265

    R. Frydrychowicz, Geschichte..., s. 308. 266

    M. Grzegorz, osady..., s.125. 267

    Das Zinsbuch..., s. 53. 268

    Das Grosse..., s. 116. 269

    M. Biskup, Mapy..., s. 67, 118; Visitatio-nes... F. 1-3, s. 57.

    270 rda Dziejowe..., s. 110.

    271Taryfy... 1682, s. 98. 2 7 2

    Uebersicht..., s. 622. 273

    Rocznik 1995, s. 616. ""Pielgrzym 10/2004. 275

    Pielgrzym 20/2005. 2 7 6

    H. Bugalska, Toponimia byych powiatw i tczewskiego, Ossolineum 1985, s. 82.

    2 7 7 rda Dziejowe..., s. 109-110.

    278 W. Kujawski, Repertorium... 85:2006, s. 273.

    279 Uebersicht..., s. 70.

    280 Diecezja Chemiska..., s. 640.

    281 J. Wickowiak, Koci katolicki..., s. 222.

    282 Rocznik 1995, s. 610.

    283 Pielgrzym 25/2005.

    12 KMR

  • JAN KULAS

    Pierwszy eglarz Rzeczypospolitej Pragn Pastwu przybliy sylwetk kapitana eglugi wielkiej Tadeusza Zikowskiego (1886-1940). Nie

    przypadkiem uchodzi on za pierwszego eglarza Rzeczypospolitej". Przez pierwsze lata by blisko zwizany ze sawn Szko Morsk w Tczewie. By rwnie pierwszym komendantem aglowca szkolnego Lww". Peni te eksponowane stanowisko komandora pilotw Portu Gdaskiego. W okresie II Rzeczypospolitej T. Zikowski by jednym z nielicznych uznanych i wysoko cenionych kapitanw eglugi wielkiej, pochodzcym z polskiego Pomorza.

    adeusz Bonifacy Zikowski urodzi si 5 czerwca 1886 roku w rodzinie chopskiej, w Wiskitnie (niedaleko Bydgoszczy) na Pomorzu, jako syn

    Ksawerego i Pelagii, z domu Szulc. Do szkoy powszechnej uczszcza w Wiskitnie, a nastpnie w Bydgoszczy.

    W wieku zaledwie 16 lat wyjecha do Hamburga, gdzie dosta si na szkolny statek aglowy Grossherzogin Elizabeth". Pywa nastpnie jako modszy marynarz na aglowcu Anna", potem jako marynarz na szkunerze Bessie" i na fregacie Riverside".

    W latach 1905-1906 Tadeusz Zikowski uczy si w szkole marynarki handlowej w Hamburgu i po kilkumiesicznej praktyce na statku parowym Thekla Bohlen" zda egzamin na sternika dalekiej eglugi. Po dwch latach suby w stopniu III, a nastpnie II oficera pywa na parowcach: Frascati", Taormina", Mailand" i Savona".

    Po zdaniu wymaganych egzaminw uzyska 7 lutego 1910 roku stopie kapitana eglugi wielkiej. Mia wwczas niespena 24 lata. Dziki pasji i uporczywej pracy speni swoje marzenia! Roczn obowizkow sub wojskow odby na okrcie wojennym Pommern". Nastpnie powrci mody kapitan do marynarki handlowej i pywa w roli I oficera na znanych ju sobie parowcach Taormina" i na Mailand". Konsekwentnie podnosi swoje kwalifikacje. W 1914 roku otrzyma uprawnienia radiotelegrafisty II klasy i zosta przyjty do korpusu oficerskiego na linii eglugowej Hamburg - Ameryka Poudniowa. Suy tutaj jako II oficer na duym statku parowym Cap Fini-sterre". Rozwijajc swoj dalsz karier zawodow podj prac w subie argentyskich linii eglugowych w Buenos Aires. Tutaj zasta go wybuch I wojny wiatowej. Mia wtedy zaledwie 28 lat. Staa przed nim otworem pikna kariera zawodowa w midzynarodowej egludze. Niestety, jako obywatel Cesarstwa Niemieckiego zosta wcielony do marynarki wojennej na krownik pomocniczy Kronprinz Wilhelm". W stopniu podporucznika marynarki suy jako oficer wachtowy. Wiosn 1915 roku krownik ten wraz z zaog zosta internowany w Newport-News, w Stanach Zjednoczonych (stan Wirginia). Po przystpieniu Ameryki do wojny, okrt zosta uznany za znajdujcy si w niewoli. Bya to korzystna okoliczno dla modego kapitana z Pomorza. T. Zikowski nie tylko ocali ycie, ale doskonale opanowa znajomo jzyka angielskiego. Mia przed sob otwart przyszo.

    W padzierniku 1919 roku powrci do kraju. Wtedy Pomorze na mocy postanowie traktatu Wersalskiego przygotowywao si do powrotu, do Polski. Stao si to dopiero w styczniu i w lutym 1920 roku. T. Zikowski w tym czasie przebywa u rodziny w Bydgoszczy. Tutaj odnalaz go gwny twrca Polskiej Marynarki Handlowej i Wojennej (w latach 1918-1925) kontradmira Kazimierz Porbski.

    Wraz z odrodzeniem si II Rzeczypospolitej, pastwo nasze uzyskao dostp do morza. 10 lutego 1920 roku odbyy si symboliczne zalubiny Polski z Batykiem. Warto pamita, e jeden z pierwszych rozkazw Marszaka Jzefa Pisudskiego, jeszcze z koca listopada 1918 roku (!), dotyczy wanie utworzenia Polskiej Marynarki Wojennej. Trzeba przyzna, e wsptwrcom II Rzeczypospolitej nie brakowao wielkiej wyobrani i piknych marze.

    KMR 13

  • W drodze do Tczewa

    nia 27 padziernika 1920 roku Tadeusz Zikowski zosta powoany do suby w Polskiej Marynarce Wojennej. Zosta mianowany na komandora porucz

    nika. Otrzyma wkrtce przydzia do Komendy Portu Wojennego w Pucku. W stopniu porucznika marynarki pracowa na statkach pogbiarkach w Pucku. Wiosn 1921 roku zosta skierowany do dyspozycji Departamentu do Spraw Morskich Ministerstwa Spraw Wojskowych w Warszawie. W kwietniu tego roku zosta zweryfikowany jako porucznik marynarki.

    W tym czasie w Tczewie ju drugi rok funkcjonowaa Pastwowa Szkoa Morska. Wanie wwczas zakupiono dla niej (w Holandii) trzymasztowy aglowiec, ktremu nadano imi Lww". Dnia 4 wrzenia 1921 roku Tadeusz Zikowski zosta pierwszym komendantem tego historycznego statku szkoleniowego. W 1922 roku przeszed do rezerwy, nadal pozostajc dowdc Lwowa". Statek, jak i Szkoa Morska, przeszy wtedy do zarzdu Ministerstwa Przemysu i Handlu.

    W maju 1923 roku statek Lww" pod dowdztwem kpt. Tadeusza Zikowskiego wypyn w swj pierwszy dalekomorski rejs do Brazylii. Wyprawa zakoczya si penym sukcesem. Polska bandera, po dugiej nieobecnoci, znowu pojawia si na morzach i na Oceanie Atlantyckim. Dla Polonii poudniowoamerykaskiej byo to pierwsze spotkanie z odrodzon Polsk. Zikowskiemu ten rejs przynis du popularno i uznanie najwyszych wadz pastwowych. Zosta uhonorowany Krzyem Oficerskim Orderu Polonia Restituta. W 1924 roku na Zamku Krlewskim Prezydent RP Stanisaw Wojciechowski osobicie wrczy jemu nominacj na komandora.

    W Porcie Gdask

    nia 4 marca 1924 roku Tadeusz Zikowski zosta wybrany w drodze konkursu na zastpc komandora pilotw w Urzdzie Pilotw Portu Gdask, pod

    legego Radzie Portu i Drg Wodnych. Jako jedyny polski kapitan spenia bardzo wysokie wymagania zawodowe, staowe, organizacyjne i jzykowe. Urzdnicy niemieccy byli przekonani, ze aden Polak nie zda tak trudnego i wymagajcego postpowania konkursowego.

    Ju w 1929 roku Tadeusz Zikowski obj gwne stanowisko komandora pilotw w Urzdzie Pilotw Portu Gdask. Byo to niezwykle wane, bowiem komandor pilotw by kapitanem caego portu, w dodatku o rozlegych kompetencjach. Niewtpliwie nie byo to atwe, ani zbyt przyjemne miejsce pracy. Wwczas bowiem Gdask by poddawany presji niemieckiej, a po 1933 roku rosncemu naciskowi wadz hitlerowskich. Warto wiedzie, e mniejszo polska w Gdasku nie przekraczaa 10 % ogu ludnoci. Jednake pracowito, rozwaga i kompetencje T. Zikowskiego w Porcie Gdask byy powszechnie szanowane.

    W Wolnym Miecie Gdasku Tadeusz Zikowski szeroko rozwija swoje zainteresowania morskie i sportowe. Da si te pozna z wyjtkowej pasji spoecznej. Nie przypadkiem w latach 1932-1939 by kierownikiem sportowo-e-glarskim Polskiego Klubu Morskiego. By jednym z gwnych inicjatorw wychowania morskiego wrd harcerzy i modziey akademickiej. W niemieckiej wtedy Politechnice Gdaskiej zorganizowa korporacj studentw polskich Rozewie". Nadto opiekowa si Akademickim Zwizkiem Morskim i druynami harcerskimi. W dzielnicy Gdaska - Nowy Port utworzy Yacht Klub Polski". Polskie wadze

    doceniay talent, pracowito i zaangaowanie kpt. Tadeusza Zikowskiego w sprawy morskie i obron polskiego stanu posiadania. Nie przypadkiem w 1938 roku po raz drugi przyznano mu Zoty Krzy Zasugi!

    Tadeusz Zikowski ma swoje zasugi w dziejach polskiego eglarstwa. Niewtpliwie zasuguje na pami Polskiego Zwizku eglarskiego. Swoj pasj i zaradnoci doprowadzi do udziau polskiej ekipy eglarskiej na Igrzyskach Olimpijskich w 1936 roku, w Berlinie. Polska zaoga jachtu Korsarz" odniosa jeden z laurw olimpijskich. Na jej cze marynarze hitlerowskiej Krigsmarine odegrali polski hymn narodowy.

    Zikowski udziela si rwnie honorowo jako wiceprezes Klubu Kapitanw Polskiej Marynarki Handlowej. Wysoko ceniono jego kwalifikacje zawodowe. By take staym doradc i konsultantem Polskiej eglugi Morskiej S.A.

    Latem 1939 roku zosta poddany generalnej prbie ognia. Dowiadczony kapitan z Pomorza, doskonale wyczuwa zbliajc si wojn. To on wanie odmwi wprowadzenia do portu w Gdasku niemieckiego pancernika (kolosa) Schleswig-Holstein". Jako komandor i szef pilotw Portu Gdask skorzysta ze swoich uprawnie. Za t odmow zosta aresztowany 25 sierpnia 1939 roku. W wyniku natychmiastowego ostrego protestu polskiego rzdu zosta po kilku godzinach zwolniony z aresztu, z prawem wykonywania dotychczasowych obowizkw.

    Dnia 1 wrzenia 1939 roku o wicie Tadeusz Zikowski zosta ponownie aresztowany. Bez wahania odrzuci hitlerowskie propozycje objcia stanowisk w Kriegsmarine lub niemieckiej marynarce handlowej. Pocztkowo uwiziono go w Nowym Porcie, a nastpnie skierowano do obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Hitlerowcy nie zapomnieli jego patriotycznej, propolskiej postawy. Ju 22 marca 1940 roku Tadeusz Zikowski zosta rozstrzelany przez Niemcw. Zgin w jednej z pierwszych zbiorowych egzekucji dziaaczy polskich w Gdasku. Mia wwczas jedynie 54 lata.

    Po zakoczeniu II wojny wiatowej Polacy nie zapomnieli o bohaterskim kapitanie eglugi wielkiej Tadeuszu Zikowskim. Jesieni 1946 roku odbya si ekshumacja zwok. Trumn zoono na cmentarzu na Zaspie, w Gdasku, dnia 4 kwietnia 1947 roku.

    W okresie powojennym pami o kapitanie Tadeuszu Zikowskim nie zagina. W 1963 roku statek Polskiej eglugi Morskiej otrzyma nazw Kapitan Zikowski". Jego imieniem nazwano Szko Podstawow nr 67 w Gdasku i Szko Podstawow nr 39 w Bydgoszczy. T Zikowski jest take jednym z patronw Zespou Szk nr 7 w Gdasku im. Zasuonych Ludzi Morza. Na Targu Rybnym w Gdasku znajduje si pomnik komandora Zikowskiego, wykonany przez artyst rzebiarza Stanisawa Szwechowicza w 1989 roku. W 2006 roku w Porcie Gdaskim odsonito obelisk z tablic powicon pamici kapitana Tadeusza Zikowskiego, w 120. rocznic jego mierci. Podczas uroczystoci przypomniano jego biografi, eksponujc fakt, i by on nazywany pierwszym eglarzem Rzeczypospolitej! Obecnie Nabrzee Zikowskiego naley do najbardziej atrakcyjnych miejsc w Porcie Gdaskim.

    Kmdr Tadeusz Zikowski oeni si w wieku 40 lat z crk ziemianina pomorskiego, Ludmi akowsk. Z tego maestwa mia crk Danut, zamn pod nazwiskiem Dancewicz. Obecnie pastwo Dancewiczowie mieszkaj w Warszawie. Staraniem rodziny wysza kilka lat temu ciekawa ksika powicona biografii kpt. Zikowskiego pt. Morzu oddany - Polsce wierny".

    14 KMR

  • JACEK CHEREK

    70. rocznica agresji sowieckiej

    na Polsk

    dniu 17 wrzenia 1939 roku wojska ZSRR dokonay agresji bez wypowiedzenia wojny na terytorium II Rzeczypospolitej. Dla Polski

    walczcej z niemieckim agresorem by to cios w plecy. Atak sowietw by konsekwencj tajnego protokou Ribbentrop-Mootow podpisanego w dniu 23 sierpnia 1939 roku. Jednak 17 wrzenia w wiadomoci wikszoci Polakw jest mniej znany ni data agresji wojsk niemieckich na Polsk w dniu 1 wrzenia 1939 roku. Dlatego od kilku lat tczewskie koo Prawo i Sprawiedliwo przy pomniku ku pamici ofiar terroru stalinowskiego w Parku Miejskim organizuje obchody upamitniajce to wydarzenie. Rwnie w tym roku przy pomniku spotkali si: modzie tczewskich szk, samorzdowcy, harcerze, kombatanci. Na uroczystociach by obecny Maciej Libiszewski, doradca Prezydenta RP. Podczas tych uroczystoci wygoszono okolicznociowe przemwienia. Starosta Witold Sosnowski zaapelowa do zgromadzonej modziey, aby pielgnowali pami o wydarzeniach przed 70 lat. Natomiast Prezydent Tczewa Zenon Odya wspomnia, e za czasw PRL nie mona byo mwi o agresji ZSRR na Polsk Gdy byem w wieku tej modziey, ktra dzisiaj tutaj si zgromadzia, wszelkie informacje o tym, co dziao si 17 wrzenia byy zakazane. Nie mwio si o tym w szkole, nie mona byo przeczyta w ksikach, w prasie. Jedynym rdem informacji byli nasi rodzice, ktrzy kultywowali pami o tych straszliwych wydarzeniach. Gdyby nie oni, ich pami, by moe teraz przechodzili bymy obojtnie obok tej daty. Dzi moemy oficjalnie skada hod ofiarom stalinizmu. To zwycistwo Solidarnoci i naszego narodu".

    Na uroczystociach bya obecna wdowa po Sybiraku, Danuta Hebel, ktra opowiedziaa o trudnej sytuacji ludnoci Polskiej zesanej na Wschd: Latem na Syberii temperatury dochodziy do 45 stopni, zim mrz siga -50 stopni. W tak cikich warunkach trzeba byo y i pracowa. Potem po latach, ju w Polsce, nie mona byo o tym wspomina".

    O okolicznociach i skutkach napaci ZSRR na Polsk przypomnia Kazimierz Ickiewicz, dyrektor Zespou Szk Technicznych w Tczewie. Tre przemwienia publikujemy obok.

    Na koniec uroczystoci przedstawiciele wadz pastwowych, samorzdowych, szk, kombatantw i organizacji pozarzdowych zoyli kwiaty i znicze przed pomnikiem.

    KAZIMIERZ ICKIEWICZ

    17 wrzenia 1939

    Kadego roku, w dniu 17 wrzenia, wspominamy tragiczne wydarzenie w dziejach naszego narodu, jakim bya agresja wojsk radzieckich na Polsk. Po zbrojnym uderzeniu ze strony hitlerowskich Niemiec we wrzeniu 1939 roku, by to ju drugi wstrzs dla Rzeczypospolitej. Polacy nie spodziewali si napaci od wschodu, nie wiedzieli bowiem o tajnym porozumieniu Hitlera i Stalina.

    d momentu uderzenia na Polsk Armia Czerwona dokonywaa wielu zbrodni wojennych, mordujc jecw i masakrujc ludno cywiln. Ocenia si

    e ich ofiar pado ok. 2,5 tys. onierzy polskich i policjantw oraz kilkuset cywilw. Jednoczenie radzieccy dowdcy wojskowi wzywali ludno cywiln do mordw i przemocy. Dowdca Frontu Ukraiskiego Armii Czerwonej w jednej z odezw napisa: Broni, kosami, widami i siekierami bij swoich odwiecznych wrogw - polskich panw. Najwiksze zbrodnie popeniono w Rohatynie, gdzie dokonano rzezi na onierzach polskich i ludnoci cywilnej: Grodnie, Nowogrdku, Sarnach i Tarnopolu oraz w Wokowysku, Oszmia-nie, wisoczy, Moodecznie i Kosowie Poleskim. Wedug niektrych relacji w Grodnie doszo do wizania polskich jecw i cignicia ich czogami po bruku Do dramatycznych wydarze doszo take w Chodorowie, Zoczowie i Stryju. W pobliu Wilna onierze Armii Czerwonej rozstrzeliwali wzitych do niewoli onierzy Wojska Polskiego. Mszczc si za opr stawiany w Grodnie poddajcych si onierzy WP masowo rozstrzeliwano. Przedstawiciele Armii Czerwonej amali take postanowienia umw dotyczcych zoenia broni. 22 wrzenia 1939 dowdca obrony Lwowa gen. Wadysaw Langner podpisa z dowdztwem radzieckim kapitulacj, przewidujc m.in. bezpieczny wymarsz wojska, policji i oficerw w kierunku granicy z Rumuni, po uprzednim zoeniu broni - umow t zamano wywoc wszystkich w gb ZSRR. Podobnie postpiono z obrocami Brzecia i zgrupowaniem KOP (po rozbiciu w dniu 1 padziernika 1939 w bitwie pod Wlk Wytyck), natomiast wszystkich pojmanych onierzy 135. puku KOP Armia Czerwona rozstrzelaa na miejscu.

    Armia Czerwona wymordowaa ogniem z karabinw maszynowych nieuzbrojonych kadetw ze Szkoy Oficerw Policji w Mostach Wielkich po zgromadzeniu kadetw na placu apelowym i odebraniu raportu od komendanta szkoy.

    onierze Armii Czerwonej z premedytacj zamordowali te pod Sopokiniami dowdc Okrgu Korpusu Nr III w Grodnie gen. Jzefa Olszyn-Wilczyskiego oraz jego adiutanta. wiadkami egzekucji generaa i jego adiutanta strzaem w ty gowy bya jego ona i kilkanacie towarzyszcych jej osb. Faktycznie, jako dowdca okrgu korpusu genera Olszyna-Wilczyski peni jedynie funkcje administracyjne i nie dowodzi oddziaami wojskowymi w czasie wojny.

    KMR 15

  • Delegacje tczewskich szk skadaj kwiaty przy pomniku

    Ks. praat Piotr Wysga odmawia modlitw za dusze pomordowanych

    Poczty sztandarowe tczewskich organizacji oddaj hod pomordowanym W lad za oddziaami Armii Czerwonej posuway si

    wojska i oddziay specjalne NKWD, dokonujce natychmiast masowych aresztowa (lub egzekucji) elit lokalnych wedug przygotowanych uprzednio list proskrypcyjnych, przy pomocy lokalnej agentury komunistycznej i zorganizowanych bojwek (tzw. milicja ludowa).

    Aresztowania byy na porzdku dziennym. Do tego dochodziy masowe wywzki Polakw w gb ZSRR. Blisko 250 tysicy polskich onierzy zostao uwizionych i wywiezionych do agrw. Ponad 20 tysicy oficerw zamordowano w Charkowie, Katyniu, Kozielsku. W latach 1940-1941 w czterech wielkich akcjach wywzki deportowano w gb ZSRR 1080 tysicy osb - nauczycieli, lekarzy, inynierw, pracownikw pastwowych, dziaaczy politycznych. Wywoono cae rodziny - od niemowlt po starcw. Bya to akcja celowego wyniszczania polskiej inteligencji - warstwy, ktra zawsze stanowia ostoj polskoci. Uwzgldniajc wywzki powojenne, na wschd deportowano blisko 2 miliony obywateli polskich. Do 1956 roku do Polski wrcio okoo p miliona. Wikszo zesacw rozproszya si po wiecie, ulega fizycznej eksterminacji lub pozostaa w azjatyckiej czci ZSRR.

    Dzie 17 wrzenia jest obecnie powicony pamici tych, ktrym przyszo na obcej ziemi, z dala od ojczyzny, dowiadczy okruciestwa oprawcy. Wielu nie byo w stanie znie katorniczej pracy, godu, chorb, cikich warunkw klimatycznych. Wielu na tej nieludzkiej ziemi" pozostao na zawsze.

    Trzeba wiedzie, e przez wiele lat, jeszcze dugo po zakoczeniu II wojny wiatowej, nie wspomniano o 17 wrzenia ani jednym sowem. Mao tego, na przeladowania, kar wizienia czy nawet na utrat ycia skazywano osoby, ktre prboway nagania ten temat. To, e moemy si obecnie tutaj spotka, na co dzie mwi wasnym jzykiem, cieszy si wolnoci, zawdziczamy wanie temu, e Polacy nie zapomnieli skd wyroli i kim s, i nigdy nie wyrzekli si prawdy o swojej przeszoci.

    Dzi moemy bez przeszkd mwi o historii prawdziwej. Moemy mwi o patriotyzmie, ktry jest uniwersaln wartoci, ale ktrego nie mona si nauczy. Trzeba t warto stopniowo w sobie budowa. Budujmy wic wiadomo polskoci w jednoczcej si Europie i dajmy jej dowody, majc na uwadze sowa Stefana Kardynaa Wyszyskiego: Dla nas po Bogu, najwiksza mio to Polska.

    Literatura 1. Andrzej Friszke: Polska. Losy pastwa i narodu 1939-1989,

    Warszawa 2003. 2. Wadysaw Pobg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna

    Polski. 1939-1945, Krakw 2004. 3. Zbrodnia katyska w wietle dokumentw, Londyn, 1975. 4. Witold Pronobis: wiat i Polska w XX wieku, Warszawa: 1996. 5. Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914-1945,

    Warszawa 2003. 6. Julian Siedlecki: Losy Polakw w ZSRR w latach 1939-1986,

    Londyn, 1988. 7. Karol Liszewski: Wojna polsko-sowiecka 1939, Londyn 1986. 8. http://pl.wikipedia.org/wiki/Agresja ZSRR na Polsk.

    16 KMR

  • JAN EJANKOWSKI

    Krwawa Kociewska Jesie na ziemi gniewskiej

    cz ostatnia

    S^NJT? ajpierw hitlerowcy zabieraj z gniewskiej plebani l\ ks. proboszcza Leona Kurowskiego, 1. 66, patrona

    ci> \J Towarzystwa Ludowego, organizatora strajku szkolnego na terenie lalkowskiej parafii, wspautora Nowego piewnika Polskiego z melodiami dla Towarzystw Ludowych w Prusach Zachodnich". To wspaniae dzieo zostao wydane na pocztku XX wieku w Pienikowie. Wraz z proboszczem zostali aresztowani jego wikariusze: Ignacy Budzisz i Bolesaw Delewski. Stao si to 24 padziernika 1939 roku, rano. Aresztowany zostaje przebywajcy u rodzicw w Gniewie ks. dr Jzef Smoczyski, prof. Seminarium Duchownego w Pelplinie. Nastpnie kierownik szkoy w Gniewie Franciszek Widgowski, 1. 51, wietny polonista i wychowawca. Kilkakrotnie odznaczony m.in. Medalem Dziesiciolecia Odzyskania Niepodlegoci (27.10.1929), medalem za dugoletni nienagann sub w szkolnictwie, radny. To z jego inicjatywy we wrzeniu 1933 roku z okazji trzechsetnej rocznicy urodzenia krla Jana III Sobieskiego stan przed szko jego pomnik, ktry hitlerowcy zniszczyli we wrzeniu 1939 roku. Wraz z kierownikiem aresztowano nauczyciela Alojzego Gardzielewskiego, 1. 55. Pniej naczelnika poczty Lucjana Malaka, 1. 40 i jego wsppracownika Jana Winiewskiego, 1. 37, czonka Polskiego Zwizku Zachodniego, prezesa Towarzystwa Czytelni Ludowych.

    Zabrano rwnie prawnikw, pracownikw miejscowego sdu i adwokatw: Pawa Baraskiego, 1. 36, prezesa OSP w Gniewie, Brunona Ludwiga, 1.46, prezesa Sokoa" w Gniewie, komornika sdowego Jana Kiersza i dozorc sdowego Leona Samulewskiego, 1. 55, czonka Zwizku Zachodniego.

    Franciszek Widgowski, Kupiec Roman Wiese kierownik szkoy - zasuony dziaacz

    w Gniewie (1898-1939) w Gbicach i Gniewie

    Zdjcie lubne Lucjana Malaka

    Kolejnymi byli urzdnicy administracji: Stanisaw Cejrowski, 1. 47, czonek Bractwa Kurkowego i Wojciech Rlski, 1. 52. Kupcy: zboowiec Jan Kowalski, 1. 29, Konrad Solecki, 1. 39, drogista Alfred Wawrzynowicz i Roman Wiese, 1.59. Rzemielnicy: stolarz Jan Heiduckie, 1. 30, wybitny dziaacz narodowy, kominiarz Alfred Grk, 1. 32 oraz robotnicy: Wacaw Bereza, Piotr Brzezowski, 1. 39 i Willy Matuszczak, 1. 37.

    Aresztowano rwnie pracownikw suby zdrowia: dentyst Leona Kujawskiego, 1. 49 i aptekarza Emila Ponczka, 1. 39.

    W rce oprawcy wpadli: kolejarz Antoni Kieszkowski, 1.49, stranik graniczn Bronisaw Pawski, 1. 49 i Krzya-lewski, 1. 49 oraz rolnicy: Jan Kowalski z Gniewu, Teofil Lipk, 1. 46 z Ciepego, August Klejszmidt, 1. 39, Jan Szumalla, 1. 50 i Jan Gowiski z Polskiego Gronowa. Jak owiadczaj najblisi oprawcy zabrali Jana Gowiskiego tak jak sta, w roboczym ubraniu i korach na nogach. Nie pozwolono mu poegna si z rodzin.

    Wymienieni zostali zamordowani w Lesie Szpgawskim w miesicu padzierniku i listopadzie 1939 roku.

    Unicestwiono rwnie z tego terenu omiu umysowo chorych ludzi. A ten ostatni akt mczeskiej drogi zrelacjonowa prokuratorowi po wojnie, naoczny wiadek, ktremu cudem udao si zbiec znad grobu, Bolesaw Chwalana z Dbowa: (...) W czasie jazdy t drog (len ze Starogardu Gdaskiego), stojcy z tyu esesman krzykn: Hande hoch!" wszyscy rce wzili do gry. (...) Autobus zatrzyma si na zrbie lenym (...). Rozstrzeliwanie odbywao si w taki sposb, e kierowca, jadcy w kabinie esesman i leniczy ustawili si wzdu dou, po przeciwnej stronie nasypu natomiast esesman jadcy z tyu wyprowadza drzwiami po trzech, doprowadzajc nad d (...). Wspomniani dwaj esesmani i leniczy dokonywali egzekucji, oddajc strzay z tyu (...), z odlegoci okoo 8 metrw." (Prokuratura Powiatowa w Elblgu, sygn. Akt Ko. 188/67, ss. 6-7).

    rda: 1. In. J. Koek, Stan ycia politycznego i spoecznego na Pomorzu,

    Toru 1927 (maszynopis), s. 27; 2. Milewski J., Szpgawskie sanktuarium kultu ofiar hitleryzmu

    (1939-1945), Starogard Gd. 1997; 3. Szpgawsk, Gdynia 1959; 4. Ustne relacje czonkw rodzin pomordowanych.

    KMR 17

  • CZESAW GLINKOWSKI

    Na starzenie si nie maj czasu Trzeba y czowieku Seniorze XXI wieku, y pomimo trudw. Trwa naprzeciw wszystkiemu z losu lepego drwi z blu czsto si mia

    Amelia Grka

    administrowaniu Miejskiego Orodka Pomocy Spoecznej pisaem obszernie w ksice Tczew na przeomie XX i XXI wieku". Przypomn jedynie,

    e do roku 1990 pomoc spoeczna, wiadczona przez wadze miejskie ograniczaa si do zaspokajania niezbdnych potrzeb yciowych tych podopiecznych, ktrzy trwale lub losowo nie mogli tego uczyni wasnymi rodkami. Wtedy, oprcz 36 pracownikw socjalnych, pomoc zajmoway si jeszcze: Polski Komitet Pomocy Spoecznej, Polski Czerwony Krzy, Caritas i w ograniczonym stopniu Liga Kobiet. Po roku 1990 jedynie MOPS ustawowo zobowizany jest sprawowa pomoc spoeczn w miecie. Zakres dziaalnoci jest wszechstronny i wymaga licznej i wyspecjalizowanej obsady kadrowej.

    Gwne zadania MOPS pozostay niezmienne tj. rozwizywanie trudnych problemw spoecznych wrd grup ludnoci wykluczonej lub zagroonej wykluczeniami z rnych yciowych przyczyn. Ludzi tych cechuje bezradno i bierno, wic wymagaj indywidualnych kontaktw z pracownikami socjalnymi.

    W ostatnich latach obserwuje si, e o wsparcie i fachow pomoc wystpili aktywni mieszkacy w wieku poprodukcyjnym, ktrych oglna liczba stale wzrasta i aktualnie w Tczewie stanowi 14,3% caej miejskiej populacji. Wrd tych mieszkacw s najmodsi emeryci, dziarscy seniorzy, ale take niedoni, chorzy i samotni. Ci pierwsi i drudzy poszukuj propozycji grupowego zagospodarowania czasu wolnego. Tym mieszkacom naprzeciw wychodzi Forum Inicjatyw Spoecznych MOPS. Stworzono warunki do zintegrowanych dziaa w postaci umowy partnerskiej z Uniwersytetem III Wieku, Polskim Zwizkiem Emerytw, Rencistw i Inwalidw, rodowiskowym Domem Samopomocy, Fundacj Domu Kultury, Polskim Komitetem Pomocy Spoecznej i w efekcie powsta program pomocy dla seniora.

    Oto niektre inicjatywy tego programu. Oby tczewskie formy dziaania aktywnych seniorw, oparte o ich autorskie programy i nowatorskie narzdzia, stopniowo obejmoway coraz szersze ich krgi.

    Najduej funkcjonuj Wczasy na dziakach", zapocztkowane w latach 80. przez PKPS. Aktualnie letni program dla seniorw organizowany jest w Zespole Opiekuczym MOPS. Letni wypoczynek na wieym powietrzu poczony jest ze specjaln gimnastyk i rehabilitacj. S take imprezy kulturalne, wycieczki i spotkania.

    18

    Dug tradycj ma Uniwersytet III Wieku, ktry rozpocz dziaalno w 1997 roku przy Orodku Opiekuczym.

    Celem Uniwersytetu jest umoliwienie aktywnoci intelektualnej osobom starszym, uatwienie nawizywania kontaktw z ludmi o podobnych aspiracjach i zainteresowaniach. Ma on rwnie na celu niwelowanie zanikw wizi spoecznych oraz rozwizywanie problemw, wynikajcych ze starzenia si i zmian w penionych rolach. Wane jest take przeamanie bariery osamotnienia i izolacji osb starszych. W ramach zaj Uniwersytetu seniorzy mog nie tylko spotyka si, zawiera nowe przyjanie, ale rwnie uczestniczy w wykadach i warsztatach, zajciach praktycznych, ktrych zakres i tematyka dostosowywana jest na bieco do potrzeb i zainteresowa uczestnikw. Przygoda z wiedz okazaa si atrakcyjnym sposobem uczestnictwa w kulturze, moliwoci porwnania, uzupenienia dotychczasowych wiadomoci oraz okazj spotka ludzi o podobnych zainteresowaniach i aspiracjach. Wykady z rnych dziedzin odbywaj si raz w miesicu. Dotycz spraw aktualnych, wiedzy o zdrowiu, wiedzy o technice, wiedzy o obrzdach witecznych.

    Od trzech lat jest stowarzyszeniem i samodzielnym partnerem Forum Inicjatyw Spoecznych organizujcym wykady np.: Godno osoby ludzkiej, Wpyw ywienia na organizm ludzki, Selektywna zbirka odpadw, Prawne problemy ycia codziennego i wiele innych tematw. Na jednym ze spotka mwiem o twrczoci literackiej i publicystycznej tczewian. S take lektoraty jzykw obcych, warsztaty komputerowe, gimnastyka usprawniajca, zajcia na basenie oraz warsztaty kulinarne, krawieckie i rkodziea artystycznego. Frekwencja jest bardzo wysoka. rednio okoo 50 seniorw w kadym roku akademickim bierze udzia w wykadach.

    W I poowie 2002 roku rozpoczto realizowa projekt Ludzie starsi w XXI wieku", a w jego programie Senior potrafi" przy wsparciu kadry MOPS i wolontariuszy seniorzy nabrali teoretycznych i praktycznych umiejtnoci uytkowania najnowszych narzdzi postpu technologicznego. W ramach tego programu liczna grupa seniorw zdobya umiejtnoci posugiwania si komputerem, w tym korzystania z Internetu, poznaa take najbardziej dostpn technologi telefonii komrkowej. Warto podkreli, e zdobyte umiejtnoci seniorzy przekazuj swoim rwienikom.

    Wybory Miss i Mistera Zotego Wieku byy mia inicjatyw seniorw. Tczewskie wybory 2004 roku byy pierwszym takim przedsiwziciem w Polsce. W szeciu ju edycjach udzia wzio 86 osb powyej 70 roku ycia. Uczestnictwo w wyborach gwarantuje dziarskim emerytom wiele satysfakcji, pozwala zachowa rado ycia, a licznym widzom przynosi wietn zabaw. Dowiadczenia z przygotowa do wyborw wykorzystano przy organizacji karnawaowych balw przebieracw.

    KMR

  • Laureaci finau Wybory Miss i Mistera Zotego Wieku 2008

    Kolejny projekt realizowany pod nazw Cafe senior", ktrego rol jest stworzenie miejsca przyjaznego osobom starszym. Jednoczenie chodzi o to, aby bywalcy kawiarenki aktywnie umysowo i fizycznie spdzali wolny czas. Tu si spotykaj, nawizuj kontakty osobiste, tworz si grupy samopomocy. Spotkania z dziaaczami spoecznymi, samorzdowcami i specjalistami z ronych dziedzin ycia gospodarczego pozwalaj lepiej pozna rodowisko spoeczno-gospodarcze miasta. Przez projekt Cafe Senior" jego uczestnicy nie tylko si integruj, ale nabywaj pewnoci o swojej aktywnoci towarzyskiej oraz spoeczno-kulturalnej. Swoj aktywnoci przekonuj otoczenie, e s niezaleni, umiej si samorealizowa i wzajemnie sobie pomaga. Spotykaj si w siedzibie Forum Inicjatyw Spoecznych 2 razy w tygodniu, a w 2008 kawiarenk odwiedzio 358 osb.

    Tylko wysoki stopie aktywnoci seniorw, umiejtne integrowanie ich wielorakich zainteresowa i potrzeb pozwolio w 2005 roku na uruchomienie projektu Bank Czasu - Bankiem yczliwoci". Jest to partnerstwo seniorw pracujcych w rnych stowarzyszeniach, ktrych celem jest zapewnienie wysokiego poziomu realizacji wymienionego projektu. Chodzi w nim o wyrwnywanie szans i promowanie rwnego udziau niepenosprawnych i starszych w yciu miejskiej spoecznoci. A caa machina ludzkiej yczliwoci tworzy sie oparcia spoecznego i ruchu samopomocy.

    Bank Czasu - Bankiem yczliwoci" nie marnuje w Tczewie czasu, rozkrca si z roku na rok i przyjmowany jest z yczliwoci ju od piciu lat. Realizuje przede wszystkim idee aktywizacji spoecznej osb wykluczonych w ramach ruchu samopomocy. Godziny powicone na rzecz drugiej osoby nie tylko sprzyjaj integracji midzyludzkiej, pozwalaj pozby si kompleksw, przemc saboci wynikajce na przykad z choroby czy wieku. Uczestnicy projektu szybko poszerzyli katalog usug o nowe formy wymiany.

    W 2007 roku projekt dziaalnoci zosta laureatem pierwszej nagrody w V edycji Oglnopolskiego Konkursu Rwne szanse, rwny dostp 2007". Bank otrzyma wtedy sto tysicy zotych, ktre przeznaczono na dalsze wzbogacenie (rozszerzenie) jego dziaalnoci. Realizatorzy pro

    jektu po piciu latach jego funkcjonowania podkrelaj, e najwaniejszy dzi rezultat to uruchomiony potencja samopomocy tkwicy w tczewskim rodowisku seniorw. Seniorzy, w tym niepenosprawni, wczeniej samotni i niedowartociowani, teraz zachcaj innych, e warto wyj z domu i spdza czas na wsplnej pracy czy rozrywce. Warto podkreli i to, e bankowicze wspieraj pracownikw socjalnych, odwiedzaj podopiecznych, wypoyczaj ksiki i przynosz je choremu, dokonuj napraw i wykonuj drobne prace domowe.

    Obok omwionych propozycji seniorw na rzecz seniorw s projekty skierowane do wszych grup ludzi starszych. Midzy innymi grupa piciu osb uczestniczya w projekcie Senior na topie przyrody". Tu uczestnicy spdzajc czas wolny na onie natury skorzystali z fachowej pomocy zawodowych fotografikw, a wykonane przez nich samych zdjcia prezentowano na wystawie Foto Maraton Seniora".

    Imprez integrujc seniorw, a jednoczenie zwracajc uwag na istot staroci w spoeczestwie i naszym miecie s Obchody Midzynarodowego Dnia Osoby Starszej. Organizacja tych obchodw czy seniorw z tymi wszystkimi, ktrzy mogi co wane coraz czciej i liczniej wczaj si do eliminowania wykluczenia osb za wzgldu na wiek, chorob czy upoledzenie fizyczne.

    Na temat funkcjonujcych w Tczewie projektw sami seniorzy napisali nastpujce publikacje: Senior te potrafi", Ludzie starsi w XXI wieku", Senior bliej Europy". Wydana zostaa take dokumentacja wyborw Miss i Mistera Zotego Wieku. W 2008 roku wydano cztery numery kwartalnika Bankowicz" dokumentujce dokonania projektu Bank Czasu -Bankiem yczliwoci".

    Prnie dziaajcy Miejski Orodek Pomocy Spoecznej profesjonalnie rozpozna moliwoci tkwice w licznej populacji ludzi w wieku poprodukcyjnym. Wrd nich znalaz aktywnych partnerw. Stworzy im warunki do realizacji kolejnych inicjatyw, ktre przetwarzali w konkretne projekty. Czas wolny seniorw wypenia si z roku na rok nowymi zajciami skierowanymi wanie do wszystkich chtnych rwienikw.

    Olbrzymi rol obok zaj dla seniorw sprawnych odgrywa wzajemna wymiana usug, dzielenie si z innymi osobami swoim wolnym czasem i umiejtnociami. Dua grupa tczewskich seniorw moe powiedzie, e ich ycie nabrao radoci, czuj si spenieni i potrzebni innym.

    Uczestnicy projektu Bank Czasu - Bankiem yczliwoci fot. ze zbiorw MOPS w Tczewie

    KMR 19

  • ALICJA GAJEWSKA

    Jak zostaam matk chrzestn

    szystko zaczo si w grudniu 2008 roku, kiedy zadzwoni do mnie Mariusz Szmidka - zastpca redaktora naczelnego Dziennika Batyckiego"

    z propozycj wzicia udziau w konkursie na matk chrzestn m/s Kociewia". Zgodziam si. Kandydatek byo 10, gosowali czytelnicy gazety. Ku mojemu zaskoczeniu okazao si, e to ja zdobyam najwicej gosw. Jednak decydujcy gos miaa kapitua Polskiej eglugi Morskiej w Szczecinie. W marcu 2009 roku dowiedziaam si, e to ja bd matk chrzestn m/s Kociewie". Bardzo si z tego ucieszyam. Chrzest odby si w padzierniku 2009 roku.

    21 padziernika o godz. 8.37 wyruszyam w drog, do dalekich Chin. Pocig popieszny przyby do Szczecina po poudniu. Na dworcu czeka na mnie samochd Polskiej eglugi Morskiej Szczecin i Magorzata Pasikiewicz. Pani Magorzata wczeniej kontaktowaa si ze mn telefonicznie omawiajc wszelkie sprawy dotyczce chrztu statku m/s Kociewie". O godz. 16.30 odbyo si spotkanie z Pawem Szynkarukiem, dyrektorem PM, Andrzejem Cieliskim, dyrektorem finansowym i p. Magorzat. Otrzymaam certyfikat mianowania na matk chrzestn m/s Kociewie" oraz wykaz matek chrzestnych PM Szczecin, a take ksik Kotwica w sercu", wydan z okazji 55-lecia Polskiej eglugi Morskiej w Szczecinie, prezentujc matki chrzestne statkw PM Szczecin. Po spotkaniu Pani Magosia oprowadzia mnie po miecie.

    Nastpnego dnia o godz. 9.00 wyruszylimy do Berlina. Razem z Krzysztofem Regu z pionu technicznego PM i Teres Malis - matk chrzestn m/s Polesie oraz Andrzejem Cieliskim - dyrektorem finansowym PM. Std polecielimy do Frankfurtu, a nastpnie do Pekinu. W stolicy

    Przywitanie z chrzeniakiem

    Chin wyldowalimy 23 padziernika o godz. 9.45 czasu miejscowego (w Polsce bya godz. 3.45, a wic pna noc, albo bardzo wczesny poranek). Po zameldowaniu si i rozpakowaniu w hotelu wyruszylimy na pierwszy spacer po Pekinie. Zhang Yao, przedstawiciel CSOC - Zjednoczenia Przemysu Stoczniowego pokaza nam wityni Nieba i wityni Lamy w Pekinie. Nastpnego dnia doczya do naszej 5-osobowej grupy, przesympatyczna rodzina e-lasko: Piotr, Urszula i ich urocza creczka Ania. Piotr prowadzi placwk PM w Szanghaju, gdzie mieszka wraz z rodzin. Przylecieli na uroczystoci chrztu i odbioru statku m/s Kociewie". Razem wyruszylimy zwiedza Paac Letni Cesarzowej oraz Zakazane Miasto. Bylimy rwnie na placu Tienanmen.

    25 padziernika - w niedziel - wielkie wito dla Teresy Malisy - chrzest i wodowanie statku m/s Polesie. Rano po niadaniu i wymeldowaniu z hotelu wyruszylimy samochodem do Tianjin - miasta, w ktrym znajduje si stocznia Xingang. Podr omiopasmow autostrad trwaa prawie 3 godziny. Pomimo niedzieli by ogromny ruch. W pewnym momencie utknlimy w korku. Okazao si, e w Chinach podczas mgy zamykane s autostrady. Zapowiadaa si bardzo duga podr. Na szczcie kierowcy udao si zjecha z autostrady i bocznymi drogami dojechalimy do Tianjin, omijajc zakorkowan przez mg autostrad.

    W hotelu Teda International rozpakowalimy si i ju o 14.30 wyjedalimy do stoczni Xingang na chrzest i wodowanie m/s Polesie.

    W uroczystoci uczestniczyli przedstawiciele stoczni Xingang, Polskiej eglugi Morskiej w Szczecinie, zaproszeni gocie oraz ojciec Ireneusz Dampc z Misji Oblatw Maryi

    Niepokalanej w Hong-Kongu. Podczas wodowania poznaam kapita

    na KOCIEWIA - Krzysztofa Wierzchonia, Andrzeja ukowskiego - chiefa, Waldemara Szredera - kierownika nadzoru PM, Zbigniewa Milanowskiego - inspektora ds. malarskich, Jerzego Paczkowskiego - inspektora ds. elektrycznych, Romualda Marciniaka - inspektora ds. maszynowych oraz niektrych czonkw zaogi m/s Kociewie".

    Tego dnia miaa miejsce jeszcze jedna uroczysto - pooenie stpki pod ostatni z serii czternastu statkw budowanych w stoczni Xingang przez Polsk eglug Morsk w Szczecinie. Wszystkie statki z tej serii s 38-tysicznikami i nosz nazwy regionw Polski. Czternasty - ostatni z nich otrzyma imi Wadowice". Po wodowaniu o godz. 17.00 w pokoju ojca Irka bior udzia wraz z pozostaymi osobami

    20 KMR

  • Akt mianowania na matk chrzestn

    Jest to niezwyke zdjcie, kiedy to stoj obok siebie dwa statki. Polesie", ktre wodowane i chrzczone byo 25.10.2009 r. (obok Alicji Gajewskiej Teresa Malesa - matka chrzestna Polesia") i Kociewie" na chwil przed chrztem

    Moment po podpisaniu przekazania statku. Od lewej: Andrzej Cieliki, dyrektor PM,

    przedstawiciel stoczni Xingang oraz dwie matki chrzestne

    Wsplne zdjcie z kapitanem statku, dyrektorem finansowym PM

    Andrzejem Cieliskim, przedstawicielem banku i stoczni Xingang

    Alicja Gajewska w stroju kociewskim

    Moment, kiedy butelka szampana rozbia si i odsonita zostaa nazwa statku

  • z Polski w naboestwie. Po raz pierwszy w yciu jestem na mszy odprawianej na siedzco w pokoju hotelowym. Ojciec Irek dzikuje nam za uczestnictwo, bo przez ostatnie dwa miesice odprawia msze samotnie. W poniedziaek - wyprawa na Wielki Mur Chiski, ale nie od strony Pekinu, ale od strony Tianjin. Budowla robi ogromne wraenie. Pogoda tego dnia bya przecudna 23C, bezchmurne, bkitne niebo, widoki zapierajce dech w piersiach. Zmczeni, ale te bardzo szczliwi wrcilimy do hotelu.

    27 padziernika - to ostatni dzie pobytu w Chinach i dla mnie najwaniejszy - chrzest mojego Kociewia". Jeszcze rano Piotr elasko zabra nas na drobne zakupy do Tianjin. (Kupiam oczywicie wachlarze z drzewa sandaowego, czapki, herbaty zielone i jaminow, zaparzacze do herbaty, latawce, obrazy malowane tuszem i pdzelkiem oraz sukienki" na butelki wina). Wracamy do hotelu, tutaj 30 minut na przebranie i przygotowanie si. Matka chrzestna zgodnie z morskim protokoem musi mie kapelusz, a co za tym idzie strj musi by odpowiedni. Strj kociewski zapakowaam do torby, aby w odpowiednim momencie przebra si i zaprezentowa si w nim. O godz. 14.00 wyjedamy do stoczni. Jestem bardzo zdenerwowana, odek mam cinity, nerwowo ciskam torebk, formuk chrztu powtarzam wiele razy Py po morzach i oceanach, sawic dobre imi polskiego marynarza i chiskiego stoczniowca. Nadaj ci imi Kociewie". Nauczyam si rwnie formuki w jzyku angielskim. Cay czas myl tylko o tym, czy uda mi si przeci lin i rozbi butelk szampana za pierwszym razem. Wiem, e to jest bardzo wane dla marynarzy, ktrzy s przesdni.

    W pokoju oczekiwa do napita atmosfera, w sali obok trwa przegldanie i sprawdzanie wszystkich dokumentw, umw, przeleww. Jest to operacja trjstronna, pomidzy Polsk eglug Morsk w Szczecinie - armatorem, stoczni Xingang - wykonawc a CSOC - Zjednoczeniem. Uczestniczy w niej rwnie przedstawiciel banku angielskiego. (Kada strona ma swojego prawnika, dokumentw jest bardzo duo). Wreszcie po 1,5 godzinie oczekiwania proszeni jestemy na sal, w ktrej podpisane zostay dokumenty przekazania. Za stoem zasiadaj: Gao Xuehu - dyrektor generalny stoczni Xingang, Zhang Yao - przedstawiciel CSOC i Andrzej Cieliski - dyrektor finansowy PM. Po podpisaniu do grona proszone s te matki chrzestne. Lampka wina, wsplne zdjcie. Otrzymaam piro, ktrym podpisane zostao przekazanie. Jeszcze wsplne zdjcie przed makiet masowca budowanego dla polskiego armatora w chiskiej stoczni. Wychodzimy z budynku i idziemy w kierunku nabrzea, przy ktrym zacumowane jest Kociewie", a rwnolegle do niego POLESIE. Pikny i niezwyky widok: dwa statki o polskich nazwach obok siebie w dalekich Chinach. Kociewie" jest pikne, 196 m dugoci, 28 m szerokoci, way 8 700 ton. Wejcie po trapie na mj" statek, przejcie na miejsce ceremonii, pokad wyoony czerwonym dywanem. Obok mnie stoi kapitan statku Krzysztof Wierz-cho, Andrzej Cieliski - dyrektor finansowy PM, Gao Xuehu - dyrektor generalny stoczni Xingang, Liu Shu Shan - dyrektor stoczni ds. handlowych i inne wane osobistoci. Rozpoczyna si uroczysto. Podchodz do mikrofonu i wypowiadam sowa Py po morzach i oceanach sawic dobre imi polskiego marynarza i chiskiego stoczniowca. Nadaj ci imi Kociewie"" oraz formuk chrztu w jzyku angielskim. Bior w rk toporek i jednym mocnym uderzeniem przecinam lin. Nastpnie mocno uderzam o nad

    budwk butelk szampana. Szampan rozbija si, w niebo wystrzeliwane s kolorowe confetti, zewszd rozlegaj si brawa. Otrzymuj pikne kwiaty. Jestem bardzo szczliwa, bo wszystko poszo gadko. Teraz ojciec Ireneusz Dampc z Misji Oblatw Maryi Niepokalanej przy pomocy Andrzeja ukowskiego - chiefa KOCIEWIA przystpuje do wicenia statku i zaogi. Od 2005 roku Polska egluga Morska w Szczecinie przy odbiorze statkw ze stoczni Xingang w Tianjin zaprasza ojca Irka na uroczystoci. Jest to ju jego 13-ta ceremonia chrztu i wicenia.. Na pamitk dzisiejszego wydarzenia od ojca Ireneusza otrzymuj kropido, ktrym powicone zostao Kociewie". Jest na nim napis Kociewie Tianjin 27 padziernika 2009 r." Zaraz potem wsplne zdjcia, a po nich zwiedzanie statku. W kajucie armatorskiej przebieram si w strj kociewski i na mostek kapitaski wchodz w tym wanie stroju wzbudzajc zainteresowanie. Wraz z kapitanem i chiefem zwiedzam statek: mes marynarsk i oficersk, kuchni, siowni, warsztat, kajut marynarsk. Nie przypuszczaam, e to taki wielki statek, z ogromn iloci komputerw, maszyn i urzdze.

    Niestety, po godzinie musimy si ju egna, aby zdy na spotkanie z udziaem dyrekcji stoczni. Wrczam zaodze i kapitanowi statku upominki. S to krzy kociewskiego twrcy Jerzego Kamiskiego z Barona, kapelusz, w ktrym chrzciam statek oraz albumy o Tczewie, Starogardzie Gdaskim i Kociewiu. Niema rado wzbudzi kalendarz z kuchni kociewsk. Kady marynarz KOCIEWIA otrzyma koszulk z logo Tczewa oraz publikacj Kociewie. Pomorska kraina". Ju na spotkaniu przekazuj pikn panoram Tczewa dla zaogi. Ja z kolei od dyrektora stoczni otrzymuj toporek, ktrym przecinaam lin mocujc butelk szampana wraz z deseczk, na ktrej widnieje rysa po moim uderzeniu. Nazajutrz z samego rana o godz. 6.00 powrt do Polski.

    Dnia 27 padziernika o godz. 16.30 czasu miejscowego (o 10.30 naszego czasu) dokonaam chrztu statku m/s Kociewie" w Tianjin w stoczni Xingang w Chinach.

    Jestem bardzo wdziczna, tak jak i wszyscy Kociewia-cy, e dyrekcja Polskiej eglugi Morskiej w Szczecinie, pierwszej serii 14-tu masowcw postanowia nadawa imiona, bdce nazwami polskich regionw etnograficznych. Dziki tej wspaniaej inicjatywie na wodach wiata pywaj Kaszuby", Pomorze", Mazowsze", a od 27 padziernika Kociewie", ktre ju 1 listopada w swj pierwszy rejs wyruszyo do Yosu w Korei Pd., gdzie po zabraniu paliwa wypyno 5 listopada do Portland w USA po adunek produktw zboowych.

    Dumna jestem, e Kociewie" pywajc po morzach i ocenach caego wiata, zawijajc do rnych portw, sawi bdzie nasz region, jego pikno i wielowiekow tradycj.

    Dzikuj bardzo Pawowi Szynkarukowi - dyrektorowi Polskiej eglugi Morskiej w Szczecinie, Teresie Mali-sie, Magorzacie Pasikiewicz, Andrzejowi Cieliskiemu, Krzysztofowi Regule, Krzysztofowi Wierzchoniowi, Waldemarowi Szrederowi, Andrzejowi ukowskiemu, Piotrowi elasko za wspaniae zdjcia i wszystkim pozostaym pracownikom PM, ktrych miaam przyjemno pozna w Chinach, a ktrzy otoczyli mnie troskliw opiek i ogromn yczliwoci.

    Dzikuj rwnie tym, ktrzy na mnie gosowali, bo dziki nim spotka mnie ogromny zaszczyt bycia matk chrzestn m/s Kociewie". Przeyam najcudowniejsz przygod ycia, a jednoczenie mogam promowa nasz region w dalekich Chinach.

    22 KMR

  • ANNA GAWRZYJA

    Uroczystoci w Dzie Niepodlegoci w Barlonie

    nia 11 listopada, w dwunast rocznic nadania imienia ksidza senatora Feliksa Bolta Publicznej Szkole Podstawowej w Baronie, w tamtejszym kocie

    le parafialnym p.w. w. Marcina odsonito paskorzeb z jego podobizn. W gotyckim kociku po lewej stronie przy wejciu wmurowano pamitkow tablic ufundowan przez posw i senatorw z Parlamentarnego Zespou Ko-ciewiakw.

    Barwnie opisa posta ksidza obecny senator Andrzej Grzyb, refleksj podzieli si rwnie biskup pelpliski Jan Bernard Szlaga, ktry tego dnia powici nie tylko tablic, ale rwnie nowy dach na budynku kocioa.

    ywa dyskusja na temat znamienitego ksidza Bolta midzy parafianami przypomniaa wiele interesujcych faktw z Jego ycia.

    Ksidz senator Feliks Bolt urodzi si 7 stycznia 1864 roku w Baronie i tam te spdzi dziecistwo. Otrzyma bardzo dobre wyksztacenie. Najpierw uczy si w Collegium Marianum w Pelplinie, a potem rwnie w jednym z najlepszych wczesnych gimnazjw, w Chemnie jak i midzy innymi w Monachium. wicenia kapaskie przyj 15 marca 1891 roku. Praca spoeczna bya zawsze dla ksidza rzecz wan, dlatego jako dziaacz, zawsze dba o dobro tych najbardziej potrzebujcych. Dwukrotnie ksidza Bolta wybierano na senatora. Najpierw w 1922 roku, potem w 1930. Warto wspomnie, i by on take posem na Sejm w latach 1919-1922. Za swojdziaalno polityczn na rzecz endecji oraz sub duszpastersk zosta aresztowany przez

    gestapowcw w dniu 24 padziernika 1939 roku, wiziony przez kilka miesicy w rnych miejscach na terenie Pomorza, po czym trafi do obozu koncentracyjnego w Stutthofie, gdzie zmar 7 kwietnia 1940 roku wskutek utraty si.

    T histori znaj wszystkie dzieci uczszczajce do szkoy w Baronie. Ksidza Bolta szanuj i ceni rwnie mieszkacy pobliskich Mirotek. Nie tylko dla spoecznoci lokalnej to wzr patriotyzmu.

    Uroczysto z 11 listopada zorganizowano skromnie, acz wymienicie. Proboszcz parafii p.w. w. Marcina Biskupa, ksidz Jarosaw Skwierawski by w tym dniu niesamowicie zapracowany. Uroczysto na cze ksidza senatora zbiega si ze witem patrona parafii, 91. rocznic odzyskania niepodlegoci przez nasz kraj ijakju wspomniano, z rocznic nadania imienia szkole. O wszystkich tych wydarzeniach naleao pamita, kade przedstawi indywidualnie i tak zwinnie je ze sob zestawi, eby parafianie, wyczuwajc powag sytuacji, zrozumieli jak wielki by to dzie dla kocioa w Baronie.

    Po porannej mszy, ksidz proboszcz zabra swoich goci w osobach senatora Andrzeja Grzyba i posa Jana Kulasa na wycieczk do muzeum diecezjalnego w Pelplinie. Towarzyszyo im kameralne grono parafian, ktrych zainteresowaa wystawa pt. Rodowd. Rzeby Stanisawa Kulona". Spacer w tak niedawn dramatycznie nieludzk przeszo, stylizowany na Drog Krzyow, wprawi wszystkich w gbokie zadumanie nad losem Chrystusa ukrzyowanego, ofiar Syberii i ksidza senatora Feliksa Bolta.

    Pamitkowe zdjcie przed tablic ks. Feliksa Bolta. Od lewej: pose Jan Kulas,

    wicestarosta powiatu starogardzkiego Kazimierz Chya, ks Jarosaw Skwierawski

    oraz senator Andrzej Grzyb

    KMR 23

  • Polski Zwizek owiecki Stanica Myliwska

    Koa owieckiego "Szarak" w Tczewie HUBERTUS

    owieckim Szarak w obiektywie Jzefa M. Zikowskiego

    W 2007 roku Koo owieckie Szarak" w Tczewie obchodzio szedziesiciolecie swojego istnienia. Jego nazwa wywodzi si od obfitoci zajca szaraka, wystpujcego wwczas w owiskach. Dzisiaj Koo prowadzi gospodark na czterech obwodach o cznej powierzchni 16 tysicy hektarw, pooonych na terenie gmin Tczew, Morzeszczyn i Subkowy.

    Do najwaniejszych zada z zakresu gospodarki naley zaliczy dbao o ptactwo wodne, sadzenie lasu, reintrodukcj kuropatwy i zajca szaraka, przeciwdziaanie szkodom wyrzdzanym przez zwierzyn len w uprawach rolniczych.

    Kadego roku oceniana jest liczebno zwierzt w owiskach. Do zada myliwych naley te dokarmianie zwierzyny. W 2001 roku myliwi wybudowali stanic myliwsk w Bukowcu. Co roku, na pocztku listopada, tutaj wanie rozpoczyna si polowanie Hubertusowskie. Jest ono jednym z elementw kultywowania owieckiej tradycji i myliwskich zwyczajw.

    ... na ktrej prezes Koa, Mariusz Nagrski wraz z Janem Mazurowskim omawiali zasady i bezpieczestwo polowania

    Dariusz Daga Olgierd Wojtuszkiewicz Wszyscy myliwi liczyli na sukcesy owieckie

    Po czym myliwi konnym powozem ruszyli do kniei

    W czasie polowania trzeba byo te odpocz

  • niadanie na lenej polanie smakuje wybornie

    Kazimierz Bigus w fajkowym dymie widzia ju grubego zwierza

    Prezes Mariusz Nagrski przechytrzy lisa...

    witeczne spotkanie jest okazj do wrczenia nagrd. Olgierd Wojtuszkiewicz (z lewej) wrcza

    dyplom Tadeuszowi Januszewskiemu

    Przyjemnie jest po trudach caego dnia zasi przy suto zastawionym stole i w kociewskiej stanicy

    posucha gralskiej kapeli, z ktr Ludwik Kiedrowski odwiedzi myliwych

    Pokot z upolowanej zwierzyny rwnie jest elementem owieckiej tradycji. W tym roku wity Hubert nie darzy... Pod lufy czterdziestu myliwych trafiy jedynie cztery lisy

    wity Hubert urodzi si w 655 roku w Gaskonii. Pochodzi z krlewskiego rodu. By zapalonym myliwym, ktry polowa bez umiaru, do czasu, a w 695 roku polujcie w Wielki Pitek w Grach Adeskich, spotka biaego jelenia z promieniejcym krzyem w porou. /. niebios usysza wtedy gos stwrcy, karccego jego niepohamowane} pasj i nakazujcego uda mu si na sub bo. Hubert zdoby wic rozlege} wiedz kanoniczn i zosta biskupem. Zmar w Teruneren 30 maja 727 roku. Po kanonizacji myliwi uznali go za swego patrona. Dzie 3 listopada, dzie powicenia relikwii witego Huberta, sta si witem myliwych.

  • PRADZIEJE KOCIEWIA ANDRZEJ WDZIK

    19. wiat, ktry nie moe zagin Cz II

    Barwa lici na drzewach niezbicie wiadczya o tym, i w puszczy, mienicej si teraz wszelkimi odcieniami ci i czerwieni na dobre rozgocia jesie.

    Na agodnym stoku, opadajcym ku bagnistej dolinie strumienia, klczaa kobieta odziana w rodzaj dugiej, skrzanej sukni, zgrabnie uszytej z mikkich, sarnich skr. Uparcie uderzaa w ziemi motyk wykonan z poroa jelenia, ktrej skonie cite ostrze bez trudu zagbiao si w mikkiej, brzowej glebie, coraz to odsaniajc podune, jasne korzenie. Natomiast wiosn, w tym miejscu, razem z dziemi zrywaa zielone, podune listki - smaczne, cho o nieco ostrym smaku. Byy bardzo poywne, a ona jak i ludzie z wioski skazani na nieco monotonn, misn diet, instynktownie wiedzieli, e w okrelonych porach roku naley po prostu spoywa pewne roliny. Kobieta pamitaa te sowa swojego dziadka, ktry czsto zachwala t niepozorn rolink, jako dodajc si we wszelkich chorobach! Dziwna i tajemnicza bya to rolina. Wwczas zrywaa jej wiee, delikatne licie, po ktrych teraz nie byo ju prawie ladu. Umieraa szybciej ni inne - rosnce w lesie, ale za to zostawiaa po sobie w ziemi dobre, jadalne korzenie.

    Kobieta chciaa ich nazbiera jak najwicej. Las jest dla czowieka hojny, ale nie trwa to dugo. Spieszya si, gdy wiedziaa, e niedugo - moe za dzie ub dwa przyjd tutaj inne kobiety z wioski, by rwnie zrobi zapasy cennej roliny. Take o tej porze to miejsce odwiedzay liczne w tej okolicy watahy dzikw, by skosztowa tej smacznej roliny. Przecierajc doni zroszone potem czoo pomyaa, e gdy ju nazbiera pene torby korzeni, to zejdzie jeszcze niej, w dolin rzeki. Ronie tam mnstwo olbrzymich - wyszych od czowieka, parzcych rolin. Owe roliny, cho nieprzyjemne w dotyku, daj jednak dugie i mocne wkna, tak bardzo potrzebne do plecenia sznurw, a nawet pokanej gruboci lin. Ceni je sobie take mczyni, ktrym przydaj si w ich myliwskim fachu, gdy trudno znale lepszy materia na mocne i trwae ciciwy do ukw...

    czci drugiej wiat, ktry nie moe zagin" zostan przyblione mniejsze krzewy oraz wybrane roliny zielne, ktre na pewno byy

    wrnorakisposbwykorzystywaneprzezludziegzystujcych w epoce kamienia. Dodam, e ze wzgldu na obszerno poruszanej tematyki, zapowiadan kwesti krgowcw przybli w czci trzeciej.

    Barszcz zwyczajny: rolina wystpujca na terenach zalewowych, znana ludziom od dawna, chocia trudno okreli kiedy pojawia si w pomorskich lasach. Pdy, ogonki liciowe barszczu gotowano, kiszono. Spoywano te sfermentowane licie. W ciepych miesicach licie barszczu zwyczajnego fermentuj bardzo szybko (nawet w cigu dwch dni). Moe to skania do przypuszcze, i rwnie ludzie, ktrzy egzystowali w epoce kamienia mogli poddawa procesowi fermentacji licie owej roliny, wykorzystujc do tego doy wykopane w ziemi.

    Borwka czernica: Na pewno kady, nawet ta osoba, ktra tylko okazjonalnie ma do czynienia ze rodowiskiem lenym widziaa i wie jak smakuj popularne jagody. Omawiana krzewinka dorasta maksymalnie do 60 cm wyso

    koci, a zdarza si e w optymalnych warunkach doywa nawet wieku 30 lat! Czowiekowi oferuje przede wszystkim smaczne o przyjemnym zapachu owoce - z pewnoci chtnie zbierane rwnie w dobie mezolitu. Istotny jest tutaj fakt, i te delikatne owoce mona z powodzeniem suszy. Tym samym atwo je przechowywa, nawet przez relatywnie dugi okres czasu. Obecnie wystpuje w lesie nad Szp-gaw, chocia nie w tak duych ilociach, jak np. w borach sosnowych.

    Borwka bagienna (pijanica): rolina nieco wiksza od czernicy, ktra zasiedla stanowiska torfowe i bagienne. Od dawna wiadomo, e ludzie ktrzy zbieraj i spoywaj owoce borwki bagiennej ulegaj blom i zawrotom gowy, wymiotom (std zapewne nazwa pijanica). Co ciekawe, rda podaj rne przyczyny takiego stanu u ludzi. Niektrzy obwiniaj za ten fakt pewnego grzyba, ktrym czsto zainfekowane s owoce pijanicy. Inne rda natomiast za ten stan rzeczy obarczaj odpowiedzialnoci pyek roliny bagno zwyczajne, ktry podobno wykazuje waciwoci oszaamiajce i lekko trujce. W lasach pooonych na pnoc od Swaroyna wystpuje na terenie siedlisk bagiennych,

    26 KMR

  • chocia jest stosunkowo rzadka. Trudno okreli czy bya zbierana przez dawnych mieszkacw omawianych obszarw. Jagody borwki bagiennej uytkowane byy przez Indian i Eskimosw, tote nie da si tego wykluczy rwnie w kontekcie realiw epoki kamienia.

    Czosnaczekpospolity: Pospolita, dwuletnia rolina wybierajca w lesie nad Szpgawyzne siedliska. Praktycznie caajest jadalna, o smaku i zapachu zblionym do czosnku. Na pewno jadana w epoce kamienia, ze wzgldu na wczesny rozwj zwizany z tym fakt oferowania wczesnemu czowiekowi witamin, co miao niebagatelne znaczenie w kontekcie zdecydowanie misnej diety naszych przodkw. Istniej te opinie o antyseptycznym dziaaniu soku teje roliny, ktry podobno wydatnie wspomaga gojenie si ran.

    Czosnek niedwiedzi: ciekawa, rzadka na Pomorzu, chroniona rolina. Wystpuje w lesie w okolicy Swaroyna zasiedlajc wilgotne, bogate wapienne gleby. Tolerujc nawet due zacienienie, rolina tworzy wielometrowe any, szczeglnie pikne w maju, kiedy czosnek zaczyna kwitn na biao. Wytwarza charakterystyczne wyduone licie o smaku zblionym do nieco bardziej ostrego szczypiorku. Licie szybko obumieraj, ale w ziemi zostaj wyduone, jasne cebulki o podobnym, ostrym smaku. Czosnek niedwiedzi prawdopodobnie by znany ludziom epoki kamienia i by moe okazjonalnie zjadany.

    Jeyna: Ta nazwa obejmuje szereg podobnych, cho trudnych do rozrnienia przez laika, pokrewnych gatunkw. W lesie nad Szpgaw rolina wystpuje pospolicie. Czowiek mezolitu mg poszukiwa jeyny ze wzgldu na jej owoce, ktre s stosunkowo soczyste i smaczne. Warto doda, e odygi jeyn po rozbiciu ich rdzenia dostarczaj mocnych wkien, ktre nadaj si na oploty.

    Malina pospolita: kolejna, obok jagody, chyba najbardziej znana rolina lena oferujca czowiekowi jadalne owoce. Jest to waciwie niski - dorastajcy do 2 m wysokoci krzew o ukowato wygitych pdach, pokrytych bardzo delikatn kor. Owocuje w lipcu, wydajc cakiem pokany plon w postaci rnej wielkoci soczystych owocw. Na pewno znana ludom prehistorycznym egzystujcym na niu europejskim. By moe oprcz owocw w jaki sposb uytkowano rwnie licie krzewu, z ktrych mona przyrzdza dobry w smaku napar. Warto doda, e czowiek skuszony jej owocami zacz malin dosy wczenie hodowa. Przypuszcza si, i nastpio to ju w neolicie ze wzgldu na ywotno sadzonek i atwo ich sadzenia. Obecnie w lesie nad Szpgaw wystpuje pospolicie niejednokrotnie tworzc dosy rozlege any.

    Mita: popularna rolina na omawianym terenie, rozpoznawalna gwnie dziki intensywnemu, przyjemnemu zapachowi. Zwizana raczej z siedliskami wilgotnymi bya znana ludziom epoki kamienia. Nie wiadomo, czy uywali jej w formie naparu do picia. By moe wiedzieli, i kilka lici wrzuconych do surowej wody w pewnym stopniu j uzdrawia". (Licie mity posiadaj pewne waciwoci antyseptyczne, dlatego te wrzucone do nie przegotowanej wody s w stanie czciowo j odkazi).

    Ostroe warzywny: dwuletnia rolina o kolczastych odygach i liciach. Ostroe wyranie preferuje wilgotne rodowisko tote w lesie na pnoc od Swaroyna mona go

    spotka w dolinie Szpgawy. Wystpowa z pewnoci dawniej jako skadnik ekosystemu pierwotnego lasu, chocia do koca nie wiadomo, na ile wykorzystywana bya ta rolina o jadalnych liciach i korzeniach.

    Palka wodna: Mona przypuszcza, i w dobie epoki kamienia stanowia wane rdo poywienia, gdy praktycznie wszystkie czci tej roliny s jadalne. Korzenie paki mona gotowa, suszy, a take spoywa na surowo. S bogate w wglowodany, ktre stanowi 50-70% ich masy. Cakiem nieze, podobne do pora, biae pdy rwnie s jadalne w stanie surowym. By moe pradawni mieszkacy terenw nad Szpgaw zbierali rwnie jadalne: pyek i nasiona. Obecnie rwnie mona j spotka na omawianych terenach, gdzie miejscami tworzy due zwarte kpy. Warto wspomnie, i oprcz tego, e poszczeglne czci jadano, to dodatkowo wyplatano z niej powrozy, a odyg uywano jako widrw ogniowych.

    Pokrzywa zwyczajna: Obecnie bardzo pospolita rolina, licznie wystpujca w lesie nad Szpgaw. Szczeglnie dorodne egzemplarze, przekraczajce czsto 2 m wysokoci mona spotka w dolinie rzeki. Rolina potrzebuje stosunkowo bogatych w azot gleb i dostpu do znacznej iloci rozproszonego wiata. Licie i odygi pokrzywy pokryte s gruczoami wydzielajcymi charakterystyczny kwas mrwkowy, ktry moe silnie podrani skr czowieka. Pod wieloma wzgldami uyteczna dla czowieka. Jako pokarm bardzo dobrze przyswajalna, o duej zawartoci procentowej biaka. Zawiera mnstwo mikroelementw i witamin, co zapewne byo bardzo istotne dla naszych odlegych przodkw w kontekcie przedwionia, pory niezwykle trudnej dla czowieka egzystujcego w rodowisku lenym. Dodatkowo z odyg pokrzywy mona pozyskiwa mocne wkna idealne do plecenia trwaych linek i sznurw. Proces pozyskiwania wkien polega na wysuszeniu odyg rolin, nastpnie namoczeniu i wreszcie ponownym wysuszeniu, ktremu towarzyszy dokadne wyczesanie padzierzy, pozostaych po delikatnym rozbiciu odyg. Jak bardzo istotny dla czowieka mezolitu by wyrb wszelkiego rodzaju sznurw mona sobie uwiadomi, wyliczajc szereg wrcz niezbdnych wyrobw takich jak np. uki, wszelkiego rodzaju sida, sieci bez ktrych uprawianie mylistwa i rybowstwa byoby znacznie utrudnione.

    Porzeczka czarna: krzew dorastajcy do 2 m wysokoci o stosunkowo duych, bogatych w olejki eteryczne liciach. Podobno w warunkach naturalnych moe doy nawet 20 lat! Pewnie wielu czytelnikw bdzie zaskoczonych tym, i ten krzew kojarzony gwnie z ogrdkami dziakowymi mona spotka w lesie. Porzeczka w stanie dzikim wystpuje praktycznie w caej strefie klimatu umiarkowanego (zasiedla due obszary Europy, Azji i Ameryki Pn.). W lesie nad Szpgaw wystpuje na obszarze olsu w dolinie rzeki, gdzie dziki intensywnemu zapachowi mona j bez wikszego trudu zlokalizowa. Preferuje siedliska wilgotne i w zwizku z tym w naturalnych lasach mezolitu miaa szczeglnie w okresie atlantyckim dobre warunki do rozwoju. Wytwarza, dojrzewajce w lipcu, niewielkie ale smaczne owoce, ktre mogy by okazjonalnie zbierane przez ludzi w dobie epoki kamienia.

    Poziomka pospolita: popularna na caym niu bylina. Z racji zapotrzebowania duej iloci wiata sonecznego

    KMR 27

  • Stanowisko czosnku niedwiedziego (lasy w rejonie

    Swaroyna) fot. Mariusz Czerwiski

  • pierwotnie moga wystpowa w przewietlonych" fragmentach lasw mozaikowych oraz obrzeach lasu. Zapewne niegdy, chtnie zjadana, ze wzgldu na wyjtkowo smaczne owoce. Obecnie rwnie ronie w lesie w rejonie Swaroyna i Liniewka, chocia nie zajmuje zwart pokryw rozlegych stanowisk.

    Strzaka wodna: rolina zasiedlajca typowe stanowiska wodne, ktra wystpuje rwnie na omawianych obszarach. By moe ze wzgldu na fakt wytwarzania jadalnych bulw spoywana w pradziejach.

    Trzcina pospolita: wystpuje czsto w strefie przybrzenej zbiornikw wodnych oraz w miejscach o duej wilgotnoci (zagbienia, naturalne rowy). Jadalne korzenie i mode pdy, w ktrych zawarte s niewielkie iloci cukru. Na pewno w dobie epoki kamienia jadalne czci trzciny spoywano gotowane lub surowe. By moe z odyg tej roliny wyrabiano lekkie brzechwy strza do uku.

    urawina: jest dosy popularn krzewink, zasiedlajc bagna i torfowiska wysokie. Owoce dojrzewaj zwykle we wrzeniu i zawieraj due iloci witaminy C. urawina bya z pewnoci znana mezolitycznym myliwym, chocia trudno ustali w jakim stopniu j zbierali i spoywali. Istotny w przypadku urawiny jest fakt, i dziki duej zawartoci kwasu cytrynowego oraz skrce powleczonej warstw wosku jej owoce wyrniaj si wyjtkow trwaoci. Mog miesicami by przechowywane w stanie surowym, co z kolei naleao do podanych waciwoci, biorc pod uwag problemy zwizane z przechowywaniem i obrbk ywnoci w realiach ycia w epoce kamienia.

    Oprcz rolin jadalnych prehistoryczni mieszkacy Kociewia zapewne znali te flor trujc, ktrej szereg przedstawicieli wystpowao w wczesnych lasach. Trudno ustali jednak czy i w jaki sposb wykorzystywali t wiedz nabyt przez szereg pokole. Mona przypuszcza, i du wiedz dotyczc trujcych rolin posiadali wszelkiej maci szamani", ktrzy wykorzystywali j w swoich praktykach bd stosowali nieco na pokaz, by utrzyma swj presti wrd pobratymcw. Omawianych rolin nie stosowano raczej podczas polowa (np. zatruwanie strza, tak popularne u niektrych spoecznoci Ameryki Pd.), gdy substancje toksyczne znajdujce si w rolinach strefy umiarkowanej dziaaj stosunkowo wolno. W tym miejscu mona wymieni choby kilka gatunkw, ktre rwnie obecnie mona spotka w bogatym siedlisku jakie stanowi obszary lene pooone na pnoc od Swaroyna. Nale do tej grupy: silnie trujcy tojad - rzadki i chroniony w Polsce (miertelnie trujcy w stanie surowym!); wrotycz, ktry zawiera tujon - substancj wpywajc niekorzystnie na dziaanie mzgu; wawrzynek wilczeyko - niski krzew, ktry wydaje misiste czerwone owoce.

    Na zakoczenie rozwaa o wiecie flory chciabym jeszcze wspomnie o jednej, interesujcej rolinie - reliktowej. Bo tak chyba mona okreli bluszcz, dla ktrego optymalne warunki rozwoju istniay wiele tysicy lat temu, w realiach tzw. optimum atlantyckiego. Szczliwie ten ciepolubny, przypominajcy nieco lian krzew przetrwa do naszych czasw, a przy odrobinie szczcia, przemierzajc kompleksy lene w rejonie Swaroyna mona spotka okoo 100-letnie okazy tej roliny - ywe pomniki, ktre przywouj na myl czasy wietnoci europejskich lasw.

    KMR

    JACEK CHEREK

    Nadwilaskie Spotkania

    Regionalne

    dniach 8-10 padziernika 2009 roku po raz trzeci odbyy si Nadwilaskie Spotkania Regionalne (NSR), ktre w tym roku dotyczyy

    tematyki wojennej, a w szczeglnoci wydarze z lat 1939-1945. Spotkania zostay zainaugurowane projekcj filmu Sophie Scholl", przedstawiajcego ostatnie dni modej bohaterki skazanej na mier za kolporta antyhitlerowskich ulotek.

    Drugi dzie imprezy rozpocz si od spotkania przedstawicieli Pastwowej Stray owieckiej i Pastwowej Stray Rybackiej z uczniami Szkoy Podstawowej nr 11 w Tczewie. Danuta Drywa przekazaa modziey z Zespou Szk Katolickich w Tczewie informacje dotyczce dziaalnoci muzeum w Sztutowie, natomiast uczniowie II Liceum Oglnoksztaccego w Tczewie spotkali si z przedstawicielem Muzeum II Wojny wiatowej, Kamilem Ruteckim, ktry opowiedzia o historii Westerplatte i powstajcym Muzeum II Wojny wiatowej. Kolejnym punktem NSR bya prelekcja na temat okupacji niemieckiej dla uczestnikw projektu Cafe Senior". Wygosi j Tomasz Reikowski, z pochodzenia tczewianin, obecnie mieszkajcy w Niemczech, ktrego pasj jest historia. Prelegent opowiedzia m.in. o wysiedleniach i miejscach mordu na ziemi tczewskiej. Co wane, historyk opar swj wykad na dokumentach, fotografiach i filmach, ktre odnalaz w archiwach niemieckich. Seniorzy obejrzeli te niemiecki film, ukazujcy budow mostu kny-bawskiego oraz fotografie z odbudowy mostu tczewskiego.

    Kolejnym gociem Spotka by ks. werbista Krzysztof ukoszczyk, autor ksiki Wrd angolskich partyzantw", ktry by wiadkiem wojny w Angoli. Wraz z siostrami zakonnymi zosta porwany przez partyzantw UNITY i wiziony przez ponad 4 miesice. Misjonarz opowiedzia o okruciestwach wojny i ich oddziaywaniu na psychik ludzk. Po spotkaniu z ks. Krzysztofem odby si krtki koncert pieni patriotycznych w wykonaniu Kociewsko-Kaszubskiej Orkiestry Dtej Torpeda". Ostatnim punktem pitkowych spotka by wykad Piotra Szubarczyka z Instytutu Pamici Narodowej. Przedstawi on polityk narodowociow III Rzeszy na Pomorzu po zajciu i wcieleniu Pomorza do Rzeszy.

    W ostatnim dniu NSR historycy dyskutowali o miejscach pierwszych ofiar II wojny wiatowej. Szczepan Michmiel ze Stowarzyszenia Weteranw Polskich Formacji Granicznych opowiedzia o wybuchu wojny w Szymankowie, Grzegorz

    29

  • SPOTKANIA REGIONALNE

    Bbnik (IPN Katowice) przedstawi obraz wojny na lsku (Gliwice, Jabonka Orawska), Leszek Muszczynski (ZKP Tczew) mwi o ataku lotnictwa niemieckiego na miasto Wielu i jego wielkich zniszczeniach, Jakub Borkowicz (ZKP Tczew) przedstawi obron Tczewa w dniu 1 wrzenia 1939 roku przez II Batalion Strzelcw, pod dowdztwem pk. Stanisawa Janika. Jan Kidlinski (Muzeum II Wojny wiatowej) opowiedzia o obronie Westerplatte, a Zbigniew Talewski - redaktor naczelny magazynu Naji Goche" - o wybuchu wojny na ziemi chojnickiej. Inny wymiar miao wystpienie Tomasza Reikowskiego, ktry przedstawi polityk III Rzeszy wobec ludzi nieuleczalnie chorych, niezdolnych do jakiejkolwiek pracy.

    Po prelekcjach miaa miejsce dyskusja. Gos zabra m in. Andrzej Szostak z Samodzielnej Grupy Odtworzeniowej Pomorze, ktry stwierdzi, e nie ma wikszego sensu dyskutowa o tym, gdzie wybucha II wojna wiatowa, bo nikt wtedy nie synchronizowa zegarkw i nikt te nie szkoli wiadkw tych wydarze, aby pniej opowiadali, kiedy dokadanie usyszeli pierwsze strzay. Damian Kullas ze Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskie-go w Tczewie zwrci uwag na miejsca ka-ni na Pomorzu (Pianica, Szpgawsk), gdzie Niemcy zamordowali kilka tysicy mieszkacw Pomorza. Zaapelowa o szerzenie wiedzy na temat tych wydarze nie tylko wrd mieszkacw tych miejscowoci i Pomorza, ale przede wszystkim wrd osb spoza regionu pomorskiego. Historycy doszli do wsplnego wniosku, e Westerplatte jest symbolem walki obronnej i bohaterstwa, jednake strzay paday wczeniej w innych miejscach i wane, aby w podrcznikach pojawia si o tym informacja. Wskazane jest take poruszanie tego tematu wrd lokalnej spoecznoci, zwaszcza wrd modziey. Na znak porozumienia historycy podali sobie rce.

    Trzecie Nadwilaskie Spotkania Regionalne, pod patronatem Przewodniczcego Sejmiku Wojewdztwa Pomorskiego prof. Brunona Synaka, zorganizowa Oddzia Kociewski Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Tczewie. Partnerami imprezy byli: Centrum Wystawienniczo-Regionalne Dolnej Wisy w Tczewie, Pastwowa Stra owiecka w Gdasku, Pastwowa Stra Rybacka w Gdasku, Szkoa Podstawowa nr 11 w Tczewie, Zarzd Gwny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Gdasku, Radio Fabryka, Telewizja TeTka, Wydawnictwo Pomorskie, miesicznik spoeczno-kulturalny Pomerania". Impreza zostaa dofinansowana przez Samorzd Miasta Tczewa i Zwizek Miast Nadwilaskich.

    Ks. Krzysztof ukoszczyk (Zgromadzenie Misjonarzy Werbistow) opowiada o okruciestwach wojennych w Angolii

    Koncert pieni patriotycznych w wykonaniu Kociewsko-Kaszubskiej Orkiestry Dtej Torpeda"

    Historycy podajcy sobie rce. Od prawej: Micha Kargul, Jan Kidlinski, Szczepan Michmiel, Leszek Muszczynski, Jakub Borkowicz i Tomasz Reikowski

    Fot. autora

    30 KMR

  • ZENON GURBADA

    Beatyfikowani mczennicy z Kociewia Historia pnocnych ziem powiatu wieckiego charakteryzuje si na przestrzeni dziejw wieloma

    barwnymi przykadami patriotyzmu jej mieszkacw. Szczliwa jest Ziemia Kociewska, ktra wydaa Narodowi i Kocioowi Polskiemu tak znamienitych ludzi.

    Z Lipinek (gm. Warlubie) - dawnej krlewskiej osady w Puszczy Tucholskiej wywodzi si b. Franciszek Rogaczewski - beatyfikowany w grupie 108. mczennikw II wojny wiatowej przez papiea Jana Pawa II, podczas pielgrzymki w dniach od 5 do 17 czerwca 1999 roku. Szczeglnie pamitnych dla Pomorzan dni, gdy odwiedziny Ojczyzny rozpocz Ojciec wity wanie w Gdasku, a nastpnego dnia goci w Pelplinie.

    Natomiast 4 marca 2000 roku papie ogosi bogosawionymi nastpn, liczn grup mczennikw za wiar. Wrd 11. zakonnic ze Zgromadzenia Sistr Najwitszej Rodziny z Nazaretu znajdowaa si siostra Heliodora - Leokadia Matuszewska ze Starej Huty, lecej w ssiedztwie Lipinek.

    Biografie bogosawionych znane s czonkom rodzin yjcych na Kociewiu oraz nielicznym ju przedstawicielom starszego pokolenia. Dlatego warto tak znamienite postacie przybliy szerszym krgom spoeczestwa, a szczeglnie modziey - pokoleniu przyszoci.

    Bogosawiony ks. Franciszek Rogaczewski

    ranciszek Ksawery Rogaczewski urodzi si 23 grudnia 1892 roku w Lipinkach, jako pierworodny syn mistrza rzenickiego Leonarda i Anny z Laskow

    skich. (Pniej doczeka si licznego rodzestwa: trzech braci i czterech sistr.) W wczesnym USC w Przewodniku narodziny te zostay odnotowane w ksidze metrykalnej pod pozycj 71/1892. Trzy dni pniej zosta ochrzczony w kociele parafialnym w Pochocinie, a rodzicami chrzestnymi byli Franciszek i Paulina Rogaczewscy z Borowego Myna.

    Dziecistwo przyszego bogosawionego upywao pocztkowo w Lipinkach, pniej w Lubichowie, gdzie przeprowadzili si rodzice. Tu ukoczy szko podstawow, a po dalsze nauki uda si do Collegium Marianum w Pelplinie oraz gimnazjum w Chemnie. Egzamin maturalny zoy w 1913 roku i wstpi do Seminarium Duchownego w Pelplinie. wicenia kapaskie otrzyma 16 marca 1918 roku, a Msz w. Prymicyjn w Lubichowie odprawi w dniu w. Jzefa.

    Posug duszpastersk rozpocz jako wikariusz w Nowym Miecie Lubawskim, a od 2 kwietnia 1920 roku kontynuowa w parafii Serca Pana Jezusa we Wrzeszczu. Od 28 kwietnia 1927 roku pracowa w kociele w. Brygidy, a od 1 sierpnia nastpnego roku w parafii w. Jzefa w Gdasku. W dniu 31 stycznia 1930 roku zosta rektorem majcego powsta w Gdasku kocioa Chrystusa Krla. Dziki Jego wysikom i zaangaowaniu polskiego spoeczestwa oraz pomocy Komisariatu Generalnego RP budow szybko ukoczono. Uroczysto powicenia z udziaem bp. Edwarda 0'Rourke - ordynariusza diecezji gdaskiej celebrowano w dniu 30 padziernika 1932 roku.

    witynia ta nie tylko zaspokajaa potrzeby religijne Polakw zamieszkaych w Wolnym Miecie, lecz bya rwnie orodkiem ycia narodowego. Donios rol w tym wzgldzie speniay dziaajce liczne stowarzyszenia kocielne. Ks. Franciszek by take kapelanem kole

    jarzy polskich w Gdasku. Angaowa si w dziaalno spoeczn i by prezesem powstaego w 1934 roku Centralnego Komitetu Polakw Katolikw Diecezji Gdaskiej. Organizowa pielgrzymki i wycieczki krajoznawcze do Polski.

    Bra udzia w pierwszym Synodzie Gdaskim w 1935 roku. Postulowa, aby w gdaskich kocioach, ze wzgldu na znaczn liczb polskiej ludnoci, odprawiano naboestwa z polskim piewem i kazaniem. W 1935 roku ks. Rogaczewski uda si do Rzymu i w obecnoci ks. kard. Augusta Hlonda zoy papieowi Piusowi XI memoria w sprawie utworzenia w Wolnym Miecie Gdask polskich parafii personalnych. Starania te zostay uwieczone sukcesem i bp. E. 0'Rourke erygowa w padzierniku 1937 roku przy kociele Chrystusa Krla tak parafi, a ks. Rogaczewski zosta jej proboszczem..., lecz tylko kilka dni, gdy na skutek protestu Senatu Gdaskiego nominacj zawieszono.

    Pasmo dziaalnoci pasterskiej, spoecznej i patriotycznej ks. Rogaczewskiego wzbudzao wzgldem Niego nienawi szowinistw niemieckich. Pad ofiarju w momencie rozptania drugiej wojny wiatowej. Aresztowany 1 wrzenia 1939 roku o czwartej rano, w chwili pierwszych strzaw niemieckiego krownika na pozycje polskiego garnizonu na Westerplatte. Gestapowcy nie czekajc na otwarcie, wyamali drzwi plebani i zabrali ks. Rogaczewskiego wraz z modym wikariuszem ks. Alfonsem Muzalewskim. Nie pozwolono im ubra si w sutann i w bielinie prowadzono ulicami, do wzbudzajcego strach i groz miejsca kani Polakw - Victoria Schule.

    Wedug relacji wspwiniw, brutalne zncanie oraz bicie znosi z wielk cierpliwoci i poddaniem. Przewieziony nastpnie do obozu koncentracyjnego w Stutthofie, by - wesp z innymi kapanami - bity i zmuszany do najbrudniejszych prac, nawet do rcznego czyszczenia latryn. Mimo to podtrzymywa na duchu wspwiniw, dodawa otuchy i potajemnie sucha spowiedzi. Przeczuwajc zbliajc si mier powiedzia do swego wikarego - ks. A. Muza-

  • lewskiego: Wiesz, czuj, e zgin. Powiedz moim ukochanym wiernym w parafii Chrystusa Krla, e chtnie oddaj swe ycie pro Christo et Patria (za Chrystusa i Ojczyzn). Midzy 7 a 10 stycznia 1940 roku zosta wywieziony wraz z innymi ksimi i dziaaczami gdaskimi, i rozstrzelany, przypuszczalnie w lasach Pianicy.

    Po wojnie wadze Gdaska, majc w ywej pamici martyrologi Polakw, doceniy dziaalno ks. Rogaczewskiego oraz speniy yczenia spoeczestwa i Jego imieniem nazwano ulic, przy ktrej znajduje si koci Chrystusa Krla. W 20. rocznic aresztowania bp. Edmund Nowicki dokona odsonicia i powicenia pamitkowej tablicy na tym kociele. W 1992 roku rozpocz si proces beatyfikacyjny ks. Rogaczewskiego. Po siedmiu latach zosta uwieczony wyniesieniem na otarze w chwale bogosawionego. wito patronalne zostao ustanowione na dzie 12 czerwca.

    Bogosawiona siostra Heliodora

    eokadia Matuszewska urodzia si 8 lutego 1906 roku w Starej Hucie z ojca Jana i matki Leokadii z d. Domachowskiej, w rodzinie chopskiej. Trze

    ciego dnia zostaa ochrzczona w kociele parafialnym w Pochocinie. Bya pitym dzieckiem spord dziesiciorga potomstwa. Rodzin cechowaa pracowito i pobono. Uprawiana saba ziemia i trudnoci yciowe zmuszay rodzin do pracy w lesie. Rodzestwo w miar dorastania uczyo si rnych zawodw i opuszczao strony rodzinne. W dniu 8 stycznia 1933 roku Leokadia wstpuje do zakonu Nazaretanek w Kaliszu. Po p roku otrzymuje welon nowicjuszki i zostaje przeniesiona do Grodna. Po dwch latach skada luby zakonne i przyjmuje imi Heliodora. Z dniem 30 lipca 1935 zostaje wysana do wsplnoty Domu Chrystusa Krla w Nowogrdku, gdzie zakonnice prowadz szko katolick, opiekuj si kocioem farnym (w ktrym by ochrzczony Adam Mickiewicz) i troszcz si o ubogich i chorych. Wsplnota powierzya s. Heliodorze obowizki furtianki i pomocnicy przy sprztaniu szkoy.

    We wrzeniu 1939 roku, po wkroczeniu wojsk radzieckich, przeoona i jedna z sistr wraz z zakonnicami z Wilna zostaj deportowane w gb Rosji. Pozostaym zakonnicom odebrano uprawnienia szkolne. Szko przejmuje okupacyj

    Bogosawieni mczennicy z Kociewia: ks. Franciszek Rogaczewski i s. Heliodora

    Matuszewska czczeni w swojej kaplicy w kociele Matki Boskiej Wspomoenia Wiernych w Lipinkach

    ny kierownik, a s. Heliodor wybiera na suc. Wykonywaa nowe obowizki sumiennie i z pogod ducha, czym sprawia, e kierownik wraz z on i synem przeszli na katolicyzm.

    W dniu 5 lipca 1941 do Nowogrdka wkroczyy wojska Wehrmachtu. Rozpocz si terror, eksterminacja ydw, rozniecanie konfliktw narodowociowych i masowe egzekucje. Siostry ze swojego domu zakonnego zostay przesiedlone do zrujnowanego budynku poydowskiego i zmuszone do podjcia pracy w miecie. W tych trudnych warunkach siostry podjy tajne nauczanie, a przede wszystkim stay si podpor moraln dla umczonego spoeczestwa. Nastpnego roku, gdy zacz rozwija si ruch partyzancki, wzmogy si przeladowania.

    W masowej egzekucji 31 lipca 1942 rozstrzelano 60. Polakw, a wrd nich dwch ksiy. Nastay czasy masowych pacyfikacji okolicznych wsi, obaw i aresztowa.

    W nocy z 17/18 maja 1943 roku aresztowano ponad stu modych Polakw. Przeraona ludno oczekiwaa masowej egzekucji. W tym dramatycznym dniu siostra przeoona Maria Stella w obecnoci kapelana wypowiedziaa znamienne sowa: Mj Boe, jeli potrzebna jest ofiara z ycia, przyjm j od nas, wolnych od obowizkw rodzinnych, a spraw aby zostali wypuszczeni ci, ktrzy maj rodzin. Modlimy si nawet o to. Po kilku dniach cz aresztowanych zwolniono, a reszt wywieziono na roboty do Niemiec.

    W sobot 31 lipca 1943 roku gestapowski posaniec przynis polecenie, aby wszystkie siostry stawiy si wieczorem w komisariacie. Siostra Magorzata, pracujca w szpitalu pozostaa, a jedenacie sistr w habitach zostao zatrzymanych. Nastpnego dnia o wicie w lesie odlegym okoo 5 km od Nowogrdka zostay rozstrzelane i pochowane w pytkiej mogile. Po wojnie 19 marca 1945 roku ekshumowano rozstrzelane zakonnice i pochowano pod murem kocioa farnego. Ponowna ekshumacja odbya si 27 wrzenia 1991 roku i doczesne szcztki jedenastu mczennic spoczy w sarkofagu, w kaplicy Matki Boej Nowogrdzkiej.

    W tym czasie rozpoczy si przygotowania do procesu beatyfikacyjnego, zakoczone po 8. latach wyniesieniem na otarze w chwale bogosawionych. wito patronalne b. Heliodory zostao ustanowione na dzie 4 czerwca.

    wiadkowie czasw i ycia

    ogosawieni mczennicy yli w do odlegych czasach i stanowili czstk martyrologi wojennej polskiego spoeczestwa. Pochodzili z parafii Lipin

    ki (gm. Warlubie) i obecnie w kociele pw. Matki Boskiej Wspomoenia Wiernych posiadaj swoj kaplic oraz s czczeni we wsplnym wizerunku. Miaem okazj odwiedzi Lipinki i pozna ludzi, ktrzy w swoim yciu spotykali si z bogosawionymi. Rwnie w Nowem spotkaem nietuzinkowe postacie, pamitajce tamte czasy.

    Mieszka tu od zakoczenia wojny Leon Szczodrowski. Pracowa w Pomorskich Fabrykach Mebli i po przejciu na emerytur mielimy wiele okazji powspomina stare dzieje. Urodzi si w 1915 roku w Gdasku i wychowa - jak okrela - pord ulic o niemieckich nazwach. Ojciec pracowa w fabryce opakowa blaszanych. Nauk pobiera w Macierzy Szkolnej im. Jzefa Pisudskiego, a po zdaniu matury podj prac w polskiej firmie Centrala Rolnik Polski i do

    32 KMR

  • wybuchu wojny zajmowa si eksportem zboa. Rodzestwo te pracowao w polskich firmach. Dokadnie pamita sytuacj spoeczno-polityczn tamtych czasw. Przecie znacz cz spoeczestwa stanowili Polacy. Funkcjonowaa Poczta Polska i Polskie Koleje Pastwowe. Natomiast administracja i pozostae urzdy byy niemieckie. Polakom nie yo si atwo i nie lepsza bya ich sytuacja religijna - wspomina p. Leon. W rodowisku polonijnym pozna ksiy: Miszewskiego, Komorowskiego i Rogaczewskiego oraz wielu dziaaczy skupionych w Klubie Sportowym GEDANIA, w chrze prowadzonym przez organist p. Ty-lewskiego, w kapeli i orkiestrze pod dyrekcj p. Wikomirskiego, wrd gimnazjalistw za czasw dyrektorowania p. Augustyskiego oraz w Gminie Polskiej, a szczeglnie od czasu przyczenia si do Zwizku Polakw, majcego siedzib w gmachu dyrekcji PKP. Czsto powraca do opowiadania swojego yciorysu i spotyka z ks. Rogaczewskim. Wspomina miejsca i chwile, gdzie dziaalno polonijna gromadzia rzesze wiernych oraz wsplne wycieczki. Przy kociele Chrystusa Krla, wok ks. Rogaczewskiego zawsze byo wielu Polakw szukajcych wsplnego kontaktu. Te spotkania umacniay wi Polonii zamieszkaej w Gdasku. Pan Leon zmar 6 wrzenia 2007 roku i zosta pochowany na cmentarzu w Nowem.

    Miaem rwnie okazj spotyka si z Ann Szpadzik, prababci moich wnuczek, zmar 14 sierpnia 2004 i pochowan na cmentarzu parafialnym w Lipinkach. Bya dugoletni mieszkank wioski, a ostatnie lata przebywaa u crki i zicia w Nowem. Jej rodzice osiedlili si tam 10 kwietnia 1920 roku. Ojciec p. Anny - Tomasz Mokwa zajmowa si rwnie stolarstwem. Dobrze pamitaa rodzin Matuszewskich ze Starej Huty, ssiedniej wioski. Najbardziej zyt bya z Benedykta, swoj rwienic modsz siostr Leokadii - przyszej zakonnicy. W tamtych czasach z parafii Lipinki do stanu zakonnego sposobiy si trzy mode mieszkanki. Lecz jedynie Leokadia zrealizowaa swoje marzenia, zoya luby i przybraa imi Heliodora. Wwczas kada kandydatka do stanu zakonnego musiaa zgromadzi tzw. wypraw skadajc si z bielizny pocielowej i osobistej w odpowiedniej iloci zmian oraz sprzty stanowice wyposaenie celi zakonnej. Wanie potrzebn szaf, komod i toaletk wykonywa w swoim warsztacie ojciec p. Anny. Zapamitaa to zdarzenie, a przez nastpne lata czsto rozmawiay z Benedykta o yciu zakonnym jej siostry. Do spotkania z ni w Lipinkach doszo jeszcze przed wybuchem wojny, gdy przyjechaa odwiedzi rodzin. Potem nadchodziy ju tylko smutne wiadomoci, a w lecie 1943 roku ta najtragiczniejsza. Pani Anna z rozrzewnieniem wspominaa tamte przeycia oraz swoje zaangaowanie we wsplnocie parafialnej, szczeglnie podczas uwietniania wszystkich uroczystoci kocielnych.

    Z pewnoci wielu ludzi dysponuje przekazami ustnymi o rnych epizodach z ycia bogosawionych z Kociewia. Zebranie ich i opublikowanie wydaj si by niezwykle cenne, poyteczne i chwalebne.

    Waniejsze rda i literatura: 1. Elbieta Cielik, Dzieje Lipinek, Bydgoszcz 1993. 2. ks. Henryk Mross, Sownik biograficzny kapanw diecezji

    Chemiskiej wywieconych w atach 1821-1920, Bernardinum Pelplin 1995.

    Ryszard Szwoch

    40 lat pracy dla Kociewia nia 25 wrzenia 2009 roku w Ratuszu Miej skim w Starogardzie Gdaskim

    odby si wieczr autorski Ryszarda Szwocha. Okazj do spotkania z Mistrzem Sowa, jak czsto okrela si tego znanego regionalist byo 40-lecie jego pracy na rzecz Kociewia. Impreza zostaa zorganizowana ,z inicjatywy Tadeusza Ku-biszewskiego, wieloletniego przyjaciela Ryszarda Szwocha, w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Starogardzie Gdaskim.

    Spotkanie rozpoczo si od wystpu Reginy Piskorskiej i Sawomira Hodunia, ktrzy zadedykowali Jubilatowi kilka wybranych z myl o nim utworw. Potem gocie skadali bohaterowi wieczoru podzikowania i gratulacje.

    Zamiowanie do regionu i mio do Ojczyzny Ryszard Szwoch wynis z rodzinnego domu. Jego ojciec walczy w armii gen. Andersa, dziadka zastrzelili Rosjanie. Babcia i matka pynnie mwiy w gwarze kociewskiej.

    Ryszard Szwoch jest absolwentem I LO w Starogardzie Gdaskim. W czasach licealnych syn z zamiowania do teatru. Wrono mu aktorsk karier, jednak on zdecydowa si na podjcie studiw polonistycznych. Korzystajc m.in ze zbiorw swojego stryja, Leona Szwocha, napisa prac magistersk Zagadki i przysowia kociewskie".

    Ryszard Szwoch zadebiutowa we wrzeniu 1969 publikujc w Gosie Nauczycielskim" tekst Urodzilimy si Polakami" i to wanie od tej daty Jubilat liczy 40 lat swojej pracy na rzecz regionu. Specjalizuje si w biografiach, jest autorem trzech tomw Sownika biograficznego Ko-ciewia". Wsppracowa take z Encyklopedi katolick" i Polskim sownikiem biograficznym".

    - Mobilizujesz do godnego zachowania, zmuszasz do takiej pracy mzg, e a si on gotuje. Ciesz si, e nale do tych osb, ktre mog by w pobliu Ciebie. Naleysz do tych nielicznych osb, ktrych si sucha. Mwisz to z serca (...). Na czym polega tajemnica, e gromadzisz wok siebie intelektualn elit nie tylko tych okolic? Bogu naley dzikowa, e mona by w twoim towarzystwie i si uczy. Honorem jest uczestniczy w twojej dziaalnoci. Uczysz czego wanego - mdroci, radzisz w taki sposb, e czowiek nie wie e s to twoje myli i przemylenia - w ten sposb Ryszard Gajda podzikowa Ryszardowi Szwochowi za 40 lat pracy dla Kociewia. Swoj laudacj zakoczy sowami:

    - Jeste yw mark czego najwaniejszego dla Starogardu. Oby jak najduej animowa wspnot Kociewia ku chwale Boga i Ojczyzny.

    rda: Nagranie DVD - zapis spotkania autorskiego Artyku Janusza Rokiciskiego Benefis mistrza formuowania myli"

    KMR 33

  • Przedstawiamy Czytelnikom sowo Od Autorki oraz kilka przepisw z niewielkiej ksieczki pt. Tradycyjne smaki Kociewia. Ksika kucharska" autorstwa Krystyny Gierszewskiej.

    Smaki Kociewia Od Autorki

    -L^L^sika, ktr Szanowny Czytelniku otwierasz, nie jest przeznaczona dla profesjonalistw. Adresuj j do tych z Pastwa, ktrzy zdecyduj si przygotowa dla swojej rodziny wyprbowane, tradycyjne potrawy jednego z pomorskich regionw - Kociewia, a dokadnie ze wsi Lignowy Szlacheckie, lecej w gminie Pelplin, w powiecie Tczew.

    W ksice tej znajd Pastwo przepisy na smaczne, regionalne dania i pyszne kuszki", w oparciu o sprawdzone w mojej rodzinie receptury i dowiadczenie. Zakski, zupy i inne kociewskie specjay, na ktre przepisy znajdujce si w niniejszej publikacji, w niezmienny sposb przygotowuje si rwnie dzi, a surowce gwnie pozyskuje si z wasnej hodowli.

    Ceni dziedzictwo kulinarne kuchni kociewskiej otrzymane od przodkw. Czuj take potrzeb kontynuowania rodzinnych tradycji. Ogromn rado sprawia mi, e bd mogli Pastwo rwnie skorzysta z tych uzbieranych przez lata przepisw. Cieszy mnie take, e 30 czerwca 2006 roku na Licie Produktw Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi zarejestrowane zostay dwa wyroby cukiernicze: fefernuski kociewskie" i grochowinki kociewskie". Stay si one specjalnoci wsi Lignowy Szlacheckie.

    Mam nadziej, e ju choby tym wstpem zachciam Pastwa do sprbowania swoich si w przygotowaniu tradycyjnych potraw, wypiekw we wasnych domach. Miej zabawy w kuchni i smacznego podczas degustacji!

    Kociewskie przysmaki na licie produktw tradycyjnych Fefernuski kociewskie to mae piernikowe, kruche ciastecz

    ka. Piecze sieje, zgodnie z tradycj zawsze na wita Boego Narodzenia. Ciasto piernikowe, z ktrego robi si fefernuski, ju dwa, trzy tygodnie przed witami stoi na strychu (w chodnym miejscu) i dojrzewa. W latach 60. ubiegego wieku rodowita Kociewianka Walburga Juraszewska (gospodyni ks. proboszcza w Lignowach Szlacheckich) pieka przepyszne fefernuski i inne pierniczki. Receptur udostpnia mojej mamie Jadwidze Lindzie i innym znajomym. Dzi razem z crk Justyn i innymi gospodyniami w Lignowach Szlacheckich pieczemy fefernuski wedug tej receptury. Fefernuski kociewskie zaraz po upieczeniu s twarde jak kamienie. Przechowywane w szczelnie zamknitych pojemnikach kruszej i potem same rozpywaj si w ustach.

    Nazwa fefernuski" pochodzi z jzyka niemieckiego - Pfeffernusskuchen, gdzie pfeffer znaczy pieprz, pierny,

    LEDZIE PO KOCIEWSKU skadniki: 0,5 kg solonych filetw ledziowych Farsz-pasta: 20 dag wdzonej makreli 3 dag suszonych grzybw 2 rednie cebule 2 tyki koncentratu pomidorowego 2 rednie ogrki kiszone pieprz olej do zalania 2 yki majonezu i gazka pietruszki do dekoracji Filety ledziowe wymoczy i przekroi na p wzdu ledzia.

    Przygotowa past: grzyby ugotowa w maej iloci wody i od-cedzi. Makrel bez oci i skry, grzyby i cebul zmieli. Ogrki obra ze skry i pokroi w drobn kostk. Wszystko razem poczy i wymiesza z koncentratem pomidorowym. Past smarowa filety, zwija jak rolmopsy i spi wykaaczk. Uoy w gbokim naczyniu, posypa pieprzem i zala olejem. Przykry i wstawi na 12 godz. do lodwki. Przed podaniem ukada na pmisku i kadego romopsa dekorowa majonezem i listkiem pietruszki.

    a nuss - orzech, czyli twardy; a wic fefemuski to pierne, twarde ciasteczka.

    Grochowinki kociewskie, to powyginane smaone na gbokim tuszczu ciasteczka. To regionalna nazwa faworkw lub chrucikw. Smay si te smakoyki w dugie zimowe wieczory, szczeglnie w okresie koca karnawau, czyli w zapusty przed wielkim postem. Przygotowanie ciasta nie zajmuje duo czasu. S to ciasteczka stosunkowo tanie, poniewa produkty zawsze mona znale we wasnej spiarni. Do ciasta daje si wiee, wiejskie jaja, mk pszenn z kociewskich pl oraz mietan z gospodarstwa domowego. Smay si je na smalcu wytwarzanym metod tradycyjn. Regionalici wywodz nazw grochowinki" od ich barwy i ksztatu, ktrymi ciasteczka przypominaj suszone, puste strki grochu lub fasoli. Obie te roliny od wiekw uprawiano na Kociewiu.

    MIODOWNIK

    skadniki: 1 szkl. cukru 3/4 kostki margaryny 2 jaja 4 yki kwanej mietany, 3 tyki miodu 4 szkl. mki pszennej 1 yeczka sody, 1 yka kakao Krem: 1 litr mleka; 1 szkl. cukru; 1 szkl. kaszy mannej; 1 olejek

    migdaowy; 25 dag masa; 3 yki cukru-pudru Cukier uciera tuczkiem dodajc po jednym jajku. mietan wy

    miesza z miodem i wla do utartego ciasta. Poczy. Wsypa 3,5 szkl. mki z sod, wymiesza i zagnie z reszt mki. Ciasto podzieli na trzy czci. Dwie czci upiec w foremce 24 x 36 (kad osobno). Do trzeciej wgnie kakao i te upiec w takiej samej foremce.

    Ugotowa mleko z cukrem i kasz mann. Ostudzi. Mikserem utrze maso i dodawa porcjami ostudzon kaszk. Na koniec doda olejek i wymiesza. Krem podzieli na dwie czci i przekada miodownik tak, aby kakaowa pytka bya w rodku. Wierzch mio-downika posypa cukrem-pudrem. Miodownik jest najsmaczniejszy na nastpny dzie, kiedy zmiknie.

    34 KMR

    I l i f t ] '* ' J A ] S j T * i 3 LTa 4 * *w m SB U T J

  • EDMUND ZIELISKI

    60 lat w teatrze lalek

    padzierniku odbya si XVII Biesiada Lalkar-ska w Centrum Kultury Zamek" w Nowem. Tegoroczna biesiada miaa szczeglny charak

    ter, a powodem tego by jubileusz 60-lecia pracy artystycznej i wychowawczej Stefana Gedona. To tutaj Stefan Ge-don tworzy teatr lalek i wychowuje w duchu artystycznym miejscow modzie. A zaczo si w 1949 roku w maej wiejskiej szkole w Biaachowie. To tam pan Stefan zorganizowa szkolny teatrzyk lalek. My, uczniowie, bylimy aktorami i wykonawcami lalek. Waciwie to tylko gwek z gliny, reszt wykonywaa pani Wanda, ona naszego pana i on samn. Wielokrotnie ju o tym pisaem, m.in. w ksice Na ciekach wspomnie..."

    Dzi po 60. latach zostaem uhonorowany zaproszeniem na ten jubileusz, jako jeden z pierwszych aktorw. Ten sam zaszczyt spotka mojego przyjaciela z tamtej klasy Zygmunta Gouskiego, z ktrym zobaczyem si po 43 latach.

    Biesiad prowadzi Andrzej Gappa, dyrektor Centrum Kultury Zamek". Stefan Gedon zaintonowa hymn lalka-rzy, do ktrego sowa napisa nieyjcy ju Jan Wilkowski. Bohater spotkania serdecznie wszystkich powita, a szczeglnie swoich pierwszych aktorw. To byo bardzo mie i wzruszajce, zwaszcza, e dzisiejsi modzi aktorzy witali nas gromkimi brawami.

    Kilka osb otrzymao z rk jubilata wspaniae statuetki jubileuszowe, m.in. Wanda Gedon, Zygmunt Gouski i Edmund Zieliski.

    W czasie biesiady obejrzelimy pikne przedstawienia: Jerzego Koliby Zoto krla Megamona", w ktrym bra udzia sam Stefan Gedon, udzielajc gosu krlowi i jego sudze. Kolejnym przedstawieniem by Czerwony Kapturek" - autor Jifi Stfeda oraz O przekupnych zwierztach"

    Micha Spankowski zmar nagle w wieku 56 lat. Znany kociewski regionalista przez wiele lat by zaangaowany w dziaalno kulturaln Tczewa i Kociewia. Kultur zajmowa si pracujc w tczewskim Urzdzie Miejskim, a w latach 1988-1990 by dyrektorem Tczewskiego Domu Kultury. Jeden z zaoycieli tczewskiego oddziau Zrzeszenia Kaszub-sko-Pomorskiego i jego pierwszy prezes. Przez rok by dyrektorem Tczewskiego Domu Kultury. Dziaa w Dyskusyjnym Klubie Filmowym Sugestia". Wraz z Romanem Klimem organizowa Spotkania Nadwilaskie. Ten niestrudzony animator ycia kulturalnego regionu reyserowa na przeomie lat 80. i 90. ubiegego wieku spektakle tczewskiego Teatru Pantomimicznego. Bliskie mu byy literatura, ksigarstwo czy teatr. Od kilku lat kierowa Towarzystwem Kulturalnym im. Magorzaty hillar. W duej mierze przyczyni si do wydania przez Instytut Kociewski kompletnego zbioru utworw Magorzaty Hillar.

    Z jego inicjatywy powstaa nagroda Kociewskie Piro", jedno z waniejszych wyrnie kulturalnych na Kociewiu. W ostatnich latach swojej dziaalnoci angaowa si w ycie kulturalne gminy Zblewo. By redaktorem gminnego biuletynu.

    jego pogrzeb odby si 27 sierpnia 2009 roku. Pochowany zosta na cmentarzu przy ul. 30 Stycznia w Tczewie. dfr

    Aktualny zesp teatralny z jego kierownikiem Stefanem Gedonem i autorem tekstu

    Markowskiej i Mirskiej. Wystpili: Ewelina Behnke, Aleksandra Biay, Beata Burczykowska, Anna Dominikowska, Stefan Gedon, Paulina Kitowska, Agnieszka Konieczna, Dorota Kortas, Sylwia Kwiatkowska, Justyna Mantey, Agata Rychlewicz, Damian Skrobaski i Katarzyna Szczygie. Reyseria i scenografia Stefan Gedon, asystent reysera Damian Skrobaski, serwis nagra Dorota Kortas.

    ycz mojemu Przyjacielowi Stefanowi i jego onie Wandzie wiele lat dobrego zdrowia i radoci z artystycznej dziaalnoci. Drogi Stefanie, mimo, e swego Wodnika" przycumowae ju w spokojnej przystani, po eglarsku powiem - TAK TRZYMA!

    Wicej w nastpnym numerze

    KMR 35

  • JAN EJANKOWSKI

    Przed 25-leciem Piaseckich Kociewiakw" IV. O osobach i instytucjach, ktre wspieray i nadal wspieraj zesp

    cz ostatnia

    O okolicznociach powstania piaseckiego zespou napisaem ju wczeniej. W tym artykule przybli czytelnikom osoby i instytucje, ktre troszczyy si o prawidowy rozwj zespou Piaseckie Kociewiaki".

    Choreografowie

    ierwszym choreografem, ktry na pocztku lutego 1985 roku zacz z piaseckim zespoem wsppracowa, by Witold Nalepa z Gdaska. Czowiek bardzo

    wymagajcy wobec siebie i czonkw zespou. Przez ponad trzy miesice, wraz z muzykiem Antonim Grabowskim z Sopotu, szkoli zesp w kad sobot i niedziel tygodnia. Opracowa i nauczy modzie 8 tacw do czci weselnej Wesela kociewskiego" ks. Sychty, wrd ktrych znalaza si rwnie przepikna kociewska polka Szumi woda szumi, po kamnianiach brzanczy, psiaseckie chopaki szukaj psianiandzy".

    Nastpnym choreografem by nieyjcy ju Henryk liwa, ktry na obozie w Chemie nad Bugiem opracowa dwa tace: Dawniej u nas na Kociewiu karczma bya w kadej wsi" (polka) i Kociewskiego trojaka". Po nim choreografi zaja si Elbieta Popis (te z Gdaska), ktra przygotowaa zesp do krajowego przegldu K Gospody Wiejskich i Kek Rolniczych w Kielcach, a potem przez ponad rok wsppracowaa z Piaseckimi Kociewiankami". Opracowaa i nauczya taczy czonkw zespou sze kociew-skich tacw, m.in. Miasteczko Gniew", Jezdm Kocie-wiank", Lene nastroje", To nasze Kociewie"1.

    Z chwil kiedy do Piaseckich Kociewianek" doszli chopcy (grudzie 1991), z Gdaska, w co drug sobot, zacz dojeda nestor wybrzeowych choreografw - Jan Waniewski, o ktrym napisano ju w pierwszym rozdziale. Ponownie zatem wrcono do sceny rajenia i czci weselnej Wesela" ks. B. Sychty. W cigu niecaych trzech miesicy udao si p. Janowi przygotowa Piaseckich Kociewiakw" do wystpu. Wsppracowa on z zespoem a do koca 1993 roku. Opracowa i przygotowa wsplnie z AsiKosz-czysk koncert jubileuszowy Piaseckich Kociewiakw" (15-lecie), ktry odby si w sobot 4 grudnia 1999 roku. Jan Waniewski jest pomysodawc wielu kociewskich tacw, m.in. Na bambanku bum, bum, bum", Kociewska polka czapkowa z kijami" w wykonaniu czterech chopcw, Cip, cip cipuki", synnego korkarza taczonego w korach, Dzie sia podzia kusy Bartek" (jeden ukad opracowaa Asia Koszczyska) i innych2.

    Sporadycznie przyjedaa rwnie ze Starogardu Gd. do Piaseczna Mirosawa Molier wraz z muzykiem (akordeon) Grzegorzem Ollerem. Pani Mirka opracowaa i nauczya

    piaseck modzie kilku tacw, m.in.: Mniyszkm kele lasu", Raz jedan kawaler na zabawa szed" i u Moucha".

    Przez kilka miesicy z Piaseckimi Kociewiakami" wsppracowaa studentka Akademii Muzycznej - Katarzyna Lanzer, ktra opracowaa i nauczya modzie taczy walczyki: Lene nastroje" i Samotny leny kwiat", Psiankna nasza Polska caa" (chodzony). Rozbudowaa o nowe figury taneczne kociewska polk czapkowa z kijami.

    Od lipca 2008 roku ponownie rozpocza wspprac z zespoem Mirosawa Molier. Na obozie wypoczynkowym w Swarzewie, w dniach 1-4 sierpnia opracowaa i nauczya piasecki zesp dwch tacw ze sceny rajenia ks. B. Sychty: poleczk Szumi woda szumi po kamnianiach brzenczy" i walczyka Zielona nczka jaowiec". A od lutego 2009 roku, w co drug sobot, dojedaa do Piaseczna i uczya tacw, ktre kierownik zespou odszuka w tomie 39. dzie Oskara Kolberga3.

    W sumie ostatnia grupa piaseckiego zespou w latach 2002-2009 nauczya si 25 kociewskich tacw, 8 walczykw, 15 polek, 1 oberka i 1 chodzonego.

    W cigu 25 lat zesp opanowa ponad 40 tacw. Wystpi w ponad 100 miejscowociach w kraju i poza nim, w tym w 40 miejscowociach kociewskich.

    W twrczej pracy piaseckiego zespou kierownictwo postawio na pierwszym miejscu" kociewski taniec, ukazania jego pikna, bogactwa figur, std nasza troska o dobrych choreografw. Zrodzi si nawet pomys, by najcenniejsze kociewskie tace utrwali na DVD, z myl o przyszych pokoleniach.

    Muzycy

    cigu 25 lat dziaalnoci Piaseckich Kociewiakw" z zespoem wsppracowali: nauczycielka muzyki Teresa Klimecka, nieyjcy ju Teofil

    Watkowski, o ktrym wczeniej pisano. Popularny wujek Teofil by dusz piaseckiego zespou. On nie tylko wspaniale gra na guzikwce, lecz take rychtyk po naszamu spsiy-wa" i uczy modych mowy praojcw4.

    Od jesieni 1999 roku zacza wsppracowa z nami jako akordeonistka Jadwiga Mielke - wieloletni dyrektor Miejsko-Gminnego Orodka Kultury w Gniewie. Wsplnie z choreografami i kierownictwem zespou przygotowaa wystp z okazji 15-lecia dziaalnoci piaseckiego zespou.

    Po odejciu z zespou p. Teofila (cika choroba reumatyczna), paeczk po nim przeja Jadwiga Mielke, ktr modzie polubia. Jest ona wspania nauczycielk i wychowawczyni, bardzo wymagajc i dokadn podczas prb. Czsto do wystpw piaseckiego zespou zachca naj-

    36 KMR

  • bliszych: crk Ani (solistka), siostr Mirk (klarnecistka) i ojca Jzefa (skrzypek). Z Piaseckimi Kociewiakami" od dawna pracuje spoecznie z dobroci serca. Oby byo wrd nas jak wicej takich ludzi!5.

    Sponsorzy

    latach 1984-1990 Piaseckich Kociewiakw" finansowo wspierali: Spdzielnia Kek Rolniczych w Nicponi, Wojewdzki Zwizek Rolni

    kw Kek i Organizacji Rolniczych w Gdasku, Krajowy Zwizek Rolnikw Kek i Organizacji Rolniczych w Warszawie, ktrzy opacali choreografa, zakupili dla zespou damskie i mskie obuwie (32 pary), materiay na nowe kociewskie stroje, akordeon oraz zapacili za pobyt zespou na 2-tygo-dniowym obozie szkolno-wypoczynkowym w Rajczy w 1985 roku. Spdzielnia Kek Rolniczych w Nicponi zafundowaa tygodniowy wypoczynek w Przechlewie w 1989 roku6.

    W latach 1991-1999 piasecki zesp finansowo wspiera Urzd Miasta i Gminy w Gniewie (zakup nowych strojw w 1993 r., opata za choreografa, pobyt na obozach).

    W nastpnych latach 2000-2002 finansowo Piaseckich Kociewiakw" wspierali: Alma-Color, Keramzyt, FAMA, WEGA, Bank Spdzielczy - wszyscy z Gniewu, Budex z Tczewa i Iglotex ze Skrcza.

    Obecnie piasecki zesp finansowo wspieraj Eurotrans z Piaseczna (Krzysztof Luchowski), FAMA (Kazimierz Poznaski), Rolls-Roys (Mariusz Lewiski), Bank Spdzielczy (Krystyna Krcisz), Wega (Olgierd Krauze) i Iglotex w Skrczu (M. i T. Wodarczyk). Dziki tej z serca pyncej yczliwoci sponsorw piasecki zesp w dalszym cigu poszerza wasny program artystyczny o nowe kociewskie tace. Zesp rwnie dziki wsparciu finansowemu mg uczestniczy w warszawskich parafiadach w latach 1994, 2000, 2003, 2004 roku, dwukrotnie wyjecha do Rygi w 2005 i 2007 roku i przebywa na 9-dniowym wypoczynku w Zakopanem w 2006 i 2007 roku oraz Swarzewie w 2008 i 2009 roku.

    W cigu 25 lat modzi uczestniczyli w 34 obozach w kraju i zagranic.

    Sponsorzy (Rolls-Roys i Fama) zakupili take jesieni 2008 roku nowy akordeon.

    Warto rwnie wspomnie piaseckich kapanw, ktrzy od pocztku dziaalnoci wspierali i nadal wspieraj Piaseckich Kociewiakw". Przez cay czas czyni tak miejscowy proboszcz ks. praat Kazimierz Myszkowski oraz jego wikariusze: Zdzisaw Osiski (wsptwrca piaseckiego zespou), Zbigniew Straszewski, Janusz Lipski, Andrzej Ossowski, Wawrzyniec Ciesielski i Przemysaw Krzyanowski.

    Po przejciu ks. praata Myszkowskiego na emerytur funkcj patrona zespou peni godnie nowy piasecki proboszcz ks. Andrzej Ossowski.

    Wynika z tego, e Piaseckie Kociewiaki" w cigu 25 lat twrczej artystycznej dziaalnoci na rzecz Piaseczna, ziemi gniewskiej i Kociewia spotkay i nadal spotykaj zawsze yczliwych im ludzi.

    Zgodne wspdziaanie wielu osb, oddanie Bogu, ch pracy dla regionu i Ojczyzny, wierno chrzecijaskim korzeniom ludowej kultury - to rdo sukcesw Piaseckich Kociewiakw".

    Dzikuj wszystkim, ktrzy stali si przyjacimi piaseckiego zespou, szczeglnie ks. Proboszczowi Andrzejowi Ossowskiemu, ktry zawsze nas wspiera.

    Niech podzikowaniem dla Wszystkich stan si przepikne sowa ks. dr Bernarda Sychty, ktry w swoim ko-ciewskim sowniku midzy innymi napisa:

    Kto sercem przylgn do miejsca, gdzie staa jego kolebka, kto ukocha kultur swego regionu, ten pogbi w sobie uczucie narodowe i poczucie przynalenoci pastwowej."

    Przypisy: 1 Kronika Domu Kultury i Muzeum w Piasecznie, lata 1984-1988.

    2 Ejankowski J., Od Kociewia po Piaseckie Kociewiaki, Kociew

    ski Magazyn Regionalny", nr 3-4/1999, s. 49-50. 3 Kolberg O., Pomorze t. 39, Wrocaw - Pozna, s. 129, 242.

    4 J. Ejankowski, Niezastpiony harmonista ludowy na ziemi gniew

    skiej, Kociewski Magazyn Regionalny", nr 4/2008, s. 18. 5 Zdjcia z rnych wystpw.

    6 Kronika Domu Kultury i Muzeum w Piasecznie, lata 1984-1988.

    KMR 37

  • PATRYCJA HAMERSKA

    Kocierskie Targi Ksiki Costerina

    mberto Eco powiedzia kiedy: Kto czyta ksiki, yje podwjnie" i trudno nie przyzna mu racji. Dlatego te, im wicej jest okazji do spotkania si wiel

    bicieli ksiek i ludzi, ktrzy te ksiki pisz i wydaj, tym lepiej. Okazj do takich spotka s bez wtpienia Targi Ksiki Kaszubskiej i Pomorskiej Costerina" w Kocierzynie. W tym roku targi obchodziy swj 10. jubileusz, warto zatem przybliy ich histori i przyjrze si organizacji.

    Pomysodawc kocierskiego wita ksiki jest prof. dr hab. Tadeusz Linkner, ktry przed dziesicioma laty przedstawi swj pomys Gabrieli Bieleckiej-Hommel, dyrektor Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kocierzynie, a ta z kolei zachcia burmistrza miasta do wczenia si w organizacj targw.

    Organizacj pierwszych targw zaj si jednak Dom Kultury w Kocierzynie, a wsparcia finansowego udzieliy wadze miasta.

    Targi miay i maj na celu nie tylko pokazywa ksiki, ale take je wartociowa, jak twierdzi prof. T Linkner. Std te narodzi si pomys, aby w trakcie Targw nagradza autorw najciekawszych publikacji. Bywao, e na targach swoj ofert wydawnicz prezentowao ponad dwudziestu wydawcw, a do nagrd i wyrnie pretendowao ponad pidziesit ksiek z danego roku.

    Pocztkowo nagradzano tylko prozatorskie i poetyckie teksty. W skad jury wchodzili: znany prozaik - Zbigniew akiewicz, prof. Jerzy Samp i prof. Tadeusz Linkner.

    Na cztery tygodnie przed targami dostarczano zgaszane wczeniej przez wydawnictwa ksiki. Niekiedy bywa tak, e jedno wydawnictwo zgasza nawet do szeciu ksiek. Do konkursu mog zgasza si take sami autorzy.

    Kady z czonkw jury otrzyma swj komplet ksiek, by potem, na kolejnym spotkaniu zdecydowa, ktre z nich zostan nagrodzone.

    W pierwszych edycjach targw udzia brao niewiele wydawnictw 5-6, z biegiem czasu jednak przyczay si kolejne. W tym roku na targach gocio a trzydzieci jeden wydawcw, co mona uzna za sukces.

    Patronem kocierskich targw sta si Remus - bohater powieci Aleksandra Majkowskiego, to wanie jego posta, wyrzebion przez Andrzeja Dworczyka - grala, ktry zamieszka na Kaszubach, otrzymuj laureaci konkursu.

    Remus by m.in. sprzedawc dewocjonaliw i ksiek. Trudnoci z zakupem ksiek w XIX wieku na wsi, ale i w maych miastach przyczyniy si do powstania ksigarstwa jarmarcznego. Objedajcy dwory szlacheckie, karczmy i jarmarki bywali akwizytorami znanych, ale rwnie drobnych firm ksigarskich i drukarni, oferujc ksiki i druki o tematyce religijnej, literatur pikn i popularn. By moe jest to take ukon w stron zmarego przed laty

    Aleksandra Majkowskiego, poniewa on sam zmuszony zosta kiedy do opuszczenia Kocierzyny z powodu nieporozumie z mieszkacami.

    Targi od 2000 roku znacznie ewoluoway, zwikszya si nie tylko liczba wystawcw, ale te kategorie, w ktrych przyznaje si nagrody. Jak ju wspomniaam wczeniej, kiedy nagradzano tylko w kategoriach poezja i proza. Obecnie jest a trzynacie rnych kategorii. Z uwagi na ich ilo zrezygnowano z wyrnie i przyznaje si tylko I, II i III nagrod. Zmieni si take skad jury. Od 2008 roku czonkami kapituy przyznajcej nagrody s: prof. T. Linkner, prof. E. Breza i prof. J. Samp.

    Co ciekawe, na targach zaczyna pojawia si coraz wicej ksiek naukowych, monografii wsi oraz lokalnych gazet i zeszytw, wydawanych przez stowarzyszenia dziaajce na terenie Pomorza. Ksiki naukowe, typowo specjalistyczne, zdaniem Gabrieli Bieleckiej-Hommel raczej nie znajd w Kocierzynie zbyt wielu czytelnikw, ale dziki nim ich autorzy, naukowcy zaistniej na targach i stan si ich staymi bywalcami. Poza tym ksik docenia si nie tylko za jej warto merytoryczn, ale rwnie za ksztat edytorski, ktry moe zainteresowa przyszych autorw" szukajcych wydawnictwa, w ktrym mogliby wyda swoj ksik.

    W zwizku z coraz czciej pojawiajcymi si ksikami naukowymi pojawi si problem dotyczcy ich oceniania. Specjalist z zakresu tego typu publikacji jest prof. E. Breza, ale rnorodno tych ksiek wymaga najprawdopodobniej zwikszenia liczby czonkw jury.

    Pani Gabriela zauwaya take wzrost zainteresowania modziey regionem, w szczeglnoci jego histori. Modzi ludzie zaczynaj coraz aktywniej goci na targach. Bardzo czsto pojawiaj si take rzemielnicy, ktrzy trudni si oprawianiem ksiek, s take pokazy rcznie czerpanego papieru. Zdarza si take, ku radoci organizatorw, e do Kocierzyny przyjedaj rwnie ilustratorzy.

    A jak wyglda organizacja targw od kuchni"? Jak si okazuje jest to bardzo cikie, ale dajce duo sa

    tysfakcji zajcie, jak mwi pani dyrektor. Praca organizacyjna trwa tak naprawd przez cay rok. Siedzi si na bieco nowoci ukazujce si na rynku. Biblioteka w Kocierzynie cile wsppracuje pod tym wzgldem z pracowni regionaln Miejskiej i Wojewdzkiej Biblioteki Publicznej im. Josepha Conrada Korzeniowskiego w Gdasku. Pracownicy biblioteki w Kocierzynie wysyaj take zaproszenia do wydawnictw z caego kraju, bibliotek i autorw.

    Kolejnym wanym elementem przygotowa jest reklama. Zatem informacje o targach pojawiaj si w lokalnych mediach: gazetach, portalach internetowych, radiu i telewizji. Bardzo przychyln promocj Targw mona

    38 KMR

  • Krzysztof Powierza z Aniel Przywusk, autork ksiki Kociewska gmina Smtowo Graniczne"

    Tomasz Wiczyski z Instytutu Kociewskiego rozdaje autografy

    dostrzec take na kociewskich i borowiackich stronach internetowych.

    Kiedy ju wszystkie przygotowania zmierzaj ku szczliwemu kocowi, pozostaje z pozoru prozaiczna i niezbyt skomplikowana sprawa, czyli zagospodarowanie przestrzeni rynku. W pierwszej kolejnoci trzeba zastosowa si do przepisw dotyczcych organizacji imprez masowych i zaatwi wszystkie zwizane z tym formalnoci. Poza tym wane jest rwnie rozstawienie namiotw tak, by wydawcy czuli si w swoimtowarzystwieswobodnieiabypanowaamiaatmosfera. A gdy wszystko jest ju przygotowane, pozostaje baczne czuwanie nad tym, aby zaproszeni gocie jak najlepiej wspominali targi.

    Jest to niezwykle stresujcy okres dla pracownikw biblioteki i wszystkich osb wczajcych si aktywnie w organizacj targw. Jednak rado z wynikw caorocznej cikiej pracy i jej znakomite efekty w peni rekompensuj organizatorom stres.

    - Jednak targi potrzebuj rwnie kilku zmian - mwi pani dyrektor. - Musimy zastanowi si nad inn form targw, zaczy si nam one rozrasta. Poza tym powinnimy chyba przenie Targi na pocztek wrzenia. Sierpie nie jest dobrym okresem.

    Pani Gabriela podkrela rwnie, e dziki targom biblioteka ma stay kontakt z wydawcami i autorami. Poza tym buduje si wzajemna ni sympatii i porozumienia, co gwarantuje potem owocn wspprac, a zaprzyjanieni autorzy czsto odwiedzaj bibliotek i organizuj w Kocierzynie promocje swoich ksiek.

    Nie da si ukry, e na targach przewaaj gwnie ksiki kaszubskich autorw, ale pojawia si rwnie coraz wicej kociewskich i gdaskich publikacji.

    - Kociewska ksika charakteryzuje si du rnorodnoci - kontynuuje Gabriela Bielecka-Hommel. - S one bardzo starannie wydane. Kociewie wiedzie rwnie prym jeli chodzi o wyawianie ludzi, ktrzy pisz amatorsko. Pod wzgldem edytorskim wyrnia si wydawnictwo Bemardinum ", ale wydaje mi si, e ronie mu konkurencja w postaci wydawnictwa ,,Novator".

    Targi ciesz si duym zainteresowaniem ze strony czytelnikw, wydawcw, autorw i ludzi, ktrzy interesuj si regionem. Moe warto zatem pomyle o zorganizowaniu takiego wita ksiki rwnie na Kociewiu? Ju pojawi si pomys zgoszony przez prezesa Instytutu Kociewskiego - Wiesawa Warchoa zorganizowania w Starogardzie Gdaskim Festiwalu Ksiki Pomorskiej".

    LISTA NAGRODZONYCH KOCIEWIAKOW Z LAT 2005-2009 2 0 0 5

    I Nagroda w edycji ksiki pomorskiej dla Jana Piroyskiego, Tadeusza Serockiego, Janusza Tondela za Bibli Gutenberga i jej polskie faksy mile I Nagroda w edycji ksiki pomorskiej dla Andrzeja Grzyba za poetycko-prozatorski Niecodziennikpomorski

    2 0 0 6 I Nagroda w edycji ksiki pomorskiej (albumy) dla Wydawnictwa Diecezji Pelpliskiej Bemardinum" za Kociewie serdeczne wiata strony I Nagroda w edycji ksiki pomorskiej (proza) dla Andrzeja Grzyba za powie Jan Konrad III Nagroda w edycji ksiki pomorskiej (proza) dla Romana Landowskiego za Cierpki smak rajskiego jabka I Nagroda w edycji ksiki pomorskiej (poezja) dla Jana Majewskiego za Pacierz biedronki Wyrnienia Literatury Pomorskiej na VII Kocierskich Targach Ksiki Kaszubskiej i Pomorskiej COSTERINA 2006 Dla Tadeusza Majewskiego za wybr reportay, opowiada, felietonw i wywiadw 1990-2006 Przeplotnia Wyrnienia Literatury Pomorskiej na VIII Kocierskich Targach Ksiki Kaszubskiej i Pomorskiej COSTERINA 2007" Dla Kazimierza Ickiewicza za album Tczew. Wizerunek dawny i wspczesny

    2 0 0 8 Atlasy, przewodniki -1 Nagroda w edycji ksiki pomorskiej (atlas - przewodnik) dla Jerzego Szukalskiego za Krajobrazy Kociewia Poezja -1 Nagroda w edycji ksiki pomorskiej (poezja) dla Jana Majewskiego za Wiersze wybrane Pamitniki -1 Nagroda w edycji ksiki pomorskiej (pamitniki) dla Zygmunta Bukowskiego za Zielony kuferek, Tom I-III III Nagroda w edycji ksiki pomorskiej (reportae) dla Tadeusza Majewskiego za Oj, oj, Ojczyzna Za edycje - I Nagroda za edycj dla Wydawnictwa Bemardinum" Sp. z o.o. za album Wiesawa Gogana Spacer po starym Starogardzie

    2 0 0 9 I Nagroda w edycji ksiki pomorskiej (reporta) dla Andrzeja Grzyba za Dorsze, ory i leming III Nagroda w edycji ksiki pomorskiej (poezja) dla Boeny Ronowskiej za W rumiankowej dolinie Wyrnienia Literatury Pomorskiej na X Kocierskich Targach Ksiki Kaszubskiej i Pomorskiej COSTERINA 2009" Dla Anieli Przywuskiej za monografi Smtowo Graniczne

    KMR 39

  • Biesiadowali w Czarnej Wodzie u po raz szesnasty regionalici i twrcy kociewscy spotkali si 3 padziernika br. w Czarnej Wodzie, aby wzi udzia w corocznym literackim biesiadowa

    niu. Spotkanie zostao zorganizowane przez Towarzystwo Przyjaci Czarnej Wody i Urzd Miasta w Czarnej Wodzie. Gospodarzem biesiady by Andrzej Grzyb, kiedy burmistrz Czarnej Wody, a obecnie Senator RP.

    Wspczesna literatura Kociewia" to temat przewodni tegorocznej Biesiady.

    Andrzej Grzyb rozpocz spotkanie od wspomnienia niedawno zmarego znanego Kociewiaka - Michaa Span-kowskiego, ktry by m.in. jednym z zaoycieli Oddziau Kociewskiego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Tczewie, inicjatorem nagrody Kociewskie Piro" oraz prezesem Towarzystwa Kulturalno-Spoecznego im. Magorzaty Hil-lar. Prowadzcy zaprezentowa rwnie najnowsz ksik Jana Majewskiego Wszystko byo przy drodze".

    Przed rozpoczciem naukowej czci Biesiady zapiewano take tradycyjne 100 lat" ksidzu Franciszkowi Ka-meckiemu, ktry obchodzi tego dnia 69. urodziny. Jubilat obdarowa wszystkich zebranych tomikiem swoich wierszy.

    Naukow cz Biesiady rozpocz Ryszard Szwoch referatem Refleksje o wspczesnej twrczoci kociewskiej". Uczestnicy spotkania, wsuchani w sowa znanego regionalisty, wybrali si wsplnie z Jackiem Dehnelem, autorem Lali" na spacer oczyma wyobrani po ulicach Pelplina i odkrywali na nowo dehnelowskie, miodowe" wntrze pelpliskiej katedry. Nastpnie referent pynnie przeszed do kociewskich nowoci prozatorskich i dwch publikacji: Dorsze, ory i leming" oraz Zapiknej" autorstwa Andrzeja Grzyba, potem do tomiku wierszy Boeny Ronowskiej W rumiankowej dolinie" oraz tomiku wierszy Kazimierza Kujawskiego Zapamitane znad Czarnej Wody", liczcego 45 utworw, napisanych w latach 1981-2008.

    ZESMA FORA

    Referenci (od lewej) prof. Tadeusz Linkner, Ryszard Szwoch, dr Piotr Wiktor Lorkowski, Andrzej Grzyb

    oraz prof. Maria Pajkowska-Kensik

    Ks. Franciszek Kamecki przyjmuje gratulacje z okazji urodzin

    W jednym z utworw Kazimierz Kujawski napisa: O moim Kociewiu, o piknej krainie, gdziekolwiek je

    stem, zawsze pamitam. Swoje utwory sumiennie datowa, a niektre z nich zade

    dykowa rodzinie, znajomym i przyjacioom. Ryszard Szwoch nawiza take do Kawiarenki pod

    gwiazdami, dziaajcej przy Starogardzkim Centrum Kultury, gdzie debiutuj modzi kociewscy twrcy. Do tej pory ukazay si dwa zeszyty z zebranymi utworami debiutanw. Kociewski regionalista omwi take wydany przez Ognisko Pracy Pozaszkolnej Sowniczek gwary kociewskiej cile wedug Elementarza", zawierajcy okoo 300 kociewskich sw.

    Kolejny z mwcw, dr Piotr Wiktor Lorkowski w swoim wystpieniu Natura i kultura w poezji ks. Kameckiego" zwrci uwag na spokojne, wesoe, franciszkaskie rozumienie wiata oraz czste nawizania do czarnoleskiej tradycji pojawiajce si w utworach ks. Kameckiego.

    Metamorfoza poety" to z kolei temat referatu prof. Tadeusza Linknera, powicony twrczoci Andrzeja

    Grzyba. Dla jzykoznawcy poezja mieci si czasem

    tylko w jednym sowie - powiedziaa prof. Maria Pajkowska-Ksik, rozpoczynajc swoje wystpienie. Podzielia si ona z biesiadnikami refleksjami, dotyczcymi nowoci wydawniczych powiconych naszej gwarze.

    Jak si dowiedzielimy, prof. Pajkowska koczy prac nad przygotowaniem do druku Popularnego sownika kociewskiego", w ktrym znajdzie si rwnie artyku dotyczcy unikatowej przyrody Kociewia, artykuy o gwarze kociewskiej oraz may sownik frazeologiczny - Powiedzonka i pyta CD z zapisem rozmw przeprowadzonych z najstarszymi, nieyjcymi ju mieszkacami Kociewia, ktrzy mwili gwar na co dzie.

    By to ostatni z czterech referatw wygoszonych podczas Biesiady.

    W spotkaniu wzili udzia gocie ze Starogardu Gdaskiego, Tczewa, Gdaska i Skrcza.

    40 KMR

  • Prezentujemy kolejny referat, powicony yciu i twrczoci Romana Landowskiego, wygoszony 25 padziernika 2008 roku na Biesiadzie Literackiej w Czarnej Wodzie.

    EDWARD JAKIEL

    Dorobek poetycki Romana Landowskiego orobek poetycki Romana Landowskiego zebrany jest, jak dotd, w czterech tomikach poetyckich, chocia zapewne wiele by si jeszcze znale mogo, gdyby

    w ramach przygotowywania zbiorowej edycji jego poezji dokona gruntownego drenau czasopism lub zbiorw archiwalnych tak prywatnych jak te np. rozgoni radiowych. Pierwszy z tomikw ukaza si dopiero w roku 1979, gdy Landowski koczy czterdzieci dwa lata. Wydany w Gdasku przez tamtejszy oddzia Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego tomik nosi tytu Pejzae serdeczne i zawiera dwadziecia jeden utworw. Drugi tomik zosta wydany dopiero jedenacie lat pniej, w 1990 roku, w Tczewie. Zatytuowa go pisarz Wychodzenie z mroku. Modlitwy grzesznego poety, a niemal pidziesit, zamieszczonych tam utworw poprzedzi Wyznaniem autora. Ju po dwch latach, nakadem autora Kociewski Kantor Edytorski wyda w Tczewie kolejny, trzeci tomik poetycki Landowskiego - Muzyka na wierzby i powiejce niwy. To szczeglny zbir wierszy, powstaych w cisym zwizku z muzyk, jakiej pisarz sucha. I wreszcie ostatni tomik, wydany w Pelplinie w 2003 roku, zatytuowany Ptasie rozmowy, nalecy do poezji dziecicej. Niektre z wierszy tych tomikw ukazay si w edycji zbiorowej. Chodzi o wydan w Starogardzie Gdaskim w 2000 roku antologi Kociewie, do ktrej wiersze piciu autorw (Zygmunta Bukowskiego, Andrzeja Grzyba, Jana Majewskiego, Pawa Wrzos-Wyczyskiego i Romana Landowskiego wanie) wybra, przygotowa do druku i wstpem opatrzy Jerzy Cherek. W niej znajdziemy najwicej tekstw z Pejzay serdecznych'. W niniejszym szkicu zajm si wybranymi zagadnieniami na temat trzech tomikw: Pejzaami serdecznymi, Wychodzeniem z mroku... i Muzyk na wierzby i powiejce niwy. Moje uwagi dalekie bd od wyczerpania czy jakiego rodzaju monograficznego ujcia problemu. Spojrzenie caociowe na dorobek poetycki Landowskiego wymaga osobnych, dalszych studiw literaturoznawczych. Trzeba bowiem ukaza t spucizn bardziej analitycznie ale te jednoczenie w szerszych kontekstach, ktre tu si tylko sygnalizuje. A chodzi zarwno o kontekst historycznoliteracki, lokalizujcy liryk Landowskiego we wspczesnych mu nurtach poezji polskiej, jak te w kontekcie poetyki, jak uprawia. Warto te zatrzyma si nad dorobkiem krytycznym Landowskiego i dokadnie przewietli jego publikacje o poezji chociaby. A jest co bada, by wspomnie choby wstpy do poezji Artura Wirkusa (miertelni kochankowie), Ryszarda Filbrandta (Przebudzenie), czy te sowo zawarte w Poetyckich spotkaniach z ksidzem Januszem St. Pasierbem. T robot zostawmy jednake innym. Uwagi, ktre tu przedstawi, ograniczam do niektrych zagadnie, skupiajc si szczeglnie na drugim tomiku a z trzeciego troch uwag powicam gwnie wierszom chopinowskim -jak je roboczo nazywam.

    Pierwszy z wydanych - Pejzae serdeczne - jak tytu wskazuje - zawiera gwnie liryk opisowo-refleksyjn,

    skupion na eksponowaniu uczu i odczu, emocji i wrae, przey i dozna, jakie towarzysz autorowi, przeywajcemu swoj mio do rodzinnego Kociewia. Znajdzie si w nich te refleksja nad przeszoci. Rodzaj lirycznej wdrwki po Kociewiu pozwala Landowskiemu nie tylko rekonstruowa osobiste doznania i przeycia, ale te historyczne wydarzenia, przeszo, wci jeszcze jakim cichym echem obecn w teraniejszoci. Lektura wierszy z tego tomiku zawiedzie czytelnikw w rne zaktki Kociewia. Topografia lirykw Pejzay serdecznych wiedzie gwnie po wschodniej, nadwilaskiej stronie Kociewia. Dlatego znajdzie si tu wiersz o historii niezapomnianej, bo utrwalonej zachwytem przekazanym z kosa na kos", o czym czytamy w utworze Nad Jeziorem Rokickim. Tu te przypomni pisarz w Widoku oglnym legendarnego Der-sawa na cznie. Wrd pejzay serdecznych" nie zabraknie lirycznego opisu Gniewu, z jego urokliwymi, chocia - co trzeba przyzna - cokolwiek podniszczonymi kamieniczkami. Z dostojnoci napisze te Landowski o tajemniczej aurze i ciszy, obecnych w katedrze pelpliskiej. Cisza wanie -jako sposb i forma kontemplacji miejsc serdecznych" jest bardzo czytelna w przywoywanym tu, pierwszym tomiku Landowskiego. Poprzez jej wrota" rozgldamy si w jego wierszach po Kociewiu, dziki jej kluczom" otwieramy myli i uczucia serc ludzkich. Cisza w tomiku Pejzae serdeczne pozwala odtworzy, lirycznie zrekonstruowa i ocali od zapomnienia" wszystko to, co widz oczy i czuje serce. Bez niej nic nie byoby w tym tomiku tak precyzyjnie okrelone i tak trafnie oddane. Gdaski tomik Landowskiego przynosi kilka bardzo ciekawych, oryginalnych uj tematu ciszy. Tak jest np. w wierszu W okolicach chronionej ciszy, gdzie w aurze jej wanie toczy si koo dni, w niej przemija ycie, jak pisze Landowski:

    Pachnie por rozwianych czupryn nostalgiczny fragment yciorysu

    (W okolicach chronionej ciszy z tomu Pejzae serdeczne)

    W ciszy wanie dokonuje si jesienny zbir plonw i w niej rodz si wrby, plany na przyszo, bo

    dziewczyny czytaj mio z tych lici czy na wiosn przysz wi wianek

    (Tame)

    Utrzymany w tonacji impresyjno-nastrojowej liryk ten, przebarwiony kolorystyk zotej jesieni, tchnie nostalgi, ale te dowodzi niezwykego wyczucia Landowskiego jako twrcy lirycznego pejzau, wiadomego techniki i doboru rodkw artystycznych, niewtpliwie sigajcego po wzorce liryki nastrojowej przeomu XIX i XX wieku. Podobnie w wierszu Adoracja ciszy Landowski wyraa si niezwykle precyzyjnie, starannie dobierajc rodki artystyczne. Tytuowa adoracja jest tutaj opisem (powodujcym uczucie monotonii) bdcej

    KMR 41

  • w ruchu jednostajnym upostaciowionej (chocia nie zmaterializowanej) abstrakcji, tak bardzo charakterystycznej przecie dla poezji symboliczno-nastrojowej. Landowski stawia tuja liryczne w bezruchu, dziki temu uwaniej moe ono obserwowa przenikajc natur cisz. Jej monotonna doskonao oddana jest te amfibrachicznym metrum wiersza, tworzcym doskonale zrytmizowan mow wizan:

    Przychodzisz w motylach milczcych zmczeniem upalnym powiewem ukrytym w jemioach i wod strojn smyczkami Ty idziesz w ozdobnych pantoflach podszytych zapachem koniczyn Topole procesj wychodz zza ki z palcami na ustach

    (Adoracja ciszy z tomu Pejzae serdeczne)

    Dopiero w zakoczeniu, gdzie pisze autor o tym, e kaleczy si cisz wistem myliwcw", pojawi si inny rytm, a w zasadzie uzyska Landowski rodzaj arytmii. Zestaw nastpujcych po sobie leniwie obrazw odsania przedmiot adoracji. Stopniowo, bez popiechu, wiersz dziaa poprzez sugesti, sugerowanie okrelonych wrae. To tak, jakby Landowski pisa w szkole symbolistw. I nie bdzie przesad, jeli w tym miejscu przywoam wzorce takiej liryki, bliskie ujciem tematu dla Adoracji ciszy Landowskiego, jak chociaby Tetmajera Anio Paski, Kazimiery Zawistowskiej Mniszki, czy Mnich Leopolda Staffa. Wszystkie te impresyjne, nastrojowo-symboliczne utwory patronuj bez wtpienia przypomnianemu wierszowi Landowskiego.

    Na Pejzae serdeczne skadaj si rne, niejednorodne pod wzgldem techniki poetyckiej wiersze. Gdyby przeanalizowa poetyk niektrych z nich, zapewne nie tylko zwizki z liryk nastrojowo-symboliczn dostrzeglibymy, ale te wpywy skamandryckie, a moe nawet echa Gaczyskiego. Jakkolwiek by si dziao, wida, e tomik ten, powstajc przez szereg lat, sta si wiadectwem procesu dojrzewania poezji i poetyckiego warsztatu Landowskiego. W rezultacie Pejzae serdeczne przynoszc zrnicowan warsztatowo poezj daj co szczeglnego nie tylko Kociewiakom. Wiersze te bowiem potwierdzaj, jak wana jest lirycznie i metaforycznie, ale te konkretnie i rzeczowo wypowiedziana mio do wasnej, maej ojczyzny. Wyrazi j Landowski na rne sposoby. Jednym z nich byo te, dotd nie przypomniane, odtwarzanie dziecicego wiata, jak w wierszu Mieszkaem tam. Nieraz z kolei w zliryzowany obraz otaczajcego wiata wpisa Landowski osobiste, uczuciowo-erotyczne wtki. Wierszem za, ktry niejako zapowiada temat nastpnego tomiku, jest Medytacja. A w nim autor, wspomniawszy czas, jaki przemin, skonstatuje:

    Czas wznie rce w pion niech wypeznie marnotrawny szept moe przypomni si zapomniany Koczy si dzie niech zamieszka to ciao skoro ze sowa powstao Suchajmy wic dzwonu

    (Medytacja z tomu Pejzae serdeczne)

    I rzeczywicie, w drugim tomiku Wychodzenie z mroku. Modlitwy grzesznego poety, wydanym w Tczewie w 1990 roku, nastpi to metaforyczne wzniesienie rk w pion". Najpierw trzeba przypomnie, e wiersze w tym tomiku zebrane s tematycznie religijne, ale z rnych lat pochodzce. Podzieli je Landowski na trzy grupy, poprzedzajc je Wyznaniem autora. A w nim uwagi na temat zawartoci tomiku wieczy bardzo osobiste wyznanie wanie: Wrd najszczerszych wyzna pozostanie jednak niepokj, czy ta prba wyjcia z mroku poprowadzi waciw drog, ku wiatu?"2. To cikie niepokojem zapytanie nie jest jednak wyrazem braku wiary lub nadziei autora tych sw. On nie wiedzia tylko, czy wychodzc z mroku, ciemnoci zagubienia, obojtnoci i niewiary, wchodzi na waciw drog zjednoczenia i czy droga ta powiedzie go do Boga.

    Pierwsza grupa wierszy skupiona jest wok tematu boonarodzeniowego. To, nie umniejszajc zasug pisarza, sabsza cz tomiku, tak pod wzgldem artystycznym jak te treciowym. Jak mona si domyle niektre z wierszy powstaway w zupenej izolacji od autentycznego wymiaru religijnego wita, o ktrym stanowi. Cisza srebrem obrbiona (tak zatytuowana jest ta cz tomiku) zawiera wic wiersze powielajce tzw. wieck tradycj witeczn. Dlatego reminiscencje pastoraek, koldowania, obrzdowoci dawno oderwanej od teologicznego jej rodowodu i sensu. Mowa bdzie w tych wierszach o wigilijnej aurze, a niene pejzae tej szczeglnej nocy stan si tematem samym w sobie. Pojawi si te idea pokoju, bardziej jednak przypominajca pacyfistyczny manifest ni wynikajce z narodzin Zbawiciela Ordzie. Ale i tu znajdziemy ciekawy utwr, bezporednio wyrosy z tradycji liturgicznej. Transponowa do niego autor wasne, duchowe przeycia:

    Baranku Boy czer lepiami mruga wiatr zawistnie gada jaka droga duga do Twojego stada

    (Agmis Dei na Boe Narodzenie z tomu Wychodzenie z mroku...)

    W tok modlitwy przed komuni wpisane zostay realia nocy, w ktrej odprawiana jest msza pasterska - dlatego pojawia si czer i wiatr. Maj one nie tylko znaczenie dosowne, ale te metaforyczne. To wszak uobecnienie przeciwnoci, cikich dowiadcze duchowej nocy, w trakcie ktrej silne pragnienie Boga popycha do rozpaczliwych niemal poszukiwa. Jest si wtedy na drodze, ale nie wie si jeszcze - co wszak zaznaczy autor we wstpnym sowie - dokd ona zaprowadzi. A droga ta rzeczywicie ani krtka, ani atwa nie jest, o czym przekona si moe kady powracajcy. I chocia w tej czci tomiku, jak zaznaczyem, wiele tekstw raczej wtrnych ni twrczych, to jednak sens Ciszy srebrem obrbionej jest o wiele bardziej znaczcy, wymowny i gboki. To Boe Narodzenie jest tu Wielk Obietnic. wiato na owiecenie pogan" zabynie tu take autorowi wierszy, wskazujc kierunek drogi i dajc nadziej na wyjcie z ciemnoci. Cykl tych wierszy zamyka niejako pierwszy, najwaniejszy, inicjalny pocztek drogi, jak ma si do przebycia, by odnale Tego, Ktry czeka. A wszystko to w aurze ciszy. To kluczowe sowo bazuje na ciszy grudniowej nocy, ciszy zimowych wieczorw. Ale jest to te cisza - milczenie, a autor zdaje si dopowiada w jednym z wierszy w drugiej czci tego tomiku, e cisz bdzie wielbi Boga. Tak wic ta cz tomiku przynosi wane, inicjacyjne rozpoczcie drogi. Patronuje jej - chocia si bezpo-

    42 KMR

  • rednio tu nie pojawia w formie cytatu czy parafrazy - kolda O gwiazdo betlejemska, w ktrej tak lirycznie wypowiadane jest yczenie - proba, by zawioda do stajenki.

    Druga cz tomiku Wychodzenie z mroku... nosi tytu Panie powstrzymaj gos ostatniego dzwonu i posiada podtytu Msza powszechna o pokj. Tytuy s tu znaczce i okrelaj tematycznie zawarto tej czci omawianego tomiku. w ostatni dzwon" to nic innego jak eschatologiczna zapowied. Mamy wic tu prob o powstrzymanie dnia sdu. A jak si wolno domyla, msza pro pace" ma t ask wyprosi. Zamieci w jej ramach Landowski fragmenty mszy do muzyki Wojciecha Galiskiego oraz utwory pniej powstae. Prawd powiedziawszy, zesp wierszy Landowskiego skadajcych si na t msz nie maj w polskiej tradycji literackiej swoich jakich znanych czy szczeglnych poprzednikw". Nie s znane szerszej publicznoci czytelniczej takie utwory, ktre obejmowayby sw treci ca msz. A przykadem takiego utworu jest cykl Moja msza siostry Lucyny Westwalewiczwny, wydana pod imieniem siostra Nul-la przez Siostry Franciszkanki Suebniczki Krzya. W cyklu tym mamy czternacie wierszy od introibu a po ite missa. Ale jej poezja mszalna jest wysublimowana teologicznie, a przede wszystkim nosi wszelkie znamiona poezji mistycznej, bo o takich dowiadczeniach duchownych jest tam mowa. Siostra Nulla w czci bezporednio dotyczcej mszy, kreli zwize, krtkie wiersze - myli, wiersze - strzeliste akty, w ktrych przede wszystkim czytelna jest jej gotowo do wspofiarnoci z ofiar Chrystusa. Niech przykadem bdzie wiersz Ofertorium:

    O wielki Krlu, podarunkami nape me serce! Takim ubogi -nie mam z czym nawet przed Tob klkn...3

    Wiersze Landowskiego s inne. Wracajc do podjtego tu wtku kontekstu, musimy stwierdzi, e do rzadkoci te nale w polskiej literaturze religijnej pojedyncze utwory, skupione na jakiej wybranej czci mszy witej. S to ponadto nierzadko wariacje luno zwizane z treci danej czci liturgii mszalnej. I do tej wanie tradycji nawizuje Landowski. Jego wiersze s lunym nawizaniem do niektrych, staych czci mszy. Uwzgldnia w nich autor temat swej poetyckiej refleksji, tj. pokj. Nim jednak rozpocznie wierszem liturgi sowa, zaprezentuje wiersz Szukajc rde. A w nim wyrazi Landowski do niejasn myl palingenetyczn, cic-jak sdz - ku ekspozycji chaosu u pocztkw wiata i odejciu od prawdy biblijnej wra z upywem czasu, bo:

    oddala si epoka od ksigi otwarcia rodzaju zacztej od sw Na pocztku...

    (Szukajc rde z tomu Wychodzenie z mroku)

    Janiej contrpalingenetyczn i contrantropogenicznmyl wyrazi Landowski w jednym z utworw czci, ktr mona przypisa liturgii sowa. Chodzi o wiersz Aneks do Biblii, stanowicy najwyraniej w tym cyklu wierszy mszalnych pierwsze czytanie ze Starego Testamentu. Nie jest ten wiersz bynajmniej odautorskim rezonerem, ale wskazaniem na poli-tykierw i wielkich tego wiata, ktrzy zdaj si by sprawcami odwrconego porzdku. Landowski uj to tak:

    Na pocztku bya nienawi ktra zrodzia bl Bl spodzi zemst a zemsta powia hab Potem przyszed czowiek z zacinitymi ustami z rk zwinit w pi i martwym jeszcze sercem

    To jest aneks do Biblii dla politykw i generaw przemawiajcych krzykiem i szeptami

    (Aneks do Biblii z tomu Wychodzenie...)

    Wiersze mszalne Landowskiego mona odnie do poszczeglnych czci liturgii mszalnej. W czci liturgii sowa pojawi si kilka tekstw nawizujcych do ordzia pokoju, ktre przypisa mona okrelonym czciom liturgii. Istniej bowiem pomidzy nimi a wierszami wyrane paralele. I tak wiersz Jeszcze powstrzymaj najwyraniej odpowiada pieni na wejcie, ale te - ze wzgldu na kyrietyczne zwroty - do czci miserere". I ju od razu daje si zrozumie, dlaczego w tytule tej mszy jest powszechna". Chodzi bowiem o zbiorowo, wszystkich ludzi, za ktrych modlitwy le liryczne ja utworu. Ale t zbiorowoci s nie tylko ci, do ktrych naley owo ,ja", s tam te inni, ktrych charakteryzuje nieprecyzyjnie. Drugim wierszem w czci przynalenej miserere" bdzie kolejny utwr, By uwolni od myli, ktry stanowi przeduenie prb przebagalnych, ale nie wyznajcych grzech, nie confiteoralnych, ale wyraajcych yczenie uwolnienia, jakiego sami sobie ludzie da nie mog. W dalszych czciach Landowski przywoa wierszem Glori", czytania liturgiczne i Credo". Wrd czyta znajdzie si odpowiednik lekcji ze Starego Testamentu, o czym tu ju powyej bya mowa. Wiersz Psalm o Sowie jest zastpnikiem psalmu responsoryj-nego. U Landowskiego ma on charakter psalmu bagalnego. Pisarz nie nawizuje tu do adnego konkretnego psalmu biblijnego, a proby s a nadto czytelnym uwspczenieniem treci i odniesieniem ich midzy innymi do intencji mszalnej -pokoju. Chodzi tu jednak gwnie o dar mdroci rozpoznania prawdy. To rozpoznanie pozwoli, jak mona si domyla, czyni pokj, sta si jego rdem dla pojedynczego czowieka a w efekcie ludzkoci. Landowski posuy si obrazowaniem biblijnym i zakoczy swj psalm sowami:

    I jak podne pole na przyjcie ziarna oczy nam serca i usta na nowo by czerpic mdr doni ze szczerej ksigi mg zasia sowo to najczystsze sowo

    (Psalm o Sowie z tomu Wychodzenie...)

    Pomijajc drugie czytanie z Nowego Testamentu, co praktykowane jest w liturgii mszy niedzielnej i w czasie kadej uroczystoci oraz wita, przechodzi Landowski do Ewangelii. I tu dobr tekstu nie wynika tematycznie z mszy o pokj, ale - wedle klucza stosowanego w czytaniach roku liturgicznego - wie si z pierwszym czytaniem. Dlatego Landowski w wierszu Po wysuchaniu psalmu przywoa przypowie O siewcy i dokona trawestacji Marka (rozdzia czwarty, wiersze 1-9), treci obecnej te u pozostaych synoptykw: Mateusza (13, 1-9) oraz ukasza (8, 4-8). Sycha te w tym wierszu nawizanie do przypowieci O chwacie, tematycznie

    KMR 43

  • i teologicznie (eschatologia i nauka o krlestwie niebieskim) zwizanej z poprzedni przypowieci, a obecn jedynie u Mateusza w trzynastym rozdziale, konkretnie do wiersza 25 z tego rozdziau. Oto ten utwr Landowskiego:

    Sia rozwanie wprawn rk by nie rzuci ziarno w ska ani midzy ciernie Ktre trafia na gleb te doglda warto nawet noc albo strae wystawi by ustrzec przed wrogami skonnymi dosia chwasty Bo pniej w czasie niwy mog wrogowie ecw przekupi i nikt nie powie zielska na spalenie

    Po wysuchaniu psalmu z tomu Wychodzenie).

    Zakoczy Landowski liturgi sowa wierszem Credo. Mona powiedzie, e daleki on jest od Skadu Apostolskiego, a wyraa wiar w czowieka. To swoje credo" Landowski formuuje w triadzie: wiary uczynkowej, speniania si czowieczestwa w czynach mioci bliniego; wiary w nieustajcy pd ycia, si przetrwania i wreszcie wiar woli i sumienia. Ale to czowiek postawiony jest w tej wierze na pierwszym miejscu, a nie Bg. Bo, jak pisze Landowski, wierzy najpierw w czowieka a potem w Boga, ktry takim wanie a nie innym stworzy go.

    Dalsze wiersze Landowskiego pomin prefacj", snac-tus" kanon". Najwyraniej ucieka bdzie poeta od utrwalonej i uwiconej tradycj modlitwy Kocioa. Pojawi si za to wiersz pt. Konsekracja. Trudny ten tekst wymaga gbszego nad nim namysu. Pki co przywoajmy go tu w caoci i powiedzmy, e autor wyranie dokonuje relektury treci paschalnej. Pytania, jakie artykuuje, proponuj odwrcenie porzdku, ustanowienie nowego jakociowo sposobu zbawienia. A dzieje si tak, jak wolno si domyla, dlatego, e z ordzia paschalnego odczytuje i interpretuje Landowski tylko fragmenty, wybrane narracje, a nie traktuje jego integralnie. Std inne zupenie jego rozumienie: ciekawe artystycznie i wane egzystencjalnie oraz spoecznie ale - niestety -jaowe teologicznie. Uczyni tu bowiem Landowski artystyczn substytucj ofiary czowieka zamiast ofiary Boga. Dlatego pisa:

    Kto uniesie te ciaa zniewaone w pogardzie [] Kto rozwie tajemnic ludzkiej ofiary i oznajmi by nie czyniono tego ju nigdy na niczyj pamitk

    Kto zaprosi na Pierwsz Wieczerz do wsplnego stou na ktrym tylko chleb i wino podane szczer rk

    (Konsekracja z tomu Wychodzenie...)

    Skpe w tre ewangelicznej nauki Chrystusa, ale przecie ciekawe i oryginalne, bliskie czowiekowi, kademu

    czowiekowi jest ujcie tematu Modlitwy Paskiej. Landowski wybirczo podejmuje treci tego tekstu biblijnego, koncentrujc si na najistotniejszym, egzystencjalnym i etycznym jego wymiarze. Ajako e to missa pro pace", tote ceremonie przekazania znaku pokoju rozpisze Landowski na kilka utworw, szczeglnie przetwarzajc Agnus" do rozbudowanego tryptyku - proby o uczynienie pokoju na ziemi. I nie w duchu dawnej liturgii, gdzie rozesanie wyraano sowami: idcie ofiara speniona", ale wedle odnowionej liturgii: idcie w pokoju Chrystusa" - napisze Landowski ostatni swj wiersz mszalny i nada mu tytu Rozejcie z gobic. Tyle tylko, e literacka fantazja odbiegnie daleko od liturgicznego pierwowzoru. Nawie w nim autor do kilku wanych fragmentw Biblii, ale myl wyrazi nieco futurystycznie".

    O ile wiersze mszalne wyraaj nie zawsze zrozumia, poprawn doktrynalnie teologi, o tyle wiersze czci trzeciej, W pokutnej szacie, sprb wyartykuowania rozumienia wiary i chrzecijastwa. I to tu Landowski wypowie najdojrzalej swoje chrzecijastwo. Zabierze gos w sprawach nie tyle wasnego sumienia i osobistych drg wiary, co obecnoci Chrystusa i Jego nauki w wiecie sobie wspczesnym. Landowski w tej czci tomiku staje si mdrcem, oceniajcym i diagnozujcym kondycj wspczesnego wiata poprzez pryzmat aktywnego i autentycznego chrzecijastwa, a raczej jego przytomnej nieobecnoci. Dlatego metafora tytuu tej czci tomiku nabiera znaczenia oglnego, bo w pokutn szat powinien odzia si cay wiat, niedomagajce chrzecijastwo. Dlatego sporo miejsca zajmie tu spoeczny aspekt bycia chrzecijaninem. Najpierw jednak pojawi si osobisty aspekt problemu bycia z Bogiem, kontaktu z Nim. W wierszu 0 zmierzchu przeczytamy sowa gbokiej modlitwy dzikczynnej, w ktrej centralne miejsce zajmie milczenie. Bo tylko nim najdoskonalej czowiek potrafi Bogu podzikowa. Tak to wyglda w lirycznym skrcie:

    Po wystygym dniu milczenie modlitw gdy chd na barki spada Tylko kilka prostych sw dzikuj e pozwolie by chocia nieprawym i nie przyszede jeszcze sdzi ywych i umarych

    Moe jutrzejszy poranek bdzie wspaniaomylny i wypeni mnie do koca by wskaza miejsce ostatnie

    (O zmierzchu z tomu Wychodzenie...)

    Mistycy i wielcy wici wskazuj zreszt na milczenie, jako najdoskonalsz form kontaktu z Bogiem, do ktrego nie tylko si mwi i mwi bez koca, ale ktrego si sucha. Otwarcie si w tym midzyosobowym kontakcie na Niego dokonuje si najpeniej poprzez postaw milczenia i suchania. 1 to zdaje si Landowski doskonale wyczuwa, czego dowodzi przytoczony utwr.

    Silnym akordem w diagnozie chrzecijastwa okae si wiersz pt. Dwunasty. Nie jest to kolejna wersja literackiej kreacji Judasza. Raczej byskotliwa uwaga, e to, co si z nim wie, utrwalone zostao w kulturze jako synonim za i zdrady. Landowski nie ocenia Judasza i nie usiuje polemizowa z interpretacjami jego osoby i czynu. Zaznacza tylko delikatnie determinizm, predystynacyjny, bez moliwoci wyboru

    44 KMR

  • i skorzystania z dobrodziejstwa wolnej woli los Judasza. Zosta on bowiem, wedle wiersza Landowskiego, skazany na zdrad". Interpretujc ten fakt, mona uzna t wypowied Landowskiego za jeszcze jeden produkt ofiary uwikania si przy osobie Judasza w histori, ktrej prawdopodobnie nie byo, a ktra zdominowaa mylenie o Judaszu z Kariotu.

    Doskona a przy tym dojrza artystycznie puent diagnozy wspczesnego wiata, ktry wypiera coraz mielej ze swej kultury ewangelicznego Chrystusa, z wszystkim, czego naucza, ale i czego dokonywa, jest wiersz Kto si boi Chrystusa. Uznaj ten tekst za jeden z waniejszych - odkrywczych i wieych w swym spojrzeniu. Oto on w caoci:

    Jeli nawet przyjd ci wszyscy z Galilei uwolnieni od trdu chorzy a uzdrowieni albo ten paralityk niesiony w Kafarnaum zmara crka Jaira lub weselnicy z Kany tysice nakarmionych z doliny Bedsaidy ci z Tym czy Sydonu

    to poka im kko na czole skieruj do psychiatry

    Kada epoka czego si boi szkoli swoich Piatw rezerwuje Barabaszw by w kocu ogosi przetarg na wyciosanie krzya

    (Kto si boi Chrystusa z tomu Wychodzenie...)

    Ironiczne spojrzenie na technokratyczne procedury wspczesnego wiata pozwalaj Landowskiemu zauway, e dla biurokratycznej machiny nie ma nic witego, e w dzisiejszym wiecie mona nawet, z mocy bezdusznej, hiperformalistycznej litery prawa odprawi naboestwo przetargu publicznego na krzy dla Zbawiciela. Nic bardziej bezdusznego, nic bardziej obudnego. Zauwamy jednak i to, e Landowski nie tylko celnie obnaa podo wiata zupenie nie liczcego si z Bogiem. Diagnoza wspczesnoci idzie dalej. Dostrzega bowiem Landowski, e wspczesny wiat wypiera si wszystkiego, co nadprzyrodzone, cudowne, nie mieszczce si w ciasnych ramach prymitywnego racjonalizmu, skopiowanego z doby Owiecenia. Podkrela autor, e nie moe si zmieci w wiatopogldzie religijnym wspczesnego czowieka to, e Bg przekracza granice natury, jest jej Panem. Wiara wic o tyle si osta moe we wspczesnym wiecie - zdaje si podpowiada Landowski - o ile zgodzi si nie wykracza poza ramy miernej racjonalnoci, ograniczonej niewielk tylko wiedz nauk empirycznych. Co ciekawe, Landowski nie przywoa w swym wierszu np. setnika, ktrego wiara pozwolia uzdrowi sug. Cud nie dokona si na oczach proszcego, ale musia on w niego uwierzy. Tak samo Grzesznica z Naim nie odzyskaa zdrowia,.ale odpuszczone jej zostay grzechy. Landowski nie przytacza tych przykadw moe dlatego, e s zbyt wyrafinowane teologicznie, duchowo bogate w tre, a przecie w tak opornym na duchowo wiecie, gdzie tylko lepe prawo rzdzi, nie ma miejsca na wiar ewangelicznych postaci. Toporny duchowo wiat rozumiejc i uznajc tylko to, co sensoryczne, wypiera si wszystkiego, co sprzeciwia si znanym mu zjawiskom.

    I jeszcze jeden, warty tu przypomnienia wiersz. Znw chodzi o diagnoz wspczesnego wiata, ktry yje tak, jakby Boga nie byo. W ostatnim wierszu w tym tomiku czytamy sowa proby o powtrne przyjcie Chrystusa. Poeta baga, by zechcia raz jeszcze rozpocz Swoj nauk, przypominajc wiatu najwaniejsze prawdy. Midzy innymi pisze Landowski tak:

    Ty w niebie siedzisz A na ziemi obiecany w modlitwach I na sawnym ptnie Leonarda Nabonie piewany w prostych pieniach I w wielkim oratorium Berlioza [] Sawiony wystawnie na Brodwayu I ty drewniany na drg rozstajach Przyjd jeszcze raz i wejd midzy ludzi I zacznij od samego pocztku

    Koniecznie naka mwienie prawdy Zabro kamstwa obudy i zbrodni Wytumacz politycznym szalecom e na jedn mier za wiele tego e nadmiar na chleb mona zamieni Powiedz im, e jest niegodziwoci Bogaci si i robi kariery Z cudzego strachu i upodlenia Nie tra nadziei moe uwierz I nie ukrzyuj ci powtrnie

    (Codziennieprzed noc z tomu Wychodzenie...)

    Proba o reewangelizacj wielkich tego wiata, zwaszcza tyranw i samozwacw, pseudodemokratw okradajcych wasny nard - to ostatnie sowo pokutnego wora wspczesnoci.

    Poezja religijna Landowskiego jest do bogata i zoona, trudno j sklasyfikowa, charakteryzuje si bowiem rnorodnoci, wynikajc choby z tego faktu, e powstawaa ta liryka na przestrzeni wielu lat. Dynamika jest wic w ni im-manentnie wpisana. Unika w niej Landowski odkrywania wasnych przey duchowych, kierujc si raczej ku spoecznemu i kulturowemu zdiagnozowaniu chrzecijastwa.

    W dwa lata pniej, a wic w 1992 roku znw w Tczewie ukaza si trzeci z kolei tomik Muzyka na wierzby i powiejce niwy. Wierny bdzie w tym tomiku Landowski swemu prezentowaniu pejzay. Ze swego rodzaju lektury pejzay kociewskich napisa Landowski scenariusz swych wierszy. Chodzio w nich nie tyle o pejza duszy, ekwiwalentyzacj uczu, ale o kreacj rzeczywistoci duchowej, emocjonalnej, uczuciowej, metaforycznym wyraeniu ludzkich klsk i nadziei, niepowodze i sukcesw wanie za pomoc obrazw, zliryzowanych pejzay. Zasadniczym problemem interpretacyjnym w tym tomiku jest obecno muzyki. Kademu z wierszy towarzyszy wybrany utwr muzyczny, autor adno-towa konkretne tytuy dzie lub ich fragmenty. Asystencja utworw muzycznych nie polega w tym tomie jedynie na dosownej, penej ilustracyjnoci. W zasadzie nie da si za kadym razem podstawia obrazw lirycznych pod te czy inne fragmenty wskazanych przez autora utworw muzycznych. Nie moe te by mowy o korespondencji sztuk na zasadzie zupenej odpowiednioci tematu, unifikacji treci literackiego utworu i dziea muzycznego. Powiedzmy tak: w tomiku Muzyka na wierzby i powiejce niwy znajdziemy ze wspomnianych tu problemw wszystkiego po trosze. A po-

    KMR 45

  • nadto muzyka zjawia si te tu na zasadzie dalekiego echa, ta potrzebnego, chocia nie zawsze dajcego si interpretatorowi umotywowa. Ta, na ktrym rozegra si lirycznie skonkretyzowany dramat. W takim przypadku moemy mwi o rodzaju przenikania si idei i wartoci uczuciowych obu, zestawianych przez Landowskiego utworw. Trzeba by jednak niezwykle ostronym, by w zapale interpretacyjnym nie dowodzi tego, czego nie ma pomidzy wierszami Landowskiego z przywoywanego tomiku a odnotowywanymi przy nich utworami muzycznymi.

    Tomik Muzyka na wierzby i powiejce niwy podzieli autor na trzy czci, a w zasadzie cykle. Pierwszy z nich to Cho-piniana w kolorze nostalgii, drugi Adagio w rytmie zmierzchu i trzeci Impresje niespokojne. W sumie znalazo si tu osiemdziesit jeden wierszy. W pierwszym z cyklw znalazy si 24 wiersze, ktrym towarzyszy muzyka Chopina. I tak, jak podpowiada to tytu tego cyklu - dominuje nostalgia. Z kolei adagio drugiego cyklu, a wic bardzo powolne tempo, wolniejsze od andante, w poczeniu ze zmierzchem, wyranie kierunkuje interpretacje. To spowolnienie tempa muzyki ma swe przeoenie na nastrojowe, wieczorne, minorowe tematy wierszy, ktrym w wielu miejscach odpowiada adagio, np.: Tomasa Albinoso, adagio sostenuto drugiego koncertu fortepianowego Rachmaninowa, czy andante koncertu skrzypcowego Mendelssona Bartholdy. I wreszcie trzecia cz - Impresje niespokojne, gdzie zrnicowana tematyka nie koncentruje si jedynie na zagadnieniach egzystencjalnych.

    W Muzyce na wierzby i powiejce niwy wielkim nieobecnym jest Amadeusz Mozart. To zaskakujce, ale adnemu z wierszy w tym muzycznym" tomiku nie asystuje" jakikolwiek utwr autora Requiem. Dlaczego? Na to pytanie nie mona da wyczerpujcej i wiarygodnej odpowiedzi, kada bdzie bardziej spekulatywna ni rzetelnie udowodniona. Niemoliwe jest, by kto tak wraliwy na muzyk, kto w swej - przynajmniej chociaby tylko suchanej - pytotece mia tak wielu artystw: od Jana Sebastiana Bacha do George'a Gershwina i Krzysztofa Pendereckiego - najzwyczajniej zapomnia o Mozarcie. By nie wdawa si w jaowe roztrzsania, powiedzmy tak: utwory Mozarta nios ze sob potencja twrczo-intelektualny. Trudno przy suchaniu jego dzie, doskonaych, idealnie dopracowanych utworw snu minorowe refleksje egzystencjalne, rozprawia poetycko i lirycznie o blu istnienia". Moe dlatego w repertuarze muzycznym do przywoywanego tu tomiku zabrako odniesie do dzie Mozarta. Nie pasoway one do podejmowanej przez Landowskiego tematw, tworzonych nastrojw. Jakkolwiek si dziao, warto zaznaczy, e wiele utworw tego geniusza rozjanioby wierszopisanie Landowskiego. Mam tu na myli niekoniecznie rozrywkowe" utwory i partie z jego oper. Wemy chociaby przepikne, umiarkowanie szybkie (allegro) rondo G-dur, pulsujce ywym strumieniem pere-kowo rozlewajcych si, jasnych i pogodnych nut. Z kolei spokojnej refleksji nad najbardziej doniosymi problemami towarzyszy by mogo, a nawet wspuczestniczy" w nich andante contabile z symfonii C-dur opus 41, tzw. Jowiszowej". Bliskie te naturze, a przede wszystkim nastrojowi wielu wierszy z chopinowskiej czci tomiku jest przepikny koncert fortepianorsy C-dur Mozarta, przynajmniej w swej pierwszej czci - allegro. Nad partie Requiem Mozarta wybra te Landowski marsz aobny Chopina. Wida bardziej ten utwr wraz zpreludium e-moll op. 28, nr 4, zawsze na tzw. wito zmarych odtwarzane w mediach, blisze byy wraliwoci muzycznej i wyobrani poetyckiej Landowskiego ni

    mozartiana. Rwnie bodaj wielkim nieobecnym jest Georg Friedrich Haendel. Liczne kompozycje tego pnobarokowe-go geniusza nie stay si wida inspiracj dla Landowskiego. Moe nie przystawaa do jego wyobrani monumentalna muzyka oratoryjna? Nie znalaza si te, wida, wrd twrczych inspiracji pisarza muzyka na wodzie, tak przecie znana i jake silnie dziaajca na wyobrani. Najwyraniej tacy autorzy jak Haendel i Mozart i ich muzyka nie tworzya trwaych powiza intelektualno-artystycznych w lirycznej wraliwoci i wyobrani poetyckiej Landowskiego.

    Z bogatej spucizny Chopina, ktry patronuje" pierwszej czci Muzyki na wierzby i powiejce niwy przywoa Landowski cay szereg utworw, wybierajc na og krtsze formy muzyczne4. Mamy tu wic po pi preludiw, nokturnw i mazurkw, trzy etiudy oraz po jednym z kadego: walc, polonez, impromptum, marsz i fantazja. I znw mona si zapyta: czego ze spucizny Chopina nie ma w przywoywanym tomiku Landowskiego? Ktre i dlaczego utwory genialnego romantyka nie znalazy si w krgu inspiracji poetyckich Landowskiego? Czemu nie ma np. jake bogatego w tematy, sposoby ich prezentacji, dramaturgi i poddajce szerokie spektrum intelektualnych, duchowych, etycznych i estetycznych podniet koncertw? Przypomnijmy chociaby koncert fortepianowy e-mol op. 11, a zwaszcza jego rondo vivace. Podobnych pyta mona stawia bardzo wiele. Ograniczmy si do jeszcze dwch przykadw". Dominujca dziki dzieom Chopina, muzyka romantyczna jest u Landowskiego do bogato reprezentowana. Jest tu bowiem wielki przyjaciel Polski i Polakw Ferenc Liszt, jak te Ludwig van Beethoven. Nie ma jednak Roberta Schumanna, a zwaszcza tak lirycznego i subtelnego brzmienia, jakim jest marzenie ze Scen dziecicych op. 15, nr 7. Mona sobie postawi pytanie: czy poprzez dobr utworw kompozytorw romantycznych Landowski chcia dokona wasnego odczytania romantyzmu? Czy temu suy miay wybory, jakich dokonywa? Na te i tego typu podobne pytania, jak myl, trzeba bdzie w przyszoci odpowiedzie badaczowi - monograficie dorobku Landowskiego. Wracajc za do muzyki dawnej, warto zauway, e z bogatego dorobku Antonio Vivaldiego zainspirowao Landowskiego jedynie przepikne larghetto z koncertu obojowego C-dur, ktre wraz z wierszem Odejcie z brzz otwiera drugi cykl omawianego tomiku. Ale, co zaskakujce, dla tego poety pejzau, za jakiego mona Landowskiego uwaa, Cztery pory roku nie byy inspirujce na tyle, by przy ich akompaniamencie tworzy swe wasne wiaty liryczne.

    Najbardziej czytelnym zwizkiem sowa literackiego z dzieem muzycznym u Landowskiego jest przyjcie jakiego utworu muzycznego jako temat wiersza. Tak dzieje si zaraz na pocztku szopenowskich" wierszy Landowskiego. Pierwszy z utworw, beztytuowy, jest ciekawym przykadem wiersza - komentarza, ktrego cele estetyczne zepchnite s na dalszy plan. Wane w nim jest w miar wyczerpujce okrelenie tematu i zawartoci treciowej (uczuciowej, emocjonalnej itd.), jak przynosi utwr muzyczny. Landowski nie kryje, e to okrelanie, nazywanie tego, co odczytuje w utworze Chopina, jest subiektywne, ale pisze miao o tym, co usysza w etiudzie E-dur op. 10, nr 3. Do znana ta etiuda, o silnym akcencie nostalgiczno-rzewnym posuya Landowskiemu nie tylko do literackiego odtworzenia jej zawartoci", ale te do scharakteryzowania twrczoci Chopina. Chyba w duchu Norwidowskim wanie, a wic ujmowania twrczoci Chopina jako pewnego rodzaju doskonae dopenienie", cao, kompletno i zupeno - pisze Landowski m.in.:

    46 KMR

  • Wszystko w niej jest wysnute z piewnej duszy Oddech kwitncej sosny poziomki na lenej skarpie szept ptnikw pod rozstajnym krzyem

    Wszystko w niej jest i sony lad na twarzy po niezaschnitej twarzy

    (Wszystko w niej jest... z tomu Muzyka...)

    Drugi z utworw w tym cyklu pt. Na barykadzie jest napisany na temat tzw. Rewolucyjnej" etiudy c-moll op. 10, nr 12. O znanym tym dziele Chopina napisze on:

    Rozpacz osigna kres mona j tylko zepchn w przepa razem ze zgroz na namitnoci dno gdzie niemoc ttni przeraliwie

    Da wiatu co potrafi

    Odtd pianici wszystkich wiekw powtarza bd tamto dumne powstanie

    (Na barykadzie z tomu Muzyka...)

    Zauwamy, e pierwsza cz wiersza jest wyranie interpretacyjna. W poetyckim, skondensowanym skrcie Landowski skreli tu wasn wizj" etiudy. Posugujc si kategoriami: rozpacz, zgroza, namitno, niemoc - wyznacza emocjonalne nacechowanie utworu Chopina. Z kolei kres i zepchnicie ku przepaci - wyznaczaj ontyczne horyzonty Chopinowskiego dziea. Landowski najwyraniej chce tu odda nie tylko bardzo silne emocje twrcy etiudy i jej siy oddziaywania, ale te wskaza, e interpretacja ta siga moe dalej, osign moe wicej. Zadziwiajco spokojnie wyraona zostaa pozostaa cz wiersza. Tu ju tylko chodna refleksja o recepcji utworu Chopina. W klimacie powstaniowym pozostaje inny jeszcze wiersz Landowskiego z tego chopinowskiego cyklu, a mianowicie Oni wci id. Napisany w warszawskich azienkach w 1979 roku, jak sam autor zaznacza, wiersz ten jest przykadem liryki miejsca. Tak jak w swych podrach i bdzeniach romantycy upamitniali miejsca w ich wdrwkach szczeglne rodzajem lirycznej refleksji (np. Grb Agamemnona Juliusza Sowackiego, Bakczysaraj Adama Mickiewicza), tak u Landowskiego mamy do czynienia z podobn praktyk. W przywoanym tu wierszu autor przypomina wane wydarzenie - wybuch powstania listopadowego 1830 roku. W wierszu tym, odkrywa Landowski, przy akompaniamencie scherzo cis-moll op. 39, zwizek midzy genialnym kompozytorem a powstacami i tym samym syna narodu z jego histori. I nie chodzi tu ju o konkretne odniesienie wspomnianego scherza do wydarze nocy listopadowej, ile raczej o uzmysowienie jednoci emigranta - kompozytora z najbardziej bolesnymi wydarzeniami w ojczynie:

    Kiedy ju umilka rozwichrzona wierzba w kamie zamieniona na klawisz spada za

    A oni wci id od tamtego listopada bagnetem na moskala

    (Oni wci id z tomu Muzyka...)

    A co zauwaalne, kryje si w tych sowach jeszcze jedno - Landowski wskazuje na znaczenie powstania przeciw Rosji z 1830 roku do czasw sobie wspczesnych; wszak wiersz ten napisa w 1979 roku, kiedy obowizywaa doktryna przyjani polsko-radzieckiej.

    Wiersze chopinowskie Landowskiego, podobnie zreszt jak inne z analizowanego tomiku, nie zawsze posiadaj czytelne zwizki swej treci z tematem muzycznym wskazywanego przez autora dziea. Std te, chyba nie pozbawiona racji, uwaga, e mona niektre z nich czyta bez odniesienia do wskazywanego utworu muzycznego. I nie dlatego, e tego zwizku nie ma, ale dlatego, e ten zwizek mia charakter nietrway. Oddziaanie jednorazowe jakiego utworu muzycznego na poet mgo by nadto bardzo osobiste, wrcz by si chciao rzec - intymne. Co, czego sucha Landowski lub, co w ten czy inny sposb istniao w jego muzycznej pamici - wpywao ostatecznie na tre utworu. W najlepszym przypadku moe to by nastrj wiersza, ale przecie nie tylko nastrj decydowa o wyraanej treci i kreowanej rzeczywistoci w poetyckiej przestrzeni sowa. Zachodziy w procesie twrczym Landowskiego zapewne takie procesy skojarzeniowe, ktrych dzi ju odtworzy si nie da, a rekonstrukcja wsplnoci wierszy z ich muzycznymi partnerami" moe osign niezbyt zadowalajce efekty poznawczo-interpretacyjne.

    Nastrj, ktry jest wykadnikiem treci, zbiega si w paru chopinowskich wierszach Landowskiego z muzyk genialnego romantyka. Tak dzieje si np. w Pytaniu, ktremu towarzyszy" preludium e-moll op. 28, nr 4. Jak wiemy, ten przepeniony smutkiem utwr Chopina, odtwarzany przy wspominaniu zmarych, posuy Landowskiemu do zbudowania i pogbienia nastroju. Ale nie tylko smutek bdzie w tym wierszu. Wsuchany w utwr Chopina poeta zauway, e mier niekoniecznie powodowa moe tylko rozpacz i bezdenny al, ale sta si moe, a nawet powinna, rdem ukojenia. Dlatego:

    nadesza najpikniejsza pora siwienia traw na kach rozmyla o szarej godzinie

    (Pytanie z tomu Muzyka...).

    Bardziej nostalgicznie zsynchronizowane zostan nastroje wiersza Polska koysanka z walcem a-moll op. 34, nr 2. Wiersz ten jest prb literackiej rekonstrukcji okolicznoci emocjonalnych i sytuacyjnych, towarzyszcych powstaniu wspomnianego utworu. Celujco, jak oceniam, Landowski wykreowa, niewane czy zgodnie z realiami i faktami, sytuacj Chopina, ktry w samotnoci, na paryskim bruku zdaje si pisa w swych mylach, w swej pamici wspomniany walc, a ktry jake trafnie nazywa Landowski polsk koysank":

    Wyperli si szampan wyszumia odurzajcy wir paryski ucich salon

    Odesa pusty powz i sam zupenie sam krokiem wolnym szed naprzeciw cieniom smutniejszym od smutku

    KMR 47

  • Koysze si pami cofnita do k do zmierzchw ciemnych jak nostalgia do zmierzchw ciemnych do zmierzchw

    (Polska koysanka z tomu Muzyka...)

    Ciekawym skorelowaniem treci wiersza z wymow utworu muzycznego jest Czekajc na wypowiedzenie. Tu wiersz i utwr muzyczny, a konkretnie Chopina preludium Des-dur op. 28, nr 15, wspbrzmi. Tak jak np. stanowcze tony tego preludium, podpowiadaj i powtarzaj jak konieczno, wysucha w nich mona jaki rodzaj powtarzania prawdy 0 nieodwracalnoci - tak treci takie znajd swe przeoenia na jzyk liryki. Rwnie obrazek - komentarz liryczny, zawarty na kocu wiersza:

    A deszcz w brzozach wci pada i pada i uszy ju ptakw stada

    (Czekajc na wypogodzenie z tomu Muzyka...)

    ma swe odzwierciedlenie w kilku taktach, rytmie i barwie preludium. W podobny sposb zbiegnie" si linia melodyczna mazurka e-moll op. 41, nr 2 z wierszem Odpoczywanie. 1 chocia na prno szuka w zestawianiu obu utworw ilustracyjnej odpowiednioci, to jednak czy je subtelny charakter kreowanej rzeczywistoci oraz zakoczenie. Przyciszone dwiki prowadz w mazurku jakby do skonania muzyka. Ostateczne wyciszenie i wyganicie tonw w utworze Chopina koresponduje z zakoczeniem wiersza, gdzie czytamy:

    koczy si powoka zieleni a Frasobliwy coraz czciej podpiera doni utrudzon gow

    (Odpoczywanie z tomu Muzyka...)

    I jeszcze jedna uwaga. Profesor Wadysaw Strewski zasugerowa: czy jeden z najbardziej tajemniczych, ewokuj-cy ca skal nieprzeczuwalnych odmian idei wartoci: dramatyzmu, tragizmu, wzniosoci i zadumy, a rwnoczenie zaskakujcy w swej rodkowej czci pogodnym rytmem mazurka, jednym sowem Polonez fis-moll op. 44, nie byby najbliszy emocjonalnej aurze Norwidowskiego poematu"5. Chodzi o powszechnie znany a wci niedointerpretowany (a moe przeinterpretowany) Fortepian Szopena. A tym, wymienionym przez Strewskiego, polonezem Chopina podpisa Landowski wiersz pt. Testament. Nie chc narzuca tu jakiej jednoznacznej interpretacji, ale wydaje si suszne stwierdzenie, e wierszem tym Landowski podkrela i zaznacza nieuchronno ludzkiego losu, szorstk, brutaln prawd, ktrej brzmieniow warto zdaje si sysze w polonezie Chopina. Twarde, rozszarpane akordy tego utworu wydaj si doskona artystycznie inspiracj do lirycznego stwierdzenia:

    Cay bl wszystkich klsk jeszcze iskra jeszcze tlca agiew potem pocztek nieistnienia i tylko rezygnacja pokonanego

    {Testament z tomu Muzyka...)

    Bliskie spotkanie z patronem" cyklu wierszy - Chopinem dopowie si w przedostatnim wierszu z cyklu, ktremu,

    zgodnie z przypisanym" mu utworem muzycznym, nada Landowski tytu Smutny marsz. I jak nigdzie dotd, w adnym innym wierszu tego tomiku, zwrci si poeta do kompozytora:

    Trudno Fryderyku kiedy tak stoj w porze gdy najchtniej doni dotykam ziemi musz wybra midzy tob tragicznym Amadeuszem i tym guchym starcem

    (Smutny marsz z tomu Muzyka...)

    W taki sposb muzyka i sowo zbiegy si w osobowym spotkaniu artystw. A rzewny, powany i jake przejmujco smutny ton Marszu fimeralnego Chopina pomoe poecie wyrazi swe niepokoje i znale - w co nie wtpi - odpowiednie rzeczy sowo". Dlatego precyzyjnie i wraliwie subteln nici metafory i obrazowania z Chopina inicjujcym marszem odkryje Landowski stan ducha, nazwie nienazwane lki przyszoci i niepokoje teraniejszoci i dopowie:

    Codziennie id kondukty przez mj smutek z ktrym si przyjani Tylko czy usysz przez starannie zasunit ciemno ten miarowy krok wolniejszy od bicia pulsu i t kantyl najbardziej jesienn Chyba e umr w rocznic urodzin kiedy droga ku socu najbarwniejsza

    (Tame)

    Poezja Landowskiego to do bogaty, a przede wszystkim zrnicowany dorobek. Mamy tu zarwno poezj dziecic (Ptasie rozmowy), religijn (Wychodzenie z mroku) jak te muzyczn" (Muzyka na wierzby i powiejce niwy). Tematycznie jest ona bardzo rnorodna, bo obok problemw egzystencjalnych, porusza zoone zagadnienia wspczesnej kultury. Landowski nigdy nie przesta by te poet pejzau, ktrego zliryzowan rzeczywisto potrafi nie tylko wyrazi, ale te za jej pomoc artykuowa wasny osd wiata, ludzi i siebie. Poetyka jego wierszy mieci si w kanonie wspczesnoci. Wyzbyta klasycznych norm, nie kreuje nowych form wyrazu. Pisarz wypowiada si za pomoc dostpnych wspczesnemu pisarzowi techniki potoku poetyckiego sowa, potoku sw - obrazw jak te sw - idei, ktre w oszczdnej, nierzadko lapidarnej formie dotykay spraw najwaniejszych. Oszczdno sowa idzie tu w parze z dochodzeniem do istotnych problemw wspczesnego czowieka: tego z maej ojczyzny i tego, bezradnie czasem rozgldajcego si po coraz mniej rozumianym wiecie.

    Przypisy: 1 W antologii tej znajdzie si poowa wierszy z tego tomiku.

    Landowski znajdzie si te m.in. w rosyjskojzycznej antologii polskich autorw; zob.: Jantamoje pobierieije. Stichi i proza gdaskich pisatielej, wyb. E. W. Niewiakin. wstp A. Czepurow, Leningrad 1987.

    2 R. Landowski, Wyznanie autora, w: Wychodzenie z mroku. Modli

    twy grzesznego poety, Tczew 1990, s. 6. 3 Siostra Nulla Suebnica Krzya, Wiersze, [Warszawa] br, s. 87.

    4 Najduszy, bo wykonywany niemal dziesi minut, jest polonez

    fis-moll op. 44. 5 Cyprian Norwid o muzyce, oprac. W. Strewski. Krakw 1997, s. 78.

    48 KMR

  • Prezentujemy Czytelnikom fragmenty Od Wydawcy wydanej w br. ksiki przez Centrum Wystawienniczo-Regionalne Dolnej Wisly w Tczewie

    Zokazji Jubileuszu 750-lecia nadania Tczewowi praw miejskich, oddajemy do rk odwiedzajcych nasz placwk ksik pt: Tajemnice tczewskiej ziemi. Rozmowy z archeologami". Wydanie towarzyszy historycznej ekspozycji, zorganizowanej przez Fabryk Sztuk" Centrum Wystawienniczo-Regionalne Dolnej Wisy wsplnie z Muzeum Archeologicznym w Gdasku. Przygotowujc wystaw oraz niniejsz publikacj, podjlimy si trudnej prby odtworzenia ycia naszych praprzodkw na terenach obecnego Tczewa i okolic. To dotychczas jedyna prba pokazania historii miasta w takim wymiarze.

    Publikacja zostaa ujta w cykl wywiadw przeprowadzonych przez komisarza wystawy Jzefa Zikowskiego. Otwiera je rozmowa z archeologiem Mieczysawem Haftk, z ktrej dowiadujemy si o odkryciach archeologicznych z lat 1981-1984 w rejonie Tczewa, a take o tym, jak wyglday okolice Tczewa okoo 9 tysicy lat temu. (...). Epok kamienia przyblia nam Olgierd Felczak, (...) epok brzu i wczesnego elaza prezentuje Piotr Fu-dziski. Zamieszczony zosta rwnie tekst o okresie wpyww rzymskich. Natomiast we wczesne redniowiecze wprowadza Zdzisawa Ratajczyk. Zbigniew urawski opisuje odkrycia, ktrych dokona w wyniku bada archeologicznych, przeprowadzonych na terenie obecnej Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej w Tczewie w latach 2000-2004. Z kolei Robert Krzywdziski rozwija wiele wtpliwoci zwizanych z przebiegiem redniowiecznego systemu fortyfikacyjnego Tczewa. Renata Wiloch-Ko-zowska zdaje relacj z przeprowadzonych bada na stanowisku przy ul. Chopina/Nad Wis/Wodnej. To dalsza kontynuacja ustalania w terenie lokalizacji murw miejskich. Publikacj zamyka opis odkrycia w Tczewie jednego z najcenniejszych w regionie pomorskim skarbw numizmatycznych oraz kalendarium dziejw Pomorza Wschodniego do 1260 roku. Jzef M. Zikowski, tajemnice tczewskiej ziemi, ologami, Bernardinum" Pelplin 2009, form. 14,5

    Rozmowy z arche-x 21 cm, s. 132, ii.

    25 lat dla Kociewia Wdniu 29 sierpnia br. odbyy si uroczyste obchody 25-lecia dziaalnoci Oddziau Kociewskiego ZKP w Pelplinie. Uroczystoci rozpoczy od modlitwy przy grobach Bp Konstantyna Dominika, ks. prof. Janusza Pasierba, ks. dr Bernarda Sychty, ks. Henryka Mrossa oraz byych prezesw oddziau Brunona Chmieleckiego i Henryka Doskiego. Nastpnie uczestnicy przeszli w pochodzie do Bazyliki Katedralnej, gdzie zostaa odprawiona msza w. w intencji rychej beatyfikacji Sugi Boego Bp Konstantyna Dominika. W kazaniu ks. Tadeusz Brzeziski nawiza do historii oddziau ZKP Pelplin. Dalsze uroczystoci miay miejsce w Liceum Oglnoksztaccym w Pelplinie. Dokonano prezentacji jubileuszowej publikacji Pelplin nasza maa ojczyzna" pod redakcj Bogdana Winiewskiego. Publikacja zawiera histori i kalendarium oddziau, sylwetki prezesw, pelpliski alfabet oraz archiwalne zdjcia.

    W uroczystociach udzia wziy delegacje oddziaw ZKP: Chmielna, Gdaska, Gdyni, Kartuz, Stycy, Szemud i Tczewa. Goci wita i yczenia odbiera Bogdan Winiewski prezes pel-pliskiego oddziau ZKP. Naczelne wadze Zrzeszenia reprezentowa wiceprezes ukasz Grzdzicki. W imieniu przewodniczcego Sejmiku Wojewdzkiego Brunona Synaka list odczyta Patryk Demski. W licie wyrazi rado z dziaalnoci Oddziau Kociewskiego ZKP w Pelplinie. (...).

    Znany regionalista prof. Jzef Borzyszkowski odnis si sw ewangelicznych wy jestecie sol ziemi - to trudne zadanie, bo jak atwo przesoli, albo nie dosoli. Std na polu kaszubskim, ko-ciewskim i pomorskim wci mamy problemy, ktre wypadaoby wsplnym wysikiem rozwizywa. Oddzia pelpliski powinien by czstk, ktra inspiruje, spaja wszystkie zaktki Pomorza".

    (J. CH) Praca zbiorowa pod red. Bogdana Winiewskiego, Pelplin nasza maa ojczyzna, Bernardinum" Pelplin 2009, form. 14,5 x 20,5 cm, s. 72, ii.

  • W nastpnym numerze midzy innymi:

    :ot. Mariusz Czerwisk

    LUBCHOWO

    Natura i kultura w poezji ks. Franciszka Kameckiego Piotra Wiktora Lorkowskiego

    Subkowy na przestrzeni wiekw (cz. 1) Marka Kordowskiego Edukacja regionalna . Marii Pajkowskiej-Kensik.

    II Kociewski Konkurs Literacki im. Romana Landowskiego wiat, ktry nie moe zagin.(cz. 3) Andrzeja Wdzika

    Z cyklu Pradzieje Kociewia