Kociewski Magazyn Regionalny Nr 6

  • Published on
    12-Jul-2015

  • View
    1.439

  • Download
    2

DESCRIPTION

Kociewski Magazyn Regionalny - do numeru 10 bya to publikacja seryjna Towarzystwa Mionikw Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdaskim i Towarzystwa Mionikw Ziemi Tczewskiej. W roku 1994 nie ukazywa si, a od 1995 r. wydawca, Kociewski Kantor Edytorski, jest sekcj wydawnicz MBP w Tczewie.

Transcript

W NUMERZE1 Z redakcyjnego biurka o MANEWROWYCH 2 Z Ryszard K u k i e r GEOGRAFICZNE I KULTUROWE CZYNNIKI W KSZTATOWANIU GRUP REGIONALNYCH I ETNONIHUCZNYCH KOCIEWIA z a k o c z e n i e 6 Jzef Golicki KOCIEWIE W N T R Z E CHAT 8 I r e n e u s z Modzelewski D Z I E J E TCZEWA (3) 14 Mirosaw K r o p i d o w s k i MIDZY MAGI A Z A B O B O N E M 18 23 Jzef Milewski K O C I E W I A C Y WRD P O L O N I I

ZESZYT 6

ROK 1989

Publikacja seryjna Towarzystwa Mionikw Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdaskim oraz Towarzystwa Mionikw Ziemi Tczewskiej w Tczewie

K a z i m i e r z Ickiewicz NA Z I E M I MAORYSW 24 Marzena Domartis DLA DOBRA REGIONU 28 LEKTURY NASZYCH P R Z O D K W 29 NOWE WADZE TMZK 30 Bogusaw MUZEUM 36 S t e f a n A. WZDU Faltynowski KOCIEWIAKW Fleming C Z A R N E J WODY

PL ISSN 0860-1917Niniejszy numer wydano przy pomocy finansowej Miejskich Rad Narodowych Tczewa i Starogardu Gdaskiego na papierze przekazanym przez Komitet Obchodw 650-lecia Nadania wieciu Praw Miejskich w wieciu nad Wis

37 Jzef M. Z i k o w s k i CIERIEROWO 44 44 K a z i m i e r z Ickiewicz FRANCISZEK SCHORNAK Jzef Milewski CHMIlECKI

Redaktor naczelny .ROMAN LANDOWSKI Sekretarz redakcji ANDRZEJ GRZYB Korekta KATARZYNA LAMEK

JAN PILLAR KAZIMIERZ 46 47

Maria Pajkowska UWAGI O ETYMOLOGII NAZWY WIECIE NASZE P R O M O C J E R o b e r t Halbe WDZICZNO B L I N I E G O

48 R o m a n L a n d o w s k i 50 NASZA G A L E R I A Rzeba s a k r a l n a PRASA W WIECIU W LATACH ZABORU 55 56 S t a n i s a w S i e r k o WIERSZE Alfons S o b e c k i KNIBAUERLAGER 58 P O S Z U K I W A N I A 59 6364

KOLEGIUM REDAKCYJNE: Edmund Falkowski, Jzef Golicki, Andrzej Grzyb, Tadeusz Kubiszewski, Roman Landowski, dr Jzef Milewski (przewodniczcy), Ireneusz Modzelewski, dr Maria Pajkowska, prof. Edwin Rozenkranz, Ryszard Szwoch, Romuald Wentowski (z-ca przewod niczcego), Jzef Zikowski Z REDAKCJ WSPPRACUJ przedstawiciel w Starogardzie Gd. Marzena Domaros (Starogardzkie Centrum Kultury, 33-200 Staro gard Gd., ul. Sobieskiego 12, tel. 237-42) oprac. graf. Regina Jeszke-Golicka i Jan Waaszewski fotogr. Henryk Spychalski i Stanisaw Zaczyski oraz Zbigniew Gabryszak, Kazimierz Ickiewicz, Roman Klim, Krzysztof Kuczkowski WYDAWCA Kociewski Kantor Edytorski Tczew-Starogard Gd. Sekcja Wydawnicza Tczewskiego Domu Kultury ADRES REDAKCJI I WYDAWCY 83-100 Tczew, ul. Kotaja 9, tel. 44-64Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrtw, z m i a n y t y t u w oraz p o p r a w e k s t y l i s t y c z n o - j z y k o w y c h w t e k s t a c h p u b l i k o w a n y c h . Za t r e ogosze i r e k l a m r e d a k c j a nie ponosi odpowiedzialnoci.

52 Maria Michakiewicz

Kazimierz Wieczorek WIZYTA WIENIAWY GADKA PO NASZAMU G e n e r a l s k i balFelieton NIEJEDNO IMI KORUPCJI

65

Ryszard Szwoch UCHWYCI WIAT 68 Barbara Szwedziska RADO POCZTEGO ISTNIENIA 72 Z y g m u n t B u k o w s k i WIERSZE 74 NA I N N Y C H AMACH 73 R E C E N Z J E 78 82 S t e f a n A. F l e m i n g G O T U J G A R N K U GOTUJ BO D Z I E C I MOJE GODNE Maria P a j k o w s k a SPOTKANIE Z BERNARDEM JAKOWICZEM

83 Z A S U O N A S T A R O G A R D Z I A N K A 84 W K U C H N I I P R Z Y STOLE 85 Andrzej Grzyb KACZKA 89 Z TORBY LISTOWEGO 90 KOCIEWSKA K R O N I K A K U L T U R A L N A 92 94 86 Jerzy Kiedrowski JEST W ORKIESTRACH TAKA SIA Z YCIA R E G I O N U red. Zbigniew G a b r y s z a k KORZEC OSOBLIWOCI red. K a t a r z y n a L a m e k

Na okadce: Widok starego wiecia w XIX w, od strony Wisy. Sztych wg R. Wegnera, 1872 r. (ze zbiorw J.A. Kamiskiego).Z a k a d y Graficzne w G d a s k u N a k a d 2.500 egz., objet. 16 a. wyd., 12,5 a. d r u k . Z a m . 230, W-5

Z REDAKCYJNEGO BIURKA

Pocig, zwany polsk reform, nabra wreszcie rozpdu. Stukajca ciuchcia na pewnych odcinkach sunie z szybkoci ekspresu. C h o c a jednostka ta dziwnie zestawiona, obok ele ganckich salonek i sleepingw prowadzi w skadzie rozklekotane wagony w wikszoci z miej scami stojcymi i to w rnej cenie biletw, ustalanych przez tych w salonkach... Niby wszystko w porzdku tor wolny, kocio para rozsadza, druyna solidnie dobrana, pasae rowie peni nadziei, nawet jest rozkad jazdy jak na prawdziwej kolei. Tylko jest jedna obawa: manewrowi pozostali ci sami. W przeszoci pocig na zwrotnicach wysadzili, albo skierowali na lepy tor. Zdarzay si te czoowe zderzenia. Wszystko jednak wskazuje na to, e umacnia si nadzieja i zaufanie wzrasta. To bardzo wane, bo uatwia prowadzenie pocigu. Druyna i poszczeglni naczelnicy stacji winni jed nak tym razem na manewrowych baczniejsz zwrci uwag, by nie manipulowali na roz jazdach. To oni decyduj o powodzeniu i bezkolizyjnej podry do celu. Rzecz w tym, by nie opuszczali semaforw i nie wczali czerwonych wiate. Niby niezbyt szczytne zajmuj pozycje, ale bardzo istotne. Nie zawsze o t y m si pamita. Najczciej wiadomo tego do cieraa dopiero wwczas, gdy pocig wykolei si na jakim bocznym torze. Wtedy manew rowi potrafili wszystko usprawiedliwi e pary byo mao, bo zbyt duo poszo jej przez gwizdek, albo przejazdy niesprawne, szlak wyboisty, uki za ostre... Najgorsi s ci, ktrzy sa mi nigdy nie zasmakowali podry. Przejechali si tylko kilka przystankw, potem wysiedli, eby zaj wygodniejsze miejsce na zewntrz, a na pocig popatrze z boku. Albo ci, ktrzy nie sprawdzili si w druynie. Zatrudnieni na podstawie starych kwalifikacji i tak zwanych zasug, praktycznie wszystko im byo jedno, byle pocig utrzyma w ruchu, najlepiej na torze o zamknitym obwodzie. Dwie proste i dwa uki. Po takim torze mona krci si w nieskoczono, raz wciskajc automat, to przechodzc na system rczny. Wielu takich zacho wao si do dzisiaj, zachcajc pasaerw do dalszej jazdy w r y t m wasnego h y m n u Wsi do pocigu byle jakiego". Jest wrd nich wielu zdolnych meteorologw. W wyniku dugoletnich dowiadcze potra fi przewidzie przymrozki i odwile, burze i wichury, kierunki niw i wyw. I zawsze ustawi si z wiatrem, aden podmuch ich nie zaskoczy. Usuni i bardzo posuszni, s zaw sze do dyspozycji druyny prowadzcej. Na pierwszym etapie jazdy robi nader korzystne wraenie. Niegdysiejsi twardogowi staj si nagle zwolennikami pluralizmu, albo odwrot nie gdy trzeba, dawni arliwi demokraci pobiegn przykrca hamulce. Na politycznej gie dzie wygrywaj kad licytacj, kady przetarg. Wszyscy im wierz, bo to przecie ludzie z wielkim staem, a dowiadczenie to rzecz cenna. Po czasie, kiedy dziaanie takie okae si niewaciwe, manewrowi w zalenoci od sy tuacji z zanadrza wyjmuj sprawdzone argumenty. Albo wini druyn lub pasaerw, albo spychaj wszystko na obiektywne trudnoci. Na siebie nigdy nie przyjmuj winy. Po t e m kiedy aura si wyklaruje, manewrowi o meteorologicznych zaciciach znowu pojawiaj si na szlaku. Niby s dobrzy, lecz mentalno nie taka... Zapyta kto: o czym tu mowa w tej alegorycznej powiastce kolejowej? To proste! O na dziei i zaufaniu. Dziaalno manewrowych podrywa zaufanie i niszczy nadziej. Bo k o m u potrzebny pocig-widmo bez pasaerw. Niektrzy prbuj wwczas pieszo dochodzi celu, chocia to strasznie uciliwe. Przypomnijmy zatem na razie wszystko wskazuje na to, e zaufanie wzrasta i umac nia si nadzieja.

1

RYSZARD KUKIER

(dokoczenie z poprzedniego numeru)

KRYTERIUM KULTUROWEPoniewa przybysze na nizinie nadwilaskiej nie stanowili bardziej zwartego monolitu etnicznego i na rodowociowego, ich zrnicowanie kulturowe ju w chwili przybycia byo znaczne, co stwarzao z kolei moliwoci wchodzenia w rozliczne wspzalenoci z zastan ludnoci polsk i niemieck, a take przy jcie swobodnych drg realizacji upodoba kulturo wych. Wedug ustale cytowanego St. J. Bystronia: Rozmaitoci ich pochodzenia odpowiadaa rnorod no wpyww kulturowych. Wpywy te szy przede wszystkim przez miasta (...) ale formy kulturowe przeniesione z' macierzystej (niemieckiej bd holen derskiej) ojczyzny utrzymyway si przez 7 wieki, od dziaujc czciowo na ludno okoliczn" . Przeobraane przez przybyszw w miar gospoda rowania rodowisko, w odczuciu ludnoci rodzimej przybierao z kolei cechy i znamiona obcoci, izolujc tym samym przybyszw do zasiedziaej ludnoci ro dzimej, take na skutek odrbnej narodowoci i wy znania, rwnie w dziedzinie form osadniczych, np. zgeometryzowanych ksztatw wsi pod sznur", roz planowania przestrzennego zagrd, konstruowania budynkw pod wsplnym dachem (czci inwentarsko-gospodarskiej oraz czci mieszkalnej), co byo ju obcym elementem kulturowym. Cechy kulturowe przeobraanych krajobrazw przenoszone byy z re guy na ich mieszkacw, std cigo procesu po wstawania i upowszechniania okrele regionalnych i lokalnych, jako wynik adaptacji do warunkw lo kalnych. Miao to najczciej miejsce na nizinach nadwilaskich Kociewia, std te niektre okrelenia grupowe maj dawn chronologi, jak przykadowo od-holenderskie Fryzy", Oldry", Olderaki", Olandaraki", od-menonickie Manisty" i Menonity", Grale" w grupie przybyszw z Wirtembergii i inni Grale" z substratu etnicznego polskiego. Mimo od rbnoci wyznania przybyszw (zrnicowanie w ra mach poszczeglnych grup protestanckich), wielu spord grupy holenderskiej ulego germanizacji jzy kowej, rzadziej zluteranizowaniu w otoczeniu osad nikw dolnoniemieckich. Byy take znaczce przy padki polszczenia si, jak odnotowano to na przyka dzie wsi Grupa i Michale na nizinie nadwilaskiej na przeciw Grudzidza jak i niektrych wsi Ni ziny Sartowicko-Nowskiej, o czym przekaza i zado kumentowa Z. Ludkiewicz 8 . Stosunki wyznaniowe mieszkacw niektrych wsi na Nizinie Sartowicko Nowskiej, w ujciu Z, Ludkiewicza, nie zawsze byy tak zrnicowane: Wszyscy potomkowie dawniej szych Holendrw byli zniemczeni i przewanie s wyznania menonickiego. Poza tym wiele jest ludnoci niemieckiej wyznania ewangelickiego. Ludno polska jest prawie wycznie katolicka" 9 . Czynnik fizjograficzny i kulturowy, wsptworzcy krajobrazy na nizinach nadwilaskich w granicach regionu Kociewia, pozostawa swoicie zdeterminowa nym wyznacznikiem przemian, a ktry w ujciu Z. Ludkiewicza rnicowa w latach midzywojen nych tamtejszych mieszkacw na Menonitw, Ho lendrw tzw. szlacht gbursk (Bauernadel), Niemcw-Menonitw, najbardziej zamonych wacicieli ziemskich, Niemcw-ewangelikw, uboszych od po

przednich oraz Polakw najuboszych 1 0 wacicieli gospodarstw rolnych i robotnikw rolnych . Fizjograficzno-kulturowy wyznacznik tosamoci: grupy regionalnej, etnonimicznej bd narodowocio wej, by obiektem rozwaa geograficznych J. Wsowicza, ktry bada stosunki narodowociowe w mi dzywojennym wojewdztwie pomorskim, gwnie za; w jego rodkowej czci. Badacz ten zwrci uwagna nieadekwatno postanowie traktatu wersalskiego. i na trudnoci przeprowadzenia linii rozgraniczajcej obydwie narodowoci: polsk i niemieck. Ju sam fakt poprowadzenia nowej (bez ogldania si na wzgldy etniczne) granicy polsko-niemieckiej po I wojnie wiatowej, by sprzeczny z logik zdarze, a to z powodu znacznego wymieszania ywiou pol skiego z niemieckim po obu stronach granicy p a stwowej. Swoista obco narodowociowa i kulturowa na obszarze wczesnego wojewdztwa pomorskiego bya najbardziej dotkliwa w okolicach Splna Krajeskie go i Wicborka, ponadto w kilku wsiach: Czarnowie, Lichnowach, Ogorzelinach, Ostrowitem i Silnie, a wic na obszarze wczesnej Kosznajderii, a takew pnocnej czci Krajny Nakielskiej 1 1 . Dla Niemcw by to wci problem polskoci Krajny Zotowskiej oraz czci dawnych lenn Rzeczpospolitej, a wic ziem: bytowskiej, lborskiej i czuchowskiej, take na odcinku rodkowego prawobrzenego Powila 12 . Midzywojenne pogranicze polsko-niemieckie, takena linii kociewsko-powilaskiej, dostarczao wielu przykadw fizjograficznego i kulturowego zrnico wania wczesnych grup ludnoci. Odrbny wizerunek fizjognomiczny Kociewiaka prezentuj zachodnie i pnocno-zachodnie, lesiste okolice regionu Kocie wia, wcinajce si w dorzecze Wdy i pnocno-za chodni krawd Borw Tucholskich. Znaczne poacie lene na Kociewiu, rozpoczynajce si ju od linii GrupaJeewo na zachd od Nowego i Opalenia (Pimorgi, Pochocin, Biae Bota, Brzozowy Most,, Bunia, Ciemnik, Plesno oraz Wglarki), na polanach Lasw Rulewskich, przechodziy nieznacznie w zasig: Borw Tucholskich np. Osiny i Zawada na zapleczu Nowego, w obrbie nadlenictw Milewko i Warlu bie to dwie odmienne jednostki fizjograficzne, w odrnieniu od obszaru omawianych nizin nadwila skich w obszarze Kociewia, pomidzy Nowem a p nocnymi granicami historycznej ziemi wyszogrodzkiej na pnoc od Bydgoszczy. Do tego typu osad naley rdlena Dbrwka, Pwie oraz Wielkie i MaeWioso w rejonie Opalenia. Wizerunek fizjograficzny mieszkacw wymienionych wsi puszczaskich jeszcze do niedawna kojarzy si na Kociewiu waciwym, z ubstwem materialnym tamtejszych mieszkacw, ktrym przypisywano pejoratywne cechy kulturowe, w tym braki w zakresie owiaty i kultury zachowa nia w grupie, ponadto swoiste reakcje przy wikszych zgromadzeniach w rodowiskach maomiasteczkowych, (targi i jarmarki, a nawet odpusty parafialne). W od czuciu Kociewiakw zamoniejszych wsi okolic Pel plina, ludno z Borw" ubieraa si co najmniejdziwnie, z dezaprobat podkrelano szaro ubiorw codziennych, brak umiaru w ubiorach odwitnych, np. hodowanie barwom dawnym (ceglastej, ziemistejzieleni, nadmiaru ubiorw w kolorach czarnych). Od-

biegajcy od przecitnego ich wzorzec zachowania, .nie sprzyja ich integracji z mieszkacami co bardziej odlegych wsi. Wrd Lasakw kociewskich'', podob nie jak wrd Lasakw borowiackich" wyzwalay si przejawy agresji, nadmierna wraliwo podkre lania swojej niezalenoci, czemu sprzyjaa znajo mo rodowiska puszczy tucholskiej, wyczno wczesnego organizowania zbieractwa jagd i grzy bw, jak i w wdrownej wymianie tych produktw na artykuy ywnociowe z mieszkacami wsi rolni czych centralnej partii Kociewia. W Osieku, Byd goszczy i Wycinkach, pooonych w pobliskoci jezio ra Kabie i na przejciu ku podmokemu bagnu Due Wilcze, jeszcze w latach midzywojennych, na miejscu zagrd jednodworczych, rozwijay si kilkudworcze formy osadnicze (Bliawy, Bukaniny,8 Jasie 1 niec, Jeewnica, Grabowa Gra i Matysek) , mie szkacy ktrych to form osadniczych dopiero w latach 60-tych weszli w blisze kontakty zawodowe i kultu rowe z mieszkacami zamoniejszych wsi: Bachlina, Frcy, Kamionki Szlacheckiej, Lalkoww, Lenej Jani, Rychawy i Twardej Gry, zawierajc zwizki ma eskie na odlegych od wsi macierzystych obszarach. Na poudnie od wzmiankowanego bagna Due Wilcze rozwin si puszczaski zesp osadniczy Lipinki, ktry tworz: Stary Kierz, Stara i rednia Huta oraz Zamczysko. Wizerunek kulturowy tamtejszych mieszkacw (na skraju puszczy tucholskiej), o na zwach wycznie typu fizjograficznego (Lasacy, Borowiacy, Krzoce, Kule, Chujki), by do niedawna wy jtkowym zjawiskiem kulturowym. Lesisto rodkowo-poudniowej czci Kociewia, jako zjawisko do wyjtkowe, jest dogodnym tworzywem do bada analitycznych nad ugrupowaniami regionalnymi i etnonimicznymi, ktre mogoby si okaza wzorco wymi do uj bardziej syntetycznych. rodkowo-pnocna cz Kociewia z Tczewem, Sta rogardem oraz maomiasteczkowym Gniewem, Pelpli nem i Skrczem to domena urodzajnych obszarw rolniczych o yznych glebach, przede wszystkim po midzy Gniewem i Tczewem. O ile Olderacy" i Oldrzy" gospodarowali na uawie nadwilaskiej o przewadze uytkw zielonych i obszarw upraw nych kultywowanych, o tyle Kociewiacy waciwi, zasiedlajcy ziemie pomidzy Wierzyc a Starogardem i Gniewem a Skrczem, nie musieli kontynuowa bardziej przemylanych prac w kultywowaniu tutej szych gleb. Nieco mniej urodzajne gleby wypeniay obszary nadjeziorne w rejonie Borzechowa (jez. Wielkie Borzechowskie, jez. Stekliskie i jez. Sumiskie), stwarzay jednak moliwoci rozwoju zaj pozarolni czych w1 4 pielgnowaniu lasw oraz uprawianiu rybo wstwa . Pnocna, pograniczna cz Kociewia, pomidzy Godziszewem a Skarszewami, to waciwe pogranicze kociewsko-kaszubskie, pokrywajce si obecnie z prze biegiem linii kolejowej KocierzynaSkarszewy, a na pnocy dochodzce do rejonu Pszczek i Miobdza. W tej pnocno-zachodniej czci Kociewia dochowao si pradawne okrelenie o charakterze etnonimicznym. powiadczane w starszej literaturze jzykoznawczej i etnograficznej, w formie Lasaki" (poza zoem borowiackim), za bardziej ku wschodowi okrelenie Grale", take o bardzo starej metryce. Ta ostatnia forma etnonimiczna (Grale"), okrelajca midzy wojennych przybyszw z bliej nieokrelonych ziem Polski centralnej, pojawia si take i na dalszym obszarze Kociewia, a nawet nad dawn granic polsko-niemieck 15 . Nowe zjawiska kulturowe nazw etnonimicznych typu ,,Grale" upowszechniy si w szcze glnoci po II wojnie wiatowej, w wiadomoci mieszkacw Barona, Lipiej Gry, Nowej Cerkwi, Roentala, Rajkoww i Brzena najczciej w dwo jakim znaczeniu w stosunku do silnie pagrkowatego obszaru, zamieszkaego przez rodzimych Kociewiakw oraz w stosunku do przybyszw z lat midzywojen nych jako pierwszych osadnikw na wzmianko wanych poniatwkach". Niewielkie poacie lasw w ukadzie poudnikowym, rozpoczynajce si na pnocny-wschd od Starogardu po obszary na wschd od Skrcza, skoncentrowane s obecnie w nadlenictwie Drewniaczki, a wrd lasw, bd przy ich strefach krawdziowych, rozwi ny si dwie znacznie ludne wsi: Barono i Kier-

wad. Day one pocztek upowszechnieniu si okre lenia etnonimicznego wzmiankowanych ju L a s a kw", ktrzy jako grupa lokalna byli znani ju u schyku XIX wieku. Byli oni jedn z kilku grup Lasakw" wczesnego pogranicza kociewsko-borowiackiego. Silnie uprzemysowiony w latach midzy wojennych rejon Tczewa i Starogardu, sprzyja zacie raniu si rnic fizjograficznych, fizjognomicznych i kulturowych pomidzy lokalnymi ugrupowaniami Lasakw" i Borowiakw", pochodzcych bez rnicy i grupy kociewskiej, bd borowiacko-tucholskiej. Na tej zasadzie upowszechniy si take inne nazwy typu fizjograficznego, jak Polowioki" w rejonie Pelpli na i Morzeszczyna, Polanie" lokalnie w rejonie Warlubia i Wielkiego Komorska oraz na bezlenym obszarze rolniczym na poudnie od wiecia. Odmien no wizerunku kulturowego Lasakw", zarwno z grupy kociewskiej jak i borowiackiej, posiada wiele cech wsplnych, opierajcych si na analogicznych przesankach, m.in. swoistego izolacjonizmu fizjogra ficznego, jak i braku dokadniejszej znajomoci wize runku ssiednich w rodowisku puszczaskim. O przy kadach takich, ze stanowiska zrnicowania fizjo graficznego i fizjognomicznego, wzmiankowano po wyej. Naley zaznaczy, i sfera cisych uwarunko wa kulturowych dotyczy caoksztatu wizerunku gru py regionalnej lub etnonimicznej. Chodzi tu zarwno o sfer zachowania jednostek, jak i znaczniejszych zbiorowoci grup regionalnych bd etnonimicznych, w stosunku do ugrupowa ssiednich, o rejestracj okrelonych elementw postpowania czonkw grupy, zarwno na terytorium wasnym, jak i na terytorium zasiedlonym przez grup lub grupy ssiednie, a take przyjcie okrelonych wzorcw postpowania w ro dowisku wasnym i na zewntrz, zamanifestowanie swojej obecnoci w rodowisku lokalnym. Przyka dowo grupa Lasowiakw" z pogranicza Kociewia oraz pnocnej czci Borw Tucholskich, ktrzy w swej tradycji borowiackiej przyjli niepodzielnie kociewski wozrzec kulturowy, jako uzasadnion w ich przekonaniu reakcj i ch wyjcia ze rodowiska puszczaskiego o nikym rozwoju sieci osadniczej, komunikacyjnej i transportowej. Byo to wyjcie w kierunku rolniczego i bezlenego Kociewia na obszar pomidzy Lubichowem, Czarnylasem, Bukowcem, Zelgoszcz i Skrczem. Obszar ten pooony jest w bliskim zasigu linii kolejowej SzlachtaSmtowo, ktra to linia dawaa mono wyjcia ku bardziej atrakcyjnym pod wzgldem gospodarczym obszarom. Tak wic prba wyjcia z izolacji rodowiska pusz czaskiego mieszkacw zespou osadniczego Wda, a take Wdzydz Wiszewskich oraz Wdzydz Tuchol skich, bya wanym dla nich ogniwem przemian eko nomicznych, przede wszystkim dla zespou osadnicze go Wda (Dugie, Krpka, Wilcze Boto, Cisiny, Smol niki, Wierzbiny, Guche, Karszanek i Zajczek). Mimo pewnych moliwoci ju w latach midzywojennych, owo wyjcie z Borw" dokonao si dopiero w kilka nacie lat po II wojnie wiatowej. Nioso to za sob szybkie pozbywanie si w sferze kultury swego po chodzenia i oblicza borowiackiego, pozbycia si uprze dze z zakresu pojcia izolacjonizmu fizjograficznego, znaczcego si nader dotkliwym oddaleniem samego centrum osadniczego (Wdy) od gwniejszych centrw borowiackich jak i kociewskich. Na tej zasadzie, na stpio zblienie do maomiasteczkowego Skrcza i bardziej odlegego, ale znacznie uprzemysowionego Starogardu. Nade wszystko za ujawnia si dno do swoistego zatarcia dotychczasowego stereotypu wizerunku kulturowego i obyczajowego. Wizerunek ten znany jest w opinii Pczewiakw", mieszkacw uprzywilejowanego swym pooeniem wsi Pczewo (przy trakcie kolejowym i koowym ze Skrcza do Starogardu). C Pczewiacy", powoujc si na zdarzenia z obecnoci na odpucie parafialnym we Wdzie, zachowali negatywny obraz tamtejszych La sowiakw", niech z powodu agresywnego zachowa nia si tamtejszej modziey mskiej. Ten negatywny wizerunek kulturowy Lasowiakw" (jak okrelaj Lasakw" mieszkacy Pczewa) powodowa niecht ne przyjmowanie Lasowiakw" we wsiach na kra wdzi borw", ktrym przypisywano brak poszano wania prawa gocinnoci, napastowaniu przybyych w towarzystwie modziey mskiej dziewczt z grupy

3

kociewskiej (Pczewa i Wolentala), celowe organizo wanie bijatyki na zabawie odpustowej we Wdzie, obrzucanie przybyych Kociewiakw niewybrednymi wyzwiskami. Zajcia te miay w 1929 roku swj epi log na rozprawie sdowej w Starogardzie. Nieobyczajna, w opinii Pczewiakw", modzie mska z Wdy, napastowaa kobiety i dziewczta przemierza jce lene bezdroa z Lubichowa do Wdy. Jak pod krelaj jeszcze obecnie w Wolentalu, Lasocy" zasa dzali si na przechodniw na pustkowiu Wilcze Bota., Rwnie nieobyczajni mczyni z borw", udajcy si na noc z ziarnem do mynw w Lubichowie i Skrczu, niejednokrotnie zakcali spokj innym przybyszom, domagajc si niesusznie poczstunku gorzaki, bd wymuszajc skadanie wikszego przymiarku" za przemia na rce parobkw myskich; ktrzy obracali to na zakup gorzaki. W lasach nad lenictwa Lubichowo i Drewniaczki miay si zdarza w latach midzywojennych przypadki, i zbierajcym jagody, a nie posiadajcym kwitu opaty wejcia do lasu, agenci" spord Lasakw" wysypywali uzbie rane jagody, a nastpnie wydeptywali je w poszycie lasu. Odbierali te i karali za posiadane grzebienie" do zbierania jagd, tukli naczynia. Wszystko to w opinii bardziej wiatych mieszkacw regionu nie mogoby mie miejsca na Kociewiu. W opinii miesz kacw Wielbrandowa i Wolentala, postpowanie takie osdzono jednoznacznie, jako niegodziwe i gru~ biaskie. Takie sytuacje, w przekonaniu tych miesz kacw, nie mogy mie miejsca w lasach nadleni ctwa pelpliskiego, nawet w skrajnych przypadkach nie posiadania naleytych uprawnie do zbierania jagd, bowiem koczyo si ono z reguy tylko na pomnieniem". Nieobyczajno wzmiankowanych La sakw" z Wdy, ulega wspczenie zagodzeniu, ale opinia Kociewiakw z zespou osadniczego Skrcza pozostaa jednocznacznie negatywna. W czasach zaboru, wadze pruskie reagoway cz ciej w rybowstwo, nie wzbraniay zbierania jagd i grzybw. Zakazy takie, dotyczce poowu ryb i ra kw na jeziorach: Borzechowskim, Stekliskim i Su miskim na pnoc od Lubichowa, wyzwalay w Lasowiakach" ch kusownictwa, gdy ci poawiali kusowniczo domowymi narzdziami poowu, zastawiajc kosze na raki na wodach tych jezior. Zarwno ci Lasacy", jak i ssiedni Borowiacy", uprawiali ku sownicze owienie lenych zwierzt i ptactwa. Ptactwo lene, poawiane na ywo", obnosili po rynkach mniejszych miast i na rynku gdaskim, zwierzyn za sprzedawali handlarzom na miejscu, ktrzy transpor towali j na rynki wikszych miast niemieckich. Zrnicowane formy kusownictwa wiejskiego wrd Lasakw" s udziaem czasw obecnych, czego do wodz liczne znaleziska narzdzi kusowniczych przez len sub porzdkow. Niedozwolony proceder by powodem niechci do tyche osobnikw ze wsi rolni czych, ktrzy w kusownictwie upatrywali agresj i nieuczciwo. Jeszcze wspczenie wrd tyche Lasakw" zdarzaj si kusownicze poowy ptactwa wodnego z podchodami nocnymi. Wzmiankowane przejawy negatywnych cech charakterolo gicznych Lasakw'' byy niejednokrotnie na pograniczu kociewskim i kaszubskim powodem niepokojw midzygrupowych. Zdarzao si to take na innych obszarach pogra nicznych, np. w rejonie jezior Kabie, Czarne i Sone, w odniesieniu do mieszkacw wsi: Osiek, Markocin, Okrapice, Radogoszcz, Skorzyn, Skrzynki, Wycinki jednej z ubo szych w atach midzywojennych grup lenych Kociewiakw z pogranicza borowiackiego. W opinii mieszkacw wsi kociewskich, gospodarujcych na co yniejszych anach, mieszkacw wymienionych wsi okrelali obelywymi na zwami etnonimicznymi, typu: Koziarze", Kozy", Chujki", wyszydzajc, i z powodu swej biedoty nie byli w stanie utrzymywa krw, zadowalajc si kozami, to znw przy rwnujc ich do najuboszej grupy wdrownych ydw. Ubstwo ich ubiorw w latach midzywojennych byo tak znamienne, i biedacy ci ograniczali swoje kontakty do wycznej grupy wsi, nie udawali si w obawie przed wy szydzaniem na odpusty parafialne, z rzadka uczestniczc w jarmarkach. Udajc si na jarmark do miasteczka szli boso, niosc w rku chodaki drewniane, ktre przywdzie wano przed dojciem do obcej wsi czy te miasteczka. Jeeli pojawili si wyjtkowo na ssiednich odpustach, wyszydza

no ich za ubstwo, brak gustu w ubiorach i zachowaniu towarzyskim. Kobiety ubieray si bardzo staromodnie" w dwuczciowe okrycia wierzchnie, z fadowanymi spdnicami w nieodmiennym kolorze ceglastym", a nawet tzw. b u raczkowym". Ziele ich ubiorw bya ziemista", a prze waajca czer przydawaa zawoania wrony" (nadmiernehodowanie czerni), co wzbudzao sprzeciwy w rolniczych rodowiskach kociewskich. Starsze kobiety z tych wsi nosiy chusty naramienne z frdzlami, najczciej o wzorze k r a ciastym o ciemnych plotach kolorystycznych. Kabatki mo dziey mskiej nie uzyskiway podanej barwy modrej", poniewa nie byo w zwyczaju oddawania samodziaowych wyrobw sukna do farbowania. Zamieszkali na polaniepuszczaskiej mieszkacy osia, czciej kontaktowali si: z mieszkacami puszczaskiego Miedzna, ktrzy zanim, osignli obecn zamono, przed I wojn wiatow byli wyszydzani z powodu hodowaniu drewnianemu obuwiu tzw. korkom, chodakom. Jeszcze w latach midzywojennych,, podstaw swej egzystencji materialnej mieszkacy wymie nionego zespou upatrywali w eksploatacji lasu, a wic w zbieractwie i gromadzeniu drewna na opa, w grzybobraniu i jagodobraniu, nieoficjalnym owiectwie zwierzyny i pta ctwa, take w poowach ryb i ptactwa wodnego. Z chwil, przeprowadzenia jednak linii kolejowej z Jeewa do Czer ska, zyskali oni na rwni z Lasakami" z Miedzna lepsze warunki kontaktu ze rodowikiem zamoniejszych Kocie wiakw, a take z maomiasteczkowymi rynkami Brus; i Czerska, pozostajc jednak nadal gwnie robotnikami lenymi i uprawiajc nieodczne zajcie swych przodkw. Dopiero w latach 60-tych zaczli oni wchodzi powszech niej do miejskich rodowisk przemysowych, jako cenna sia robocza, czc zajcia na maych gospodarstwach z prac poza rolnictwem i lenictwem. Z reguy codzienne wahado we dojazdy, uczyniy z mieszkacw tej grupy lenej ludzi, dnych coraz czstszych kontaktw z bardziej wiatymi rodowiskami regionalnymi. Posuguj si oni specyficznym, odcieniem gwary borowiackiej, mimo przynalenoci do Kociewia, na co zwracali uwag jzykoznawcy, dowodzc czstych zmian w zasigu gwar. Ju w II poowie XIX. wieku St. Ramut i J. gowski definiowali w pobliskoci tyche Lasakw" ich zwizki z kaszubszczyzna, a niezna jomo tego stanu rzeczy bya tak znaczna, i ks. G. Po bocki, upatrywa ich wsplnot jzykow z Kaszubami16,, czego nie podzielali inni lingwici. Z midzywojennych bada L. Zabrockiego nad gwa rami borowiackimi, uczony ten rozgraniczy lini za sigu Borowiakw od Kociewiakw na tym odcinku wzdu wsi: Barogi, Wdzydze Tucholskie, Wiec, Czar na Woda (do niedawna w peni borowiack), za za pogranicze z Kociewiem badacz ten uzna wsie: K o narzyny, Stara Kiszewa, Wygonin, Bartoszy Las, L u biki, Kamionna, Krg, Rosochatka, Wilgrad, uzasad niajc i cay pas Kociewia w latach midzywojen nych by borowiackim. Bory Tucholskie, jako silna formacja puszczaska, izoloway Borowiakw Tuchol skich na niektrych odcinkach granicy, tworzc cha rakterystyczne pustki osadnicze. Po I wojnie wiatowej, w granicach nowo odrodzo nego pastwa polskiego, Kociewiacy okazali si ele mentem bardzo ekspansywnym, zarwno osadniczo jak i w rozszerzaniu swego dialektu (rnych odcieni gwarowych) 1 7 . Z nowszych ustale jzykowych w po ruszanej problematyce, maj udzia wspczesne prace z zakresu jzykoznawstwa i dielektologii kaszubskiej, ktre z reguy dotykaj take kwestii kociewskich18.. Tak wic M. Pajkowska na kanwie dowiadcze terenowych, dostrzega obecnie potrzeb uwzgldniania wewntrznego podziau gwar kociewskich: ...w t y m gwary rodkowo-kociewskiej (Starogard i okolice), pnocno-wschodniej (Tczew i okolice) i poudniowej (wiecie nad Wis i okolice), a rnice midzy wy mienionymi gwarami dotycz gwnie wymowy samo gosek nosowych..." 10 . Niezwykym kompendium wie dzy z zakresu sownictwa kociewskiego jest praca ks. B. Sychty, dotyczca sownictwa0 kociewskiego na. tle porwnawczym kultury ludowej 2 . Wizerunek jzykowy kociewskich grup regionalnychi etnonimicznych, z uwagi na sam modo zjawiska (rozwoju dialektalnego cech kociewskich), jest zarw no wanym wyznacznikiem i kryterium odrbnoci tyche grup, a z obserwacji gwar wynika, i mimozrnicowania, mamy tu jednak kilka odmian dialektalnych, ale w porwnaniu ze zrnicowaniem w ramach kaszubszczyzny, jest to ilo niewielka. Zjawi-

4

s k o to byo definiowane take przez J. St. Bystronia, ktry okreli Kociewie jako terytorium etnograficzne pomidzy Starogardem, Tczewem, Gniewem i Nowem, ale terytorium to (jego mieszkacy) podlegali powanym wpywom mazowieckim i kujawskim, jak na to wskazuje lokalizowanie przez tego uczonego Lasa kw'' w bliskim ssiedztwie z Kociewiakami, wy ksztaconymi na substracie etnograficznym borowiacko-tucholskim 2 1 . W innym miejscu J. St. Bystro okrela Kociewiakw jako grup przejciow midzy Kaszubami a Polakami, co znw w wietle obecnych osigni naukowych nie jest adekwatne 2 2 ; autor wy razi to w stwierdzeniu: Kociewiacy nazywaj Lasa kami mieszkacw okolic Czerska, ktrzy ju nie 'kaszubi" 23 . Socjologiczne widzenie omawianych kwe stii etnograficznych przez J. St. Bystronia dotyczy podstaw merytorycznych badania nazw grup kulturo wych, jak i stosowania okrelonych kryteriw badaw czych 2 4 . A. Fischer, okrelajc siedziby Kociewiakw, by zgodny z J. St. Bystroniem odnonie lokalizacji wzmiankowanych .Lasakw" okolic Czerska, ale zastrzeg, i ustalenie to jest autorstwa ks. Frydrychowicza, a z przekazu tego wynikaj dalsze midzywojenne lokalizacje analogicznych grup z obszaru Kociewia 23 . Mona by tu snu analogie do grupy mieszkacw zespou osadniczego Wda, ktrzy z pierwot nego zespou kulturowego borowiackiego, weszli w cilejsze zwizki kulturowe z Kociewiakami, przyjmujc wspczenie orientacj kociewsk. J. Gajek w Skadzie etnicznym Pomorza" postulowa przyjcie czterech grup etniczno-jzykowych w granicach midzywojennego Pomorza polskiego: chemisko-kujawskiej -wraz z pokrewnym Kociewiem, kaszubskiej, wielkopolskiej i mazowieckiej. Przy regionalizacji grup ludnoci na Kociewiu J. Gajek wyrni: Olderakw", Graki", Polan" i Polochw", wskazujc na lini stykow Kaszubw z Borowiakami, Kociewiakami i Krajniakami 2 6 . Zaprezentowany przez J. Gajka 27 podzia etnograficzny Pomorza nawizuje -do wczeniejszych ustale J. gowskiego. Wystpuje w nim pena zgodno w stosowaniu kryterium jzykowego do ba da nad zrnicowaniem etnicznym etnograficznym Po.morza Nadwilaskiego, a ustalenia obu uczonych s zbiene co do owadnicia przez gwary kociewskie mieszkacw poudniowej czci powiatu kocierskiego 28 . J. gowski uchwyci znamienny proces cofania si ka szubskich wtkw kulturowych na przykadzie mieszkacw Skarszew, ktrzy jeszcze w poowie XIX wieku prezentowali kaszubskie pierwiastki jzykowe, co znalazo swoje odbicie w nastpujcym ujciu: Na linii granicznej pomidzy Gdaskiem i Now Karczm stykaj si Kaszuby i Kociewie waciwe" 29 . J. gowski powoujc si na wiadomo Kociewiakw, jako ludnoci rodzimej Kociewia. przyjmowa kolonizacyjne pochodzenie grup kulturowych w tym regio nie, do ktrych zalicza Oldrw", Feterakw" i Manlstw" 3 0 . Schykowe lata midzywojenne, znamionujce oy wienie bada jzykowych i etnograficznych, zamyka rozprawa Z. Stamirowskiej, dotyczca etymologii nazw grup jzykowo-terytorialnych na pierwotnym Pomorzu, ktre to ustalenia dla obszaru Kociewia s skarbnic udokumentowanych przekazw do zagadnie n i a lokalizacji tyche grup. Z przekazw tej uczonej wynika dobre rozpoznanie problematyki przestrzeni i mieszkacw Kociewia, zwaszcza, e niektre usta lenia Z. Stamirowskiej swoj dokadnoci przewy szaj nader oglnikowe ustalenia etnografw z prze omu wiekw. Zasug Z. Stamirowskiej jest podjcie dyskusji nad etymologi nazwy Kociewie" i Kocie wiacy" 31 . W opublikowanej przez B. Stelmochowsk, ju po II wojnie wiatowej, pracy pt. Polskie grupy etnicz ne ludnoci rdzennej Pomorza", zakres bada posze rzony zosta o kryteria poznawcze, jakie zastosowaa w tym przedmiocie autorka, porzdkujc materiay poprzednikw (J. St. Bystronia, A. Fischera i J. Gajka). B. Stelmachowska przeprowadzia krytyk pogl dw socjologicznych J. Obrbskiego, o czym wspom niano powyej 32 , zwracajc uwag na proponowane przez J. Obrbskiego czci skadowe wizerunku gru py etnicznej i etnograficznej (stroju, jzyka, waci woci psychicznych i fizycznych oraz przejaww kul tury duchowej i materialnej. Powojenne osignicia iks. B. Sychty skupiy si na problematyce kociewskiej

w ostatnim etapie jego twrczoci. Uczony ten na kanwie bada kaszubskich, stworzy etymologiczne i sowotwrcze podstawy etnograficzne dla Kociewia, nie majce odbicia w dotychczasowej literaturze, zwaszcza i cao docieka kontynuowana bya na materiale z zakresu kultury ludowej. R. Kukier wy stpi z wasnymi czternastoma kryteriami badawczy mi i nowym pojciem kategorii grupa etnonimiczna", zarwno w podziaach rodkowej czci Pomorza Nadwilaskiego 33 , jak i w szkicu etnograficznym kultury ludowej regionu wiecia 34 . Atrakcyjnoci i wzicia poruszanej problematyki do wodzi udany szkic regionalistyczny pira J. Golickiego, dotyczcy Kociewia, granic regionu i dialektw jego mieszkacw 3 5 , jak i przedstawiony do publi kacji szkic n i e j podpisanego, ktry jest owocem przemyle wok stosowanych kryteriw badawczych dwu obszarw Kociewia (zachodniego pogranicza z Borami Tucholskimi oraz Kociewia nadwilaskie go), a ktre to przemylenia by moe bd owocne dla dalszych bada, dotyczcych kryteriw badaw czych w zastosowaniu do zrnicowania przestrzen nego podstawowych ugrupowa regionalnych i etnonimicznych. doc. dr hab. Ryszard Kukier Przypisy (W kolejnoci oznakowania zachowano cigo w obrbie caej rozprawy, uwzgldniajc jej pierwsz cz, publiko wan w poprzednim numerze). 7 J. St. Bystro, Szlaki migracyjne na ziemiach polskich, Przegld Socjologiczny" t. IV: PoznaWarszawa 1936, z. 12 8 Z. Ludkiewicz, Osady holenderskie na Nizinie Sartowicko-Nowskiej Toru 1934, s. 1649 (Pamitnik Inst. Ba tyckiego t. 21 pod red. J. Borowika) 9 Tame, s. 4849 10 Tame, s. 5556 11 J. Wsowicz, Przegld stosunkw narodowociowych na Pomorzu, w: Polskie Pomorze, praca zbiorowa pod red. J. 12 Borowika, Toru 1929, s. 313317 R. Kukier, Kaszubi Bytowscy, Zarys monografii etnogra ficznej, Gdynia 1968 13 J. Szaflarski, Ruchy ludnociowe na pograniczu polsko-niemieckim w cigu ostatniego wieku, Gdask, Bydgoszcz, Szczecin 1947; 14 Mapa topograficzna w skali 1 :100 000, ark. Nowe, wyd. WIG, Warszawa 1932; Mapa topograficzna w skali 1 : 100 000 arkusz Starogard. Warszawa 1932 (WIG). 15 R. Kukier, Ugrupowanie etnonimiczne Pomorza Wschod niego, maszynopis pracy doktorskiej pod kier. J. Burszty, Pozna 1960 16 G. Pobocki, Sownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmw chemiskich i kociewskich, Chemno 1887, s. 147 17 L. Zabrocki, Gwara Borw Tucholskich, w: Slavia Occidentalis", t. 16: Pozna 1936, s. 447, tene: Gwara Borw Tucholskich, I: Granica gwarowa midzy Borami Tuchol skimi, Kaszubami i Kociewiem, w: Slavia Occldentalis" t. 1817: Pozna 1937 S. Kamiska, J. Pakowska, Z historii bada nad gwa rami kaszubskimi, w: Rocznik Gdaski" t. 1516: Gdask; Z. Topoliska, Aktualny zwarty zasig dialektw kaszub skich. Tame 19 M. Pajkowska, Sownictwo kociewskie, w: Kociewski Magazyn Regionalny"; R. 1987, z. 2, s. 6465 20 ks. B. Sychta, Sownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, t. 12: Wrocaw 1980, t. 3: Wrocaw 1985 21 J. St. Bystro, Ugrupowanie etniczne ludu polskiego, Krakw 1925, s. 14/5 22 Tene, Wstp do ludoznawstwa polskiego, Pozna 1939 23 Tene, Nazwy i przezwiska polskich grup plemiennych i lokalnych w: Prace I Materiay Komisji Antropolog." PAU, t. 4, cz. 3. Krakw 1925, s. 4 24 A. Fischer. Kaszubi na tle etnografii Polski, w: Kaszubi, kultura i jzyk, Toru 1934, s. 910 25 Tame..., s. 142 26 J. Gajek, skad etniczny wielkiego Pomorza, w: Teka Pomorska". R. 3. 1938, nr 12 27 J. Gajek, Skad etniczny..., tame 28 Poudniowo-wschodnia cz powiatu kocierskiego nie naley ju do Kaszub, lecz do gwary kociewskiej, chocia w podaniach ludnoci tutejszej do Kaszub j licz i zar czaj, e dawniej i w Skarszewach jeszcze po kaszubsku mwiono...", J. gowski, Kaszuby i Kociewie Jzyk, zwy czaje, przesdy i pieni ludowe w pnocnej czci Prus Zachodnich, w: Wisa", t. XVI: Warszawa 1892, s. 21929

30 J. gowski, Ludno polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwj i rozsiedlenie w biecym stuleciu z map etnogra ficzn, w: Pamitnik Fizjograficzny", t. 9: 1889 31 Z. Stamirowska, Kociewie i inne nazwy grup jzykowo-terytorialnych, w: Jzyk Polski", R. XXII: 1937, s. 52119 32 B. Stelmachowska, Polskie Grupy etniczne ludnoci rdzennej Pomorza, w: Slavia Occidentalis", t. 19: Pozna 1948 33 R. Kukier, Podziay etnograficzne rodkowej czci Po morza Nadwilaskiego, w: Rocznik Grudzidzki", t. 2 :1961, S. 34185 R. Kukier, Zagadnienia etnografii regionu wieckiego, w:35 Dzieje wiecia nad Wis", t. II: TNT, 1980, s. 207214 J. Golicki, Kociewie, nazwa, granice, dialekty, grupy etnimiczne, w: Kociewski Magazyn Regionalny", R. 1986, Nr 1, s. 37

T a m e , s. 219220

s

Jeszcze w XVIII wieku wyposaenie chopskich chat byo nader proste i skromne. Radykalna zmiana w tym zakresie nastpuje dopiero po uwaszczeniu cho pw w II poowie XIX wieku, kiedy to pod wpywem mebli dworskich, lud. wypracowa sobie wasne wzo ry sprztw, dostosowujc je do swoich potrzeb i upodoba. SPRZTY w jakie wyposaone byy chaty chopskie, wedug kryterium penionych funkcji, najoglniej podzieli mona na trzy zasadnicze grupy: sprzty suce do przygotowywania i konsumpcji poywienia, sprzty do spania i wypoczynku, sprzty schowkowe.

W pierwszej grupie wystpoway stoy, awy i stoki.. Stoy kociewskie, poza niezmiernie rzadko spoty kanymi stoami, ozdobnymi, nie posiaday szczeglnych walorw plastycznych. Prostoktn pyt umieszcza no, bd na prostych nogach, bd na podstawie krzy akowej z. listw czc w rodku. Ze stoem nierozerwalnie zwizane byy awy i sto 1 ki. Longin Malicki wyrni cztery rodzaje aw: du gie, ktowe, mae przenone i tzw. ryczki (niskie). Wszystkie one posiaday siedziska na deskowych, 2 ozdobnie profilowanych nogach . Nogi awek prze nonych byy ukone, a pozostaych prosto roz stawione. Siedziska ryczek miay cite naroa i w rodku siedziska wycity otwr uchwytowy owal ny, prostoktny lub semkowy. awy przeznaczone byy przede wszystkim do siedzenia, czasami przy niektrych z. nich .przygotowywano i spoywano po siki, ponadto suyy do stawiania garnkw i wia der z wod. Stoki (zydle), w przeciwiestwie do awek, miay nogi kokowe, wieloktnie profilowane, szeroko roz stawione, a siedziska rozmieszczone ku przodowi, o citych jak u ryczek naroach. Zydle wyposaano w deskowe, ozdobnie profilowane, zwieczone wo lutami (zwane korunami) zapiecki. W rodkowej czci zapiecka wycinano aurowy otwr uchwytny w ksztacie serca lub pksiyca. Na Kociewiu do spania uywano ek (wyra), szlabanw (awy skrzyniowe) i krtkich awek pa rzystych. Wyra byy typowe dla caego Pomorza Wschod niego w XIX i na pocztku XX wieku. Charakte ryzoway si wysuwanym przodem i agodnymi pro filami w grnej czci tyw i przodw (szczytw) ek i kulistymi gakami, zwieczajcymi nogi. Ma lowano je pospolicie w kolorze brunatno-czerwonym. Szlabany uytkowano w XVIII i XIX wieku. Su yy one w nocy do spania (dzieciom), w dzie do siedzenia i przechowywania w ich wntrzu pocieli.

awa parzysta, prze. XIXXX w., Pczewo

Stoek-zydel, I po!. XX w. Pogdki

St o profilowanych nogach, XIX w., Pogdki

Szlaban-awa do spania, pocz. XX w., Mermet

Szlaban-lawa do spania

awy skrzyniowe skaday si z podnoszonego sie dzenia z wysuwanym licem, zapiecka zbudowanego z listwy i szczebli oraz ozdobnie zazwyczaj wykro jonych bokw. Liczniejsze rodziny posiaday oprcz ek i szla banw take krtkie awki parzyste, uywane, po dobnie jak szlabany, w dzie do siedzenia, w nocy do spania. Miay one, odmiennie ni szlabany, ca kowicie kryte zapiecki. Natomiast oparcia boczne i ty byy ozdobnie wyrzynane. W rodku siedzenia, tu przy zapiecku, awki miay okrge lub pros toktne otworki na osadzenie czopu deski czcej przeciwlege rozstawione awki do spania. Uytkowanie wyej wymienionych sprztw w obrbie rodziny wygldao nastpujco: ko zaj mowa zawsze gospodarz z on, inni za czonkowie rodziny spali na awach lub w innych miejscach. ko zacielano som i lnian pacht, na wierzch kadziono pierzyny i poduszki, ktre w dzie spe niay funkcj dekoracyjn. Nieodcznym elementem wyposaenia chaty byy take koyski dla niemowlt. Najczciej byy to ko lebki na biegunach z profilowanymi szczytami. Do przechowywania dobytku uywano skrzy, kre densw, pek i szaf. Sprztem najbardziej reprezentacyjnym i dekora cyjnym, a jednoczenie podstawowym, bo bdcym na wyposaeniu kadej chopskiej chaupy, bya skrzynia-kufer, przeznaczona na bielizn, stroje ko biece, ewentualnie dokumenty i pienidze. Wraz z rozwojem mody i upowszechnieniem drobnomieszczaskiej komody i szafy odzieowej, skrzynia zos taa zepchnita do roli sprztu gospodarczego, jako schowek na zboe, mk, plewy. Wspczenie i w tej roli naley ona do rzadkoci. Longin Malicki 3 wyodrbni dwa rodzaje skrzy: prostoktne o gadkich cianach licowych i prosto ktne o ozdobnym wystroju stolarskim lica. Oba typy skrzy osadzano na ozdobnie wyrzynanych w esowate kontury podstawach deskowych, zaopa

trzonych czsto w drewniane kko, uatwiajce przesuwanie i wyposaano w paskie wieko. Wew ntrz skrzy umieszczano zazwyczaj skrzyneczkow skrytk z wiekiem, gdzie chowano pienidze, korale i ksiki modlitewne. W prostoktnych polach, znajdujcych si na ka dej poowie lica, barwionych w wikszoci wypad kw odmiennym kolorem anieli ta lica skrzy, malowano zrnicowan kolorystycznie ornamenta cj. Dominoway w niej stylizowane ornamenty ro linne. Przewanie z prosto przedstawionych wazonw wyrastay symetrycznie ugrupowane wizanki kwia tw. Wrd nich wystpowa motyw tulipana, styli zowanych r, pkw kwiatowych. Zdarzay si take motywy geometryczne rozety wpisane w koo, plamki, linie faliste itp. Malunki wykony wano w intensywnych barwach. odygi i licie ma lowano w kolorze zielonym, czerwonym, tym, brzowym, niebieskim, natomiast kwiaty i inne ozdoby w biaym i czarnym. Prototypem wspczesnego kredensu by szelbg, skadajcy si z szafki jedno lub dwudrzwiowej do przechowywania misek z mlekiem i mietan oraz z ozdobnej nadstawki na talerze, misy, filianki i yki. Obok, a czasami zamiast, kredensu na wy posaeniu kuchni znajdoway si wiszce lub stojce pki, suce do ustawiania naczy. Wysoko tych mebli wahaa si od 170 do 190 cm w przypadku kredensw. 160180 cm w przypadku pek sto jcych, a 6090 cm dla pek wiszcych. Kredensy kociewskie odznaczay si nieprzecitny mi walorami artystycznymi. Bardzo urozmaicone byy profile cian bocznych pek kredensowych oraz ich zwieczenia, zwane korunami. Trafiay si formy prostsze, jak pisze L. Malicki, ...nawizujce do stylu klasycystycznego" i formy bardziej ozdob ne z bogato uksztatowanymi profilami''. Podobne profilowanie stosowano w pkach stojcych i wi szcych. Szelbgi i pki malowano jednolicie kolo rem czerwono-brunatnym, zielonym lub zielono-szarym.

7

Z archiwaliw wynika, e ju w XVIII wieku uywano na Kociewiu ozdobnie wykonanych szaf. W XIX wieku takie szafy posiadali co zamoniejsi chopi. Niestety, do naszych czasw praktycznie ad na nie przetrwaa. Chata kociewska wyposaona bya rwnie w sze reg drobnych sprztw. yniki skaday si naj czciej z pkolistej osadki z otworami na yki i pionowej lub poziomej zawieszki. Znane byy rw nie solniczki, wieszaki na odzie lub pocie soniny czy boczku, deseczki do krojenia, drewniane yki do masa, gotowania, warzchwie, cedzaki, korytkowe niecki drewniane do ciasta (koponki), walcowate za sobnika sporzdzane z pnia drzewa (kumy), do prze chowywania ziarna i konserwacji misa. Wanym elementem wyposaenia chaty kociewskiej byy przedmioty kultu religijnego. Rozpow szechnione byy mae, wiszce peczki- ktowe,, na ktrych stawiao si figurki kultowe czyli osbki", obrazy o treci religijnej. Ilo obrazw w chaupie wiadczya nie tylko o zamonoci gospodarzy, lecz take o ich religijnoci. ROZMIESZCZENIE SPRZTW w kociewskich chatach o jednej izbie mieszkalnej, ktra suya zarazem jako sypialnia, kuchnia i pra cownia byo zblione do izby kaszubskiej. Na og stosowano zasad, e sprzt domowy winien by ustawiony pod cian, a rodek izby winien by wolny dla wykonywania pracy gospodyni i gospoda rza. Wyjtek robiono niekiedy dla stou, stawiajc go na rodek izby, ale zwykle i jego przesuwano pod okno" 5 lub midzyokienny naronik izby. Pod cian (lub cianami) za stoem umieszczano dugie awy, a przed stoem i kiem (kami), znajduj cymi si w rogu, stawiano stoki lub mae przeno ne awki. Miejsce pod oknem ciany duszej, lub w rogu izby, zajmowaa skrzynia. Tu obok pieca, lub -na tej samej cianie co piec kuchenny, sta szelbg albo wisiay police (pki stojce lub wiszce) i yniki. U wejcia, przy drzwiach lokowano kropelnic ze wicon wod. Na gwnej cianie, na przeciwko okna, zawieszano obrazy. W sytuacji, gdy wzr umeblowania chaupy kociewskiej obejmowa sprzty o konstrukcji prymi tywnej, ich wykonawcami byli w wikszoci przy padkw sami gospodarze, a tylko nieliczni nabywali je u stolarzy-samoukw. Wyposaenie domu chop skiego w sprzty o konstrukcji bardziej skompliko wanej, jak np. skrzynie, szafy, szelbgi,, powodowao e mogli je wykonywa tylko stolarze specjalici, a nabywano je na targach lub jarmarkach, albo te zamawiano bezporednio u stolarza. Dzi tradycyjne sprzty kociewskie wyszy ju z uycia. Przeznaczone s do -innych ni pierwotnie celw. Domy i mieszkania wyposaa si w standar dowe meble i urzdzenia nabywane nie u wiejskie go rzemielnika, ale w sklepach. Wie pod tym wzgl dem dalece upodobnia si do miasta. W rozmiesz czeniu wspczesnych sprztw panuje dua dowol no, zalenie od gustu gospodarza. Jzef GolickiRys. Regina Jeszke-Golicka

IRENEUSZ MODZELEWSKI

3. Lokacje miastaNadanie osadzie tczewskiej przez ksicia Sambora II praw miejskich stanowio zakoczenie caego procecu ksztatowania si organizmu miejskiego. rednio wieczne feudalne spoeczestwo stanowe z istniejcy mi warstwami spoecznymi feudaw, mieszczan i cho pw, wymagao dla zabezpieczenia interesw tych grup istnienia odrbnych praw stanowych. Dla wczesnych mieszczan drog zabezpieczenia ich praw byo nadanie gminie, przez nich zamieszkaej, praw miejskich w drodze przywileju lokacyjnego-.

POJCIE LOKACJILokacja jest to hierarchicznie wywyszony akt prawny o charakterze konstytucyjnym (tworzcy no wy stan prawny), wydany i przez zwierzchnika feudal nego dla cile okrelonej miejscowoci, lecej w gra nicach jego wadztwa terytorialnego. Akt ten przyzna je osobowo prawn oznaczonej jednostce osadniczej. Gwarantuje wolno osobist mieszkacom oraz wy znacza zakres ich praw i obowizkw. Reguluje sto sunki midzy zwierzchnikiem feudalnym a reprezen tacj gminy oraz okrela pozycj samorzdu gminy wobec osb fizycznych i instytucji dziaajcych w gminie, jak i poza ni, poprzez wskazanie okrelo nego prawa miejskiego. Wyrnia si nastpujce typowe grupy postano wie redniowiecznego przywileju lokacyjnego: a) przyznanie praw administracyjnych poprzez po woanie, zdolnej do czynnoci prawnych, reprezenta cji gminy (samorzdu) wraz z przyznaniem odrb nych praw stanowych mieszkacom osady, b) okrelenie terytorialnego zasigu wadzy gminy wraz z uposaeniem jej w posiadoci ziemskie, c) przyznanie praw sdowych organom gminy wraz z okreleniem rodzaju prawa, d) przyznanie wycznoci gminie w zakresie dzia alnoci gospodarczej. Wydajcy akt lokacyjny rezygnuje z przysuguj cych mu przywilejw targowych, mymnych i innych, przekazujc je gminie, ktra sama reguluje prawa targowe, udziay kupcw obcych, zasady prowadzenia handlu i rzemiosa itd. 1 . Tak wic przywilej lokacyjny, o cechach bezosobo wo adresowanego immunitetu sdowego i gospodar czego, daje podstaw do ycia, funkcjonowania i roz woju oznaczonej jednostki terytorialnej. Miasto, kt re otrzymao odrbne stanowisko prawne wobec ota czajcych go wsi, stara si zabezpieczy, a jednocze nie zaakcentowa rnice w statusie, poprzez szereg instytucji i atrybutw samodzielnoci, takich jak: wasny samorzd i sdownictwo, posiadanie murw obronnych, wasn piecz i herb.

PRZYPISY: 1 L. Malicki; Kociewska sztuka ludowa, Gdask 1973, s. 2 21; Niekiedy ryczki posiaday nogi proste, kokowe. 3 L. Malicki: Kociewska..., s. 1718; 4 L. Malicki: Kociewska..., s. 19; 5 W . ga: Okolice wiecia. Materiay etnograficzne, Gdask 1960,, s. 27;

Tczew przyj, jako herb miasta, wizerunek gryfa :z tarczy herbowej Sambora II. Na pieczciach miej skich Tczewa z 1305 i 1309 roku wida w polu gryfa, zwrconego w lewo, o szeciu pirach w skrzydle, bez korony. Na tczewskiej chorgwi miejskiej na biaym polu umieszczono czerwonego gryfa. Herb Tczewa z okresu redniowiecza zachowa si do dnia dzisiejszego, a administracja pastwowa zatwierdzi 2 a go w 1939 roku . W redniowieczu byy ju uregulowane sprawy zmiany w statusie gminy miejskiej. Zmiany w treci prawa miejskiego lub zamiana jednego prawa miej skiego na inne, leay w gestii prawnego zwierzch nika feudalnego. Nie mg on jednak pozbawi mia sta jego odrbnej pozycji stanowej. Miasto tracio osobowo prawn i prawa miejskie tylko w wy padku cakowitego zniszczenia i dugotrwaego zani 3 ku ycia gospodarczego .

TRE PRZYWILEJU LOKACYJNEGOPrzywilej lokacyjny miasta Tczewa, wystawiony przez Sambora II w 12.60 roku, zachowa si do cza sw dzisiejszych i obecnie jest przechowywany w Wojewdzkim Archiwum Pastwowym w Gdasku. Sporzdzono go w jzyku aciskim i opatrzono dwie ma pieczciami. Piecz ksicia Sambora II, w kszta cie' serca z rysunkiem gryfa, jest opatrzona napisem w otoku Sigillum Samborii ducis pomerania". Dru ga naleaa do jego nieyjcej ju maonki Matyldy (zmarej po 10 lipca 1258 roku),, w ksztacie koa przedstawiaa posta kobiety z sokoem na rku, obok dwie lilie, natomiast napis w 4 otoku brzmia: Sig mthildes ducissae pomeraniae" . Przystawienie pie czci nieyjcej Matyldy moe potwierdza fakt wczeniejszych przywilejw gminy tczewskiej i znaczcej roli ony ksicia w powstawaniu miasta.

W. swej treci dokument lokacyjny potwierdza, po rzdkowa i rozszerza uprzednie nadania i upraw nienia gminy tczewskiej. Przywilej zawiera nastpujce kwestie: 1. W zakresie prawa karnego, cywilnego i admini stracyjnego miasto miao stasowa prawo lubeckie. 2. Wtpliwoci ze stosowania w praktyce prawa lubeckiego miaa rozstrzyga rada miejska Elblga, wy stpujca jako sd wyszy. 3. Sotys tczewski i rada miejska otrzymali prawo kontroli jakoci denarw, emitowanych przez tczew sk mennic ksic. By to nader rzadko spotyka ny w historii miast europejskich przywilej. Iden tycznym uprawnieniem szczycia si bogata Lubeka. 4. Opis granic nada w kach, pastwiskach i ziemi ornej. 5. Sdownictwo miejskie rozszerzono na posiadoi ziemskie Tczewa. 6. Prawo poowu ryb na Wile na odcinku od Gorzdzieja do Czatkw. 7. Generalne zwolnienie od cel na terenie ksistwa mieszkacw Tczewa i przybywajcych do miasta ob cych kupcw. 8. Zastrzeono, e dokonywanie darowizn na rzecz Kocioa zaley od zgody ksicia i rady miejskiej. By to pierwszy tego typu zakaz na ziemiach pol skich. Nastpny dotyczy Krakowa i wydano go w 1358 roku. 9. Mieszczanie otrzymali prawo utrzymania promw i mynw na Wile. 10. Ksi zastrzeg dla siebie 1/3 dochodw z s downictwa i 2/3 dochodw z mynw i promw oraz po 6 denarw tczewskich rocznego czynszu od ka dej zabudowanej w miecie parceli z podkreleniem, e czynsz ten jest przejawem zwierzchnictwa ksi cego5. Po otrzymaniu prawa lubeckiego, Tczew w roku 1262 uzyska, sporzdzony w kancelarii miejskiej Lu beki, odpis tego prawa, zredagowany w jzyku a ciskim, liczcy mniej ni 100 artykuw. Odpis ten

Przywilej miejski Tczewa nadany przez Sambora II

przechowywano w archiwum 6 miejskim Tczewa do XVIII wieku i pniej zagin . Prawo lubeckie Tczew otrzyma bez ogranicze, ale wszystkie, przysze. zmiany w jego treci uzalenione byy od uzyskania zgody ksicia. Lubeckie prawo miejskie jest ciekawym przyka dem systemu . prawa, ktry od pocztku powstawa i ksztatowa si z inicjatywy mieszczastwa Lubeki, dcego do jak najszerszego uprzywilejowania jed nostki i powikszenia autonomii gminy miejskiej, a przez swe antyfeudalne , postanowienia ograniczy pozycj, zwierzchnika terytorialnego wobec miasta. Jest to system prawa dostosowany tylko do realiw miejskich, w przeciwiestwie do prawa chemiskie go' ub magdeburskiego, ktre suyy do regulacji take stosunkw wiejskich.

WIEC. By to organ wadzy gminy miejskiej, a jego pocztki w prawie lubeckim sigaj instytucji wiecu sowian obodrzyckich. Mimo e wszyscy mieszkacy miasta obdarzeni byli wolnoci osobist i podlegali sdownictwu miejskiemu, to peni wadzy politycz nej w Tczewie sprawowali mieszczanie, posiadacze nieruchomoci miejskiej infra rnuros" (parcel we wntrz miasta), obdarzeni obywatelstwem miejskim.. Uczestnikami wiecu byli tylko mieszczanie-obywatele. Wiec mia nastpujce kompetencje: rozpatrywa problemy dotyczce caej gminy,.. zwaszcza sprawy o istotnym znaczeniu dla ycia. miasta (sprawy z grupy rei publica necessitates), sankcjonowa alienacj nieruchomoci miejskich, nalecych do gminy, jak i poszczeglnych oby wateli, uchwala wilkierze miejskie, decydowa o wysokoci stawek, pobieranych za. przewozy promami, o wyborze kapana w parafii z tytuu prawa patronatu, a take w sprawach bezprawnych zaj nieruchomoci i nagany wol noci osobistej mieszkacw miasta. Wiec zwoywaa rada miejska, trzy razy w roku.. Nieusprawiedliwiona nieobecno obywatela na wie cu bya karana. Z biegiem czasu funkcja wiecu ma laa, aby pod koniec XIII wieku cakowicie utraci swe kompetencje na rzecz rady miejskiej. Od tego czasu udzia w wiecu sta si dla obywateli nieobo wizkowy. Wiec przeksztaci si w coroczne zgro madzenie mieszczan, na ktrym jeden z rajcw, lub obejmujcy urzd burmistrz, wygasza ordzie pro mulgacyjne, w czasie ktrego odczytywa aktualnie obowizujcy tekst prawa miejskiego, ogasza tre nowych wilkierzy rady, w celu upowszechnienia znajomoci obowizujcego prawa. W trakcie tego zebrania og mieszczan informowano o zmianach w stanie majtkowym miasta, o stanie majtkowym poszczeglnych obywateli co do ich nieruchomoci. Alienacja dbr, czyli zmiany wasnoci nieruchomo ci, wedug prawa lubeckiego, wymagaa bowiem ak tu publicznego i zasada ta bya cile przestrzegana. RADA MIEJSKA. W Tczewie istnienie rady jest po twierdzone w dokumentach rdowych w roku 1258. Bya to wic pierwsza rada na ziemiach polskich. Nastpne rady miejskie pojawiy si we Wrocawiu w 1261 roku, Krakowie w 1264 roku i Poznaniu w 1280 roku. Ze rde znamy nazwiska poszczeglnych rajcw: z roku 1258 Alardus de Lubek i Henricus Schildere, w pniejszym okresie Johannes Niger, Johannes de Brunswich, w 1305 roku pojawia si burmistrz Hartvicus. Rada miejska pocztkowo bya organem wa dzy wykonawczej i administracyjnej. Po wyelimi nowaniu z ycia publicznego wiecu, o czym mowa bya wyej, wytworzy si specyficzny wzorzec ustro jowy miasta, okrelany w nauce jako lubecki, od biegajcy od form ustrojowych znanych systemw prawa np.: magdeburskiego i chemiskiego, gdzie zachowano wyodrbnione sdownictwo miejskie oraz. pewien udzia ogu mieszczan w sprawach publicz nych. Rada miejska, dziaajca wedug zasad prawa lu beckiego, przechwycia cao wadzy w swoje rce i miaa nastpujce kompetencje: bya jedynym reprezentantem Tczewa w stosun kach zewntrznych, sprawowaa wadz administracyjn, wydawaa. wilkierze miejskie, decydowaa o sprawach mili tarnych, szczeglnie dotyczcych obronnoci mia sta, skupiaa W swoich rkach sdownictwo miejskie; pocztkowo- sdzili rajcy pod przewodnictwem so tysa, a po roku 1305 wyeliminowano sotysa i s downictwo w caoci, wraz z 2/3 opat sdowych, przejli rajcy, prawo kontroli jakoci bitego w mennicy tczew skiej pienidza; istnieje przypuszczenie, e koo roku 1305 rada przeja mennic, decydowaa w sprawach ycia gospodarczego mia sta, kontrolowaa i wydawaa przepisy dotyczce

USTRJ MIASTA'

W rdach wystpuje wiele instytucji miejskich, ktre w XIII wieku ulegay ewolucji i cigym zmia nom. SOTYS. Urzd ten wystpuje w Tczewie od roku 1256. Sotysem w tym okresie by Johannes de Wit tenberg (Wittenburk, Wittenborch). By to urzdnik ksicy, penicy funkcje ograniczone tylko do mia sta. Jego zakresu kompetencji, zwaszcza w okresie przedlokacyjnym, w przypadku Tczewa nie mona odtworzy dokadnie. Po lokacji miasta jego kompe tencje przeja rada miejska, zgodnie z przejawami oglnego procesu przejmowania soectw przez wcze sne miasta. Sotys po roku 1260 mia uszczuplone kompetencje. Wesp z rad miejsk mia jedynie prawo do kontroli jakoci bitych pienidzy ksi cych oraz spenia rol wjta sdowego, tzn. prze wodzi sdowi miejskiemu i otrzymywa z tego ty tuu 2/3 opat sdowych. By uposaony w posiado ziemsk oraz zobowizany do konnej suby wojsko wej. Instytucja sotysa istniaa w Tczewie do 1305 roku. wiadczy o tym dokument z 11 stycznia 1305 roku, w ktrym wymieniono Gerk scultetus Dersowiensis". W pniejszych dokumentach sotys tczew ski nie pojawia si. Jego kompetencje przeja rada miejska.

10

targu tczewskiego, prowadzenia handlu i rzemio sa, skupiaa w swoim rku dochody miasta i nimi dysponowaa, zwoywaa wiec i inne zebrania obywateli, decydowaa o darowiznach dla Kocioa i zatwier dzaa na stanowisko plebana tczewskiego, przeprowadzaa wywaszczenia wewntrz miasta i kontrolowaa alienacje dbr przez mieszczan, prowadzia kancelari miejsk, ktr zgodnie z zasad jawnoci wpisu i wgldu do ksigi miej skiej udostpniano obywatelom miasta, nato miast pozostae dokumenty i korespondencje rady byy tajne.

Nie s to wszystkie kompetencje rady miejskiej. Rada miasta na prawie lubeckim bya jedynym orga nem samorzdu gminy tczewskiej. Decydowaa prak tycznie o caoksztacie spraw miejskich administra cyjnych, gospodarczych, sdowniczych i publicznych. .Rajcw miejskich wybierano corocznie. Pocztkowo wybiera ich ze swego grona wiec, ale pniej odby wao si to drog kooptacji przez rad z zamkni tego krgu uprawnionych, nalecych do patrycjatu miejskiego warstwy kupieckobankierskiej i egla rzy. W Tczewie do 1309 roku w radzie miejskiej zasia dali obywatele posiadajcy najwikszy majtek, trud nicy si kupiectwem i eglarstwem. Dobitnym tego przykadem jest rodzina Schildere (Silder), ktrej przedstawiciele pojawiaj si w dokumentach, jako rajcy, od 1258 do 1309 roku. Faktycznie pozbawiono biernego prawa wyborczego rzemielnikw, mimo e formalnym warunkiem wyboru do rady byo posia danie nieruchomoci miejskiej infra muros" i czcego si z tym obywatelstwa miejskiego. Rada miejska dzielia si na wybieran corocznie rad urzduj-c i rad ogln, do ktrej wchodzili rajcy poprzednich kadencji oraz kandydaci do rady urz dujcej. BURMISTRZ. Godno ta w Tczewie pojawia si po raz pierwszy w 1305 roku. Peni j jeden z rajcw. Burmistrz reprezentowa rad na zewntrz oraz prze wodniczy obradom rady. Nie posiada adnych szcze glnych kompetencji, ale dziaa w poszczeglnych sprawach w ramach kadorazowego penomocnictwa rady miejskiej.

TRE PRAWA LUBECKIEGOW normach prawa lubeckiego dostrzega si, oprcz oryginalnych samodzielnych rozwiza, take zapo yczenia z prawa gotlandzkiego, jutlandzkiego, szlezwickiego i sowiaskiego. Normy procedury sdo wej wyksztatoway zwyczaje i potrzeby, a normy sdowe powstaway na skutek dziaalnoci wiecu i rady miejskiej Lubeki oraz prac kodyfikatorw i redaktorw praw, midzy innymi Bardwika. W prawie osobowym okrelono warunki nabycia wolnoci osobistej, ktr mona byo uzyska, prze bywajc w miecie nieprzerwanie przez 1 rok i 1 dzie. Okrelono te warunki nagany tej wol noci przez postpowanie dowodowe przed sdem miejskim, a przysig okrelono jako rodek oczysz czenia z zarzutu naganionego. W roku 1294 ostatecz nie ustalono doln granic penoletnoci na 18 rok ycia. Ograniczano prawa osb pochodzcych z nie prawego loa. W ramach zarzdu nad majtkiem opracowano zasady kurateli dla niepenoletnich oraz wdw, wychowujcych dzieci po zaginionych mach i braciach-kupcach, i eglarzach. W prawie lubeckim pozycja kobiety bya lepsza ni w innych prawach germaskich. Wobec obywateli i mieszkacw Tczewa, w razie pozwania przed jakikolwiek sd, obowizy waa zasada wycznoci stosowania prawa lubeckie go. Mieszkacy zobowizani byli do obrony miasta w razie jego bezporedniego zagroenia. Zwolnieni byli od obowizku uczestniczenia w wyprawach wo jennych. Zobowizania opieray si na zwyczaju, a w szcze gowe normy ujto zastaw i zobowizania zwiza ne z prowadzeniem eglugi: odpowiedzialno za prze

wz towaru, umow o przewz adunku, rozdzia od powiedzialnoci za wyrzucenie za burt adunku w razie niebezpieczestwa, podzia strat z tytuu zato nicia statku. W roku 1299 w Lubece opracowano od rbny kodeks lubeckiego prawa morskiego. Prawo rzeczowe byo kluczowym osigniciem ca ego lubeckiego systemu prawa miejskiego. Do ory ginalnego wzorca lubeckiego, Sambor II w akcie lo kacyjnym wnis pewne zastrzeenia: w prawie lubeckim parcele byy zwolnione od obo wizku wiadczenia czynszu na rzecz feudaa, Sam bor za zastrzeg sobie po 6 denarw tczewskich rocz nego czynszu cd parceli, powoujc si na jego zwierzchnictwo nad miastem; wasno nieruchomoci mieszczaskiej miaa cha rakter prawa niepodzielnego, alodialnego; z nieruchomoci pacono na rzecz Kocioa co rocznie zryczatowan dziesicin pienin, a nie rzeczywist; rada miejska, a w przypadku Tczewa takie Sam bor, zastrzegli sobie prawo wyraania zgody na do konywanie darowizn nieruchomoci miejskich na rzecz Kocioa, a wykonanie tych darowiz polegao na bezwarunkowej sprzeday nieruchomoci i prze kazaniu uzyskanej ze sprzeday sumy instytucji ko cielnej; zapobiegao to przejmowaniu przez Koci wikszych obszarw miejskich, a szczeglnie cennych parcel w obrbie murw miejskich (infra muros); posesj miejsk mogy posiada osoby fizyczne, gildie cechy i rada miejska, natomiast Koci mia wyznaczony w Tczewie obszar, ktrego nie mg powiksza; na stray wasnoci stay postanowienia procedu ralne, wedug ktrych wymagano zgoszenia zamie rzonej alienacji radzie miejskiej i ksiciu, celem uzyskania zgody oraz podanie tego faktu do publicz nej wiadomoci, a nabycie nieruchomoci wymagao wpisu do ksig miejskich pod rygorem uniewanie nia tej czynnoci prawnej. Prawo spadkowe wprowadzio zasady dziedziczenia z uwzgldnieniem interesu dzieci, ograniczajc prawo kobiety do dysponowania majtkiem zmarego ma. Poza tym prawo okrelao pozycj testamentu i roz strzygao problem dbr bezdziedzicznych. Normy ograniczajce wpywy feudaw i Kocioa wykluczay moliwo uzyskania obywatelstwa miej skiego i nabycia nieruchomoci miejskich przez ry cerstwo i duchownych. Ponadto ograniczono prawa mieszczan, pozostajcych na subie u feudaa. Nor my ustalay rwnie granice posagu mieszczanki, wychodzcej za m za feudaa, a jej wianem nie moga by nieruchomo miejska. Normy prawa publicznego nie byy liczne. Ustalay kompetencje wiecu i rady miejskiej, reguloway spra wowanie sdownictwa przez rad, a take wprowa dzay szczegln ochron czci i osoby rajcy. Oceniajc obowizujce w Tczewie prawo lubeckie, trzeba podkreli jego antyfeudalny charakter, ty powo miejskie pochodzenie i przeznaczenie. Samo wprowadzenie prawa lubeckiego w Tczewie bez wikszych ogranicze, wiadczy o silnej pozycji miesz czan tczewskich, ktra ograniczaa Sambora II w je go zwierzchniej wadzy. Przemawia za tym fakt wy budowania zamku ksicego poza umocnieniami miasta. Sambor w akcie lokacyjnym wyranie zastrzeg, e wzgrze Zamajte nie . wchodzi w skad posiado ci miasta, a nadajc osadzie Janicz prawo targu, nie dopuci do zmonopolizowania gospodarki przez Tczew. Jednoczenie, w razie koniecznoci, zapewni sobie 7moliwo wywierania presji ekonomicznej na miasto .

CZTERNASTOWIECZNA POWTRNA LOKACJAMimo upadku miasta w roku 1309, ju po niewie lu latach gmina miejska w Tczewie zacza si od radza. W roku 1328 mieszczanie tczewscy kupili od wielkiego mistrza, Wernera von Orselen, wie liwiny. Z tego okresu pochodzi rwnie wzmianka, o plebanii i kociele tczewskim. Natomiast zapis z roku 1335, o awnikach tczewskich, wiadczy o ist-

11

nieniu gminy na prawie chemiskim o mocno ogra niczonym samorzdzie. Dokument z 1335 roku wy mienia przeora dominikanw tczewskich Mikoa ja. Krzyacy, czujc zagroenie swojej pozycji praw nej na zagarnitym Pomorzu Gdaskim, ograniczali proces odradzania si miast. Krlestwo Polskie, po bezskutecznych prbach odzyskania Pomorza (proce sy inowrocawskie i warszawskie, w trakcie ktrych podnoszono rwnie spraw zagarnicia Tczewa), w roku 1343 zawaro w Kaliszu pokj z Zakonem, na mocy ktrego Krzyacy uzyskali podstaw prawn do wadania tymi ziemiami. Od tej pory Krzyacy rozpoczli proces lokowania miast pomorskich. W praktyce krzyackiej powoanie miasta nast powao jednorazowo, poprzez wystawienie jednego dokumentu lokacyjnego. Jednake w przypadku Gdaska nastpio to po wydaniu trzech, a Tczewa czterech kolejnych przywilejw. Zakon w tym przy padku ogranicza si do prowizorycznych lokacji, upowaniajcych do powoywania organw samorz du rady miejskiej i uposaania gminy w ziemie. Nieco inaczej byo w przypadku Tczewa, gdzie ostronie podchodzono do przyznania miastu immu nitetu sdowego. Pierwsze trzy przywileje nada Tczewowi wielki mistrz Winrich von Kniprode, a czwarty wielki mistrz Konrad Zoller von Rotenstein. Dziki pierwszemu przywilejowi z 1364 roku na dano miastu .74,5 anw chemiskich ziem wok miasta. Parafia otrzymaa z tego 3 any. Miasto na witego Marcina (11 listopad) pacio za te ziemie 125 grzywien czynszu rocznego, w tym 5 grzywien za ogrody podmiejskie. Zakon zastrzeg sobie obszar wok zamku o szerokoci 5 metrw. Miasto otrzy mao prawo chemiskie, ale w sprawach sdowych i administrac3'jnych wyranie zastrzeono: ...wadz administracyjn i sdow zachoway organa i czon kowie Zakonu...". Drugi przywilej, z 1372 roku, mwi o nadaniu miastu 38 anw chemiskich k i pastwisk, poo onych nad Wis, z obowizkiem pacenia na wi tego Marcina 48 grzywien czynszu i naoeniem mieszczanom w zamian take wiadcze osobistych na rzecz Zakonu (sianokosy, szarwarki, podwody). Trzeci przywilej, z 1376 roku, zmniejszy nadanie z 1372 roku o 3 any k i pastwisk, ale zwolni mieszczan tczewskich od uciliwych wiadcze oso bistych na rzecz Zakonu. Ostatni, czwarty przywilej z roku 1384 nada mia stu prawo do posiadania wasnego sdownictwa, z moliwoci zatrzymania przez miasto 1/3 opat sdowych. Tczew uzyska wwczas taki sam zakres praw jak :ame miasta, lokowane przez Zakon na prawie chemiskim 8 . Zakon Krzyacki, lokujc Tczew na prawie che miskim, pozbawi miasto wielu wczeniejszych, ko rzystniejszych postanowie prawa lubeckiego. Tczew uzyska osobowo prawn jako gmina, za mieszkaa przez mieszczan z obywatelstwem miej skim, ktrego uzyskanie gwnie uwarunkowane by o posiadaniem nieruchomoci miejskiej infra m u ros", a take przez innych mieszkacw miasta, ob darzonych wolnoci osobist, a pozbawionych praw publicznych. W przywileju grup t okrelono jako ludno nieniemieck", chocia kryterium narodo wociowe nie odgrywao duej roli w uzyskaniu oby watelstwa miejskiego, a decydoway gwnie czyn niki ekonomiczne. Poprzez zakazy przyjmowania zbie gw, Zakon stara si ograniczy liczb mieszka cw miasta obdarzonych wolnoci osobist. Miesz kacy wsi na prawie chemiskim mogli legalnie przenosi si do miasta. Mimo e prawa publiczne w Tczewie posiadali mieszczanie, to praktycznie ograniczono je dla wskiej grupy patrycjatu miej skiego. Og mieszczan mia tylko wpyw na corocz ny wybr sdziego (sotysa). RADA MIEJSKA urzdowaa w ratuszu, do niej na leaa wadza administracyjna i gospodarcza w miecie. Miejsca w radzie otrzymywali doywotnio n a j bogatsi obywatele, z racji swojej pozycji zwani patrycjuszami. Rada dzielia si na rad urzdujc,

skadajc ; si . z dwunastu rajcw i rad starszych, o cechach organu doradczego. Miejskimi sprawami gospodarczymi zajmowa si jeden z rajcw, zwany kamlarzem. Do kompetencji rady miejskiej naleao wydawa nie, zatwierdzanych przez Zakon, wilkierzy. Tczew opracowa swj wilkierz na pocztku XV wieku.. Znajdoway si w nim zarzdzenia porzdkowe, za sady wspycia mieszkacw miasta oraz ich obo wizki .wobec gminy, zasady prowadzenia handlu i rzemiosa itp. Rada prowadzia kancelari i ksigi, miejskie, a take utrzymywaa kontakty z innymi orodkami miejskimi. Prezentowaa miasto w sto sunkach ze zwierzchnikiem terytorialnym, wysyaa reprezentantw miasta na zjazdy, ktre obradoway u boku Wielkiego Mistrza. Zjazdy miast miay gos. doradczy przy podejmowaniu decyzji przez wadze zakonne w sprawach miejskich. Rada miejska dyspo nowaa dochodami miasta, zajmowaa si sprawami zaopatrzenia miasta i porzdku targowego. Do niej. naleao te zapewnienie obronnoci miastu, nadzo rowanie przestrzegania miar ustalonych przez Zakon.. Pierwotnie rada przeprowadzaa podzia nierucho moci miejskich (parcel, ogrodw i dziaek), pniej dziak i ogrd na stae przypisano kadej parceli miejskiej. BURMISTRZ, jako jeden spord rajcw, by jed noosobowym reprezentantem rady miejskiej. Jego pozycja, wobec innych rajcw, bya rwnorzdna na. zasadzie primus Inter p a r e s " (pierwszy wrd rw nych). Nie decydowa samodzielnie, przewodzi ra dzie i reprezentowa j na zewntrz w ramach ka dorazowo udzielanego mu penomocnictwa. SDOWNICTWO MIEJSKIE, w przeciwiestwie do wczeniejszej sytuacji Tczewa, lokowanego na pra wie lubeckim, gdzie sdownictwo naleao do rady miejskiej i objci nim byli wszyscy mieszkacy mia sta, dziaao na innych zasadach, wynikajcych z ograniczenia immunitetu sdowego. Ze wzgldu na. status osoby obwinionej, rodzaj sprawy i jej wag,, a take na miejsce popenienia czynu zabronionego,, waciwymi okazyway si rne sdy. awa miejska bya sdem, w skad ktrej wcho dzi corocznie wybierany przez og mieszczan i za akceptowany przez Zakon, sdzia-sotys i wybierani spord mieszczan awnicy. Czsto byli nimi rajcy.. Waciwo rzeczowa awy miejskiej ograniczona by a do rozstrzygania spraw cywilnych i spraw kar nych mniejszej wagi. Moga rozpatrywa sprawy za istniae w miecie i na terenie jego posiadoci oraz dotyczce mieszczanina-obywatela miasta. Zakon za trzymywa 2/3 opat sdowych. Sd komturski rozpatrywa w pierwszej instancji sprawy o przestpstwa wielkiej wagi-morderstwa, podpalenie, rabunek, gwat, faszerstwo pienidza, przestpstwa popenione na drogach publicznych tzw. przestpstwa drogowe" i popenione na terenie po siadoci zakonnych. Zajmowa si te sprawami cy wilnymi i karnymi mniejszej wagi popenionymi przez mieszkacw Tczewa, pozbawionych obywatel stwa miejskiego oraz przez poddanych Zakonu na terenie miasta. 1/3 opat z tych spraw sza na rzecz miasta. Pod sd komturski trafiay sprawy w dru giej instancji, chocia powinna je rozpatrywa jeli wychodzia sprzed awy miejskiej rada miej ska Chemna. Poniewa ta ostatnia miaa sab po zycj i znaczenie wrd miast pastwa zakonnego, nie wywizywaa si dobrze z tej funkcji. Sd kom turski rozpatrywa sprawy pod przewodnictwem komt u r a lub jego penomocnika. awnikami byli bracia zakonni i awnicy miejscy. Tczew lea na terenie wjtostwa tczewskiego, podlegajcego komturowi malborskiemu, czyli Wielkiemu Mistrzowi Zakonu. Sd wiecowy rozpatrywa sprawy cywilne i karne, powstae na linii mieszczanin-rycerz. By sdem pierwszej i drugiej instancji. Zbiera si cyklicznie co sze tygodni. Przewodniczy mu sdzia ziemski, wyznaczony przez Zakon. Sd wiecowy skada siz dwunastu awnikw; szeciu rycerzy i szeciu mieszczan 9 Jednym z najlepiej zarabiajcych, najbardziej pogardzanym mieszkacem ale zarazem redniowiecz-

12

mego Tczewa by kat miejski. Wesp ze swymi po.mocnikami uczestniczy w procesach karnych, znacz nie si przyczyniajc do wydobycia od podejrzanych przyznanie si do winy. Wykonywa wyroki mierci kary mutylacyjne i chosty. Oprcz tego w Tczewie dba o stan sanitarny, czyszczc latryny, usuwajc .nieczystoci i padlin. Miasto zapewniao mu stay nadzia ziemi, z kasy miejskiej pobiera sta pensj i opaty za poszczeglne usugi. Do penienia funkcji kata wynajmoway go okoliczne wsie.

TRE PRAWA CHEMISKIEGOPrawo chemiskie wyksztacio si w specyficz n y c h warunkach. Zakon Krzyacki, tworzc po 1226 roku na Ziemi Chemiskiej i w Prusach swe pa stwo, opierajc si na wzorach polsko-wgierskich, systemie ustrojowym Krlestwa Sycylijskiego i do wiadczeniach nabytych na Bliskim Wschodzie, dy do bezporedniego podporzdkowania wszystkich stanw spoecznych scentralizowanej administracji .zakonnej, bez wprowadzenia zachodnio-europejskiej hierarchii lennej. Wydany 28 grudnia 1233 roku przy wilej lokacyjny dla Chemna i Torunia sta si pod staw do wyksztatowania specyficznego systemu prawa, zwanego chemiskim. Rozwizania prawne miay zapewni pastwu zakonnemu wzmocnienie jego potencjau militarnego i gospodarczego, zach ca do przybywania kolonistw, zwaszcza niemiec kich. Prawo chemiskie to rezultat de krzyac kich do wytworzenia jednego, wsplnego i spjnego, .systemu prawnego dla caego terytorium ich pastwa, "ktry mia jednoczenie regulowa caoksztat ycia politycznego i gospodarczego wszystkich stanw. :.zwaszcza rycerstwa i mieszczastwa. Nie byo to, w przeciwiestwie do prawa lubeckiego, prawo miej skie w cisym tego sowa znaczeniu. Prawo chemiskie powstao na skutek celowego przeksztacenia prawa magdeburskiego, z ktrego zaczerpnito normy prawa osobowego, karnego i cy wilnego. Dodano elementy prawa flamandzkiego, pra wa freiberskiego i polskiego prawa zwyczajowego. "Z prawa flamandzkiego zaczerpnito normy prawa spadkowego i miary wielkoci, m.in. an chemiski . Mam taki pomys, by w pierwszych numerach kadego roku (zakadam istnienie pisma przez dugie lata!) omawia krtko ycie gospodarcze miast i gmin Kociewia w poprzed nim roku. 4. Marz o serii artykuw powico nym piciu miastom Kociewia (a moe nawet rwnie i gminom). W artykuach tych chciabym przeczyta o stanie dzisiejszym miast (liczba lud noci, obszar, zakady pracy, ich pro dukcja i zatrudnienie, szkoy i ich osignicia, liczba ksztaconej mo dziey, placwki kulturalne, zrealizo wane inwestycje). Wiadomoci te by yby uaktualnione w stosunku do ist niejcych ksiek przewodnikw po Kociewiu. Z duym zainteresowa niem czytabym w tych artykuach o planach tych miast, przy czym chciabym zna jedynie plany real ne, przewidziane do realizacji. Z te go wzgldu autorami tej serii arty kuw nie (powitani by prezydenci i naczelnicy, bo ci bd koloryzowa. 5. Z zainteresowaniem czytabym wy wiady z prezydentami i naczelnika mi, przy okazji poznajc ich, ich dziaania i zamierzenia. Ale na taki wywiad, na prezentowanie sylwetki gospodarza miasta czy gminy, nale aoby sobie zasuy. Na przykad zamieszczona w nr 2 KMR" rozmo wa z prezydentem Tczewa bya nie ciekawa (...) Podkrelani, e nie chodzi mi o wy parcie dotychczasowej tematyki, wrcz przeciwnie, to wszystko co do tej pory naley kontynuowa. Interesuje mnie historia Kociewia, dawne obyczaje, z przyjemnoci czytam artykuy wspom nieniowe, ale odczuwam brak tematyki ekonomicznej. Nadmieniam, e nie je stem ekonomist ani technikiem, cho niestety te nie humanist. Wierz, e miejsca dla wspomnianej tematyki (wraz z odrobin ilustracji) w pimie starczy. Wszak w numerze 1 KMR pisalicie: "Magazyn" bdzie otwarty na wszyst ko, co ma zwizek z Kociewiem. Z niecierpliwoci czekam na ukaza nie si 4 numeru KMR. Brak mi sw, by wyrazi zadowolenie z powstania pisma oraz sw wdziczno Wam za redagowanie mojego" pisma. ycz wielu ciekawych publikacji i licznych .nastpnych numerw. Przeka zuj wyrazy gbokiego szacunku. Franciszek Prachowski Tczew

STYCZE Starogard Gd. W dniu 12 stycznia 80-ecie urodzin obchodzia Wadysawa Stasiakowa, bya nauczycielka, dziaaczka spoeczna, mat ka chrzestna m/s Starogard Gdaski". yczenia Jubilatce zoy Prezydent Miasta, Prezydium MRN, przedstawicie le TMZK, LKP oraz wychowankowie i przyjaciele. , (Zob. materia w tym nu merze). Starogardzkie Centrum Kultury zorga nizowao koncert kold i pastoraek z udziaem orkiestry dtej, chru mskie go parafii w. Mateusza, zespow O rodka Pracy Pozaszkolnej i Szkoy Mu zycznej. Pod patronatem ZSMP, w klubie Mokasyn" przy NZPO Neptun", od by si przegld modzieowych zespo w muzycznych, w ktrym wystpiy grupy reage, country, disco, rock, haavy metal. Modzie apelowaa o cz stsze imprezy tego typu. W eliminacjach XXVII Konkursu Pio senki Radzieckiej laury przypady ze spoowi Robotniczej Spdzielni Wy dawniczej w Szlachcie oraz solistce z LO. Elbiecie obockiej. Tczew W Amatorskim Klubie Filmowym Mi o Kelnera", przy Tczewskim Domu Kultury, rozpoczto realizacj filmw dokumentujcych ycie i twrczo Ja na Giedona z Czarnej Wody i Alojze go Stawowego z Bietowa rzebiarzy ludowych. Flimy zostan zaprezentowa ne na Oglnopolskim Konkursie Filmw Amatorskich w 1983 roku.

UWAGI CZYTELNIKAChciaem ju dawno napisa do Was, ale z jednej strony zawsze bramkowao czasu, z drugiej za z przyjemnoci stwierdzam, e pismo .spenia moje ocze kiwania. Z drobnymi uwagami nie spie szyem si. Poniewa jednak zachcacie do wyraania swych opinii, korzystam z tego przywileju. Jestem mionikiem swych stron rodzinnych. Tu si urodziem, tu miesz

REDAKCJA PRZEPRASZA W nr 5 KMR" zoliwy chochlik zno wu napsoci. Drukarski duszek czuwa, przechytrzy nawet korekt. Pragniemy wic sprostowa zauwaone i zgoszone pomyki. Na stronie 2. w redakcyjnym wstp niaku", w wierszu 2 od dou jest skrzyn, a winno by skrzykn, na tomiast w wierszu 11 od dou zamiast mi, powinno by imi.

W szkicu Kultura spoeczna" z cyklu Kociewie" J. Golickiego dostrzeglimy dwa bdy. Na stronie 7, szpalta 2, w wierszu 2 od dou jest frontwki, a powinno by frantwki, a na stronie 8, szpalta I, w wierszu 5 od gry w miejsce grocliowianek musi by gro chowinek. W polemice P. Dzianisza Chopin w Gdasku?" na stronie 64, szpalta 1, w wierszu 11 od gry w cytowanym ty tule angielskim zamiast OR winno by OF, za na stronie 65, szpalta 2, w

wierszu 4 od dou zamiast udokumen towa, trzeba si ukontentowa. Jednoczenie informujemy, e z po wodu duej iloci zgromadzonych ar tykuw do przewidywanych w 1989 ro ku numerw okolicznociowych, nie ktre z wczeniej ju zapowiadanych materiaw musimy przesun do na stpnych zeszytw. Uka si one z niewielkim opnieniem. Za pomyki i zmiany serdecznie prze praszamy Autorw i Czytelnikw.

90

KOCIEWSKA KRONIKA KULTURALNA I KWARTA 1988

Koncert

kold

w

SCK

w

wykonaniu

mskiego

chru

kocielnego

p a r a f i i w. M a t e u s z a fot. II. S p y c h a l s k i c e r e d n i o w i e c z a " , ks. d r h a b , J a n u s z Stanisaw Pasierb, ktry przedstawi najstarsze polonicum watykaskie: Leg e n d a r i u m a n d e g a w e s k i e z X I V wie k u " , a doc. dr hab. Zygmunt Kruszelnicki mwi na t e m a t : Pikne madon ny problem o t w a r t y " . Muzeum Die cezjalne w Pelplinie, ktrego dyrekto r e m z o s t a ks. d r R o m a n C i e c h o l e w s k i , o t w a r t e j e s t d l a z w i e d z a j c y c h o d godz. 11.00 do 16.00. (zob. N a s z a G a l e r i a " w tym numerze). Starogard Gd. Miejska delegacja resortu k u l t u r y go cia w R o s t o c k u i G r e i f s w a l d z i e , gdzie przeprowadzono rozmowy odnonie wy miany zespow orkiestrowych oraz wzajemnej wsppracy midzy miasta mi. Podczas Walnego Zgromadzenia To warzystwa Mionikw Ziemi Kociews k i e j w d n i u 25 l u t e g o , w y b r a n o n o w y skad Rady i P r e z y d i u m na czwart ka d e n c j , do 1991 r o k u . Siedzib T M Z K jest R a t u s z , pl. 1 M a j a . ( P a t r z m a t e r i a w t y m n-rze). W eliminacjach Oglnopolskiego Kon kursu Recytatorskiego sukces odniosa jedna z najmodszych uczestniczek, G r a y n a a n e t a Kozowska, k t r e j przy pada I nagroda, nagroda publicznoci

Modzie T e c h n i k u m K o l e j o w e g o , pod kierunkiem m g r K a z i m i e r z a I c k i e w i c z a , zorganizowaa k o n k u r s w i e d z y o P o morzu. Boleslawowo W T e c h n i k u m R o l n i c z y m o d b y o si sympozjum. powiecone 240 rocznicy urodzin g e n e r a a J z e f a W y b i c k i e g o i 190-leciu powstania- h y m n u n a r o d o w e g o , . Referaty wygosili Czesaw Skonka i Edwin K o z o w s k i . Zasuony dziaacz spoeczny, Z y g m u n t Z i e l i s k i , u d e k o r o wany zosta M e d a l e m R o d a . Gniew W Miejsko-Gminnym Orodku Kultu ry czynne b y y e k s p o z y c j e m a l a r s t w a Beaty Zawal i Aleksandry Miszkowsklej. Obie w y s t a w y p r z y g o t o w a n o we wsppracy z Biurem Wystaw Arty stycznych w S o p o c i e . Opalenie W Szkole Podstawowej odbya si uroczysto o d s o n i c i a p a s k o r z e b y J zefa Czyewskiego p a t r o n a s z k o y od 1977 roku. Uczestniczyli w n i e j p r z e d stawiciele wadz m i a s t a i g m i n y G n i e w oraz Janusz Czyewski, prawnuk pa trona. Jzef C z y e w s k i b y j e d n y m z czynnych dziaaczy na r z e c z k r z e w i e n i a i umacniania polskoci na P o m o r z u w okresie zaboru p r u s k i e g o , j a k i i s t n i e

nia Wolnego Miasta Gdaska. W wy n i k u j e g o s t a r a od 1891 r o k u z a c z a wychodzi polska ..Gazeta G d a s k a " , a cztery lata pniej K u r i e r G d a s k i " , redagowane w duchu walki narodowo wyzwoleczej.

LUTY Pelplin W d n i u 4 l u t e g o 1988 r o k u u r o c z y c i e otwarto Muzeum Diecezjalne, groma dzce unikaln kolekcj sztuki sakral n e j . W z b i o r a c h z n a j d u j e si m . i n . n a j wiksza na Pomorzu galeria rzeby s a k r a l n e j z XIVXVI wieku, krucyfiks s t a r o g a r d z k i z o k o o 1330 r o k u , d w i e m a d o n n y szafkowe z Klonwki i Lubiszewa, pochodzce z p r z e o m u XIV i XV wieku, w y r o b y a r t y s t y c z n e ze zo ta, t k a n i n y , m a l a r s t w o i r z e b y z o k r e su redniowiecza do dni wspczesnych. Najcenniejszym eksponatem muzeum, jest wydrukowana w latach 14531455 Biblia G u t e n b e r g a . U r o c z y s t o o t w a r cia m u z e u m z o s t a a p o c z o n a z sesj n a u k o w a , w k t r e j uczestniczyli m.in. doc. dr h a b . Alicja K a r o w s k a - K a m z o wa, k t r a wygosia referat Wyobra enie e u c h a r y s t i i europejskiej w sztu

Moment powicenia M u z e u m p r z e z k s . biskupa Mariana P r z y k u c k i e g o , o r d y n a riusza Diecezji Chemiskiej

B u d y n e k M u z e u m Diecezjalnego w Pelplinie lot. Stanisaw Zaczyski

91

oraz nagroda Zarzdu. Miejskiego To warzystwa Kultury Teatralnej za naj ciekawszy debiut. II miejsce zaja Do rota Landowska i Adam Olyski, za III Grayna Pczek. Obchodzcy w roku 1988 rocznie 65-lecia istnienia Chr Mski E c h o " przy FPS Polmo" w Tczewie, odwiedzi z koncertem kold i pastoraek staro gardzki Pastwowy Dom Pomocy Spo ecznej oraz Pastwowy Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im, Stanisawa Kryzana. Tczew W Tczewskim Domu Kultury odbyy si eliminacje rejonowe XXXIII Ogl nopolskiego Konkursu Recytatorskiego. Do eliminacji wojewdzkich zakwalifi kowano Krystyn Bawat z Liceum Me dycznego w Tczewie oraz Andrzeja Lu bowieckiego z miejscowego Technikum Mechanicznego. wiecie W ramach ferii zimowych w wiec kim Domu Kultury wystpi zesp muzyczny Wenus" oraz Flotylla". Matka chrzestna m/s wiecie", Hali na Janowska, podzielia si wspomnie niami z dalekich podry. Niewtpliwie gwodziem" programu wakacyjnego by bal kotylionowy u papy Smurfa", Du o wrae przyniosy te muzyczne derby i projekcje filmw muzycznych. Podobne imprezy odbyway si te w placwkach terenowych: w klubie

Ruch" w Szewnie, Polednie, Polskim Konopacie i Miasteczku, w klubie Rolnik" w Przysiersku, Bukowcu, Cza plach, Sartowicach i Grucznie. W wieckim Domu Kultury odby si III Wojewdzki Przegld Chrw. Wrd zespow mieszanych I miejsce zdoby chr Dzwon" z Domu Kultury Orion" przy Bydgoskiej Spdzielni Mieszka niowej, II miejsce wywalczyo Towa rzystwo piewu Halka" przy Inowro cawskich Zakadach Chemicznych, III miejsce Towarzystwo piewu Har monia", dziaajce przy bydgoskiej Ko brze". Z chrw mskich najlepszy okaza si Moniuszko" przy niskiej PSS Spoem", a z modzieowych piewajce dziewczta z bydgoskiego Zespou Szk Muzycznych. 9 lutego rozpocza si inauguracja obchodw 650 rocznicy nadania wieciu praw miejskich. Towarzyszyo jej otwarcie wystawy pamitek z historii i dnia dzisiejszego, ktre by moe za pocztkuj sta ekspozycj w tym miecie, jeli tylko wadze miasta za bezpiecz na ten cel odpowiednie po mieszczenie. Zwiedzajcy mogli oglda i podziwia ceramik z grodu wi topeka, archiwalne zdjcia, dawne sztandary cechowe, kroniki zakadw i instytucji, dawne dokumenty, d-dubank, ciekawe okazy rolinnoci z Diabelskich Gr, ciekawostki z egzo tycznych krajw, a nawet szyjk po butelce szampana, rozbitej o burt

m/s ,"Swiecie" podczas wodowania. Te go dnia odsonito te tablic pamit kow na ratuszu miejskim. Przedstawia ona herb miasta i opatrzona jest da tami: 13381988, a wykona j w czy nie spoecznym rzemielnik Kazimierz Mocicki. Podczas uroczystoci kilkuna stu osobom wrczono rwnie medale jubileuszowe, ktre zostay wybite z brzu w Mennicy Pastwowej, wedug projektu Gartrudy Wilczopolskiej-Kuziernskiej z Gdaska. Propozycja wybi cia medalu zrodzia si na zebraniu kka numizmatycznego przy wieckim Domu Kultury. Ogoszono wyniki konkursu recytator skiego, ktry odby si w wieckim Domu Kultury z udziaem 17 uczestni kw. W turnieju recytatorskim I miej sce zaja Joanna Jaroch z Liceum Medycznego, w dyscyplinie poezji pie wanej Dariusz Stawski, a w kon kursie teatru jednego aktora Grze gorz Winiewski. ; Zwycizcw wyoni rwnie III Wo jewdzki Przegld Teatrw Dziecicych, ktry odby si na przeomie lutego i marca. I miejsce ze spektaklem Te atrzyk Zielona G " zaj kabaret Do nald" ze Szkoy Podstawowej nr 3. Wy rniono teatrzyk Bajeczka" ze Szko y Podstawowej nr 7 w Chojnicach, teatrzyk Skrzat" z Ogniska Pracy Po zaszkolnej w Chojnicach oraz teatrzyk Scenka" ze Szkoy Podstawowej nr 1 w Ksowie.

Dnia 12 czerwca 1988 roku mia (miejsce ju dzie sity powojenny Przegld Kolejowych Orkiestr D tych. Gospodarzem imprezy by ponownie Tczew, miasto w ktrym przed laty odby si pierwszy te go typu konkurs. Ukazywaniu dorobku kultury muzycznej w rodo wiskach kolejowych patronuje Pnocna Dyrekcja Okrgowa Kolei Pastwowych w Gdasku, ale bez porednim organizatorem przegldu tym razem by Dom Kultury Kolejarza w Tczewie. Zjazd kolejo wych orkiestr poprzedziy s t a r a n n e dziaania przygo towawcze powoano komitet organizacyjny, odby to spotkanie kapelmistrzw, opracowano szczegowy program, by 12 czerwca Tczew by w peni przygoto wany na przyjcie jego licznych uczestnikw i goci. Po deszczowej sobocie, w niedziel od samego ra na na niebie zagocio soce, ktre wiernie towa rzyszyo imprezie przez cay dzie. Po uroczystym przemarszu ulicami miasta orkiestry zgromadziy si na Placu Wolnoci, gdzie naczelnik Janusz Boryczko z Pnocnej Dyrekcji Okrgowej Kolei Pastwowych w Gdasku dokona otwarcia .przegldu. Dziesicioma uczestniczcymi zespoami dyrygowa Zenon Kalkowski, kapelmistrz orkiestry gospodarzy. Gwnym p u n k t e m programu by konkursowy kon cert w Amfiteatrze Miejskim, prowadzony przez kon feransjera, Kazimierza Thomsa. Oceny dokonao jury w skadzie: pk mgr Franciszek Suwaa, mjr mgr Ignacy Michnik i k m d r mgr Stefan Pappelbaum. I miejsce przyznano Kolejowej Orkiestrze Dtej z Torunia, k t r a otrzymaa puchar gwny i zostaa wytypowana na Przegld Centralny Kolejowych Or kiestr Dtych. Zesp nagrodzono aa ambitny pro

gram i bardzo dobre jego wykonanie. Nastpne dzie wi orkiestr otrzymao puchary, dyplomy uczestni ctwa i pamitkowe proporczyki. Zesp z Gdaska wyrniono za wysok k u l t u r muzyczn. Orkiestra ze Zduskiej Woli-Karsznice swj program wykona a na wysokim poziomie artystycznym. Zesp z Tcze wa wyrniono za popularyzacj melodii kaszubskich i kociewskich. Inowrocaw wyrniono za dobr pre zentacj podczas gry w marszu i na scenie. Malbork zaprezentowa ciekawy zestaw utworw: Chojnice szczeglnie dobrze zagray walca. Iowo wyrniono za interesujcy dobr repertuaru, a Iaw i Czersk za caoksztat woonej pracy w przygotowanie si do przegldu. Wyrniono take solistw, Tadeusza Leczkowskiego z Tczewa, Ryszarda Klimka z Malborka, Marka Sika z Iowa. Nagrody wrczono najstarszemu ucze stnikowi przegldu, Tadeuszowi Radwaskiemu z Ko-" lejowej Orkiestry Dtej w Gdasku i najmodszernu

Kolejowa

Orkiestra Dta w Tczewie w ulicami Tczewa

czasie przemarszu

92

KOCIEWSKA KRONIKA KULTURALNA I KWARTA 1988Gdask Ukazaa si. druga cz pracy zbio rowej pt. Kociewie" pod red. doc. dr J. Borzyszkowskiego, wydana przez gdaski oddzia Ossolineum". Zawiera prace z zakresu historii, kultury i j zykoznawstwa regionu, gwnie pracow nikw naukowych Uniwersytetu Gda skiego. (Patrz recenzja w tym n-rze). MARZEC Starogard Gd. Laureatem II nagrody na IX Przegl dzie Piosenki Aktorskiej we Wroca wiu' zosta Radosaw Ciecholewski .starogardzianin, aktualnie czonek ze spou Teatru Muzycznego w Gdyni. W koncercie z okazji Midzynarodo wego Dnia Teatru, z programem poezji piewanej wystpi Radosaw Ciecho lewski oraz Ann Piekutowska i El bieta obocka. Mari Kurowsk uhono rowano odznak Zasuonego Dziaa cza Kultury". Tczew W kociele farnym pod wezwaniem w. Krzya odby si w dniu 27 marca 1 8 roku tradycyjny koncert wielkopost 98 ny, w ktrym w tym roku wziy udzia chry: Schola signum crucis", Caelestis" oraz chr farny. W progra mie koncertu, oprcz utworw powi conych tematyce wielkopostnej, znalaz y miejsce take utwory maryjne. Na scenie Tczewskiego. Domu Kultury gocili aktorzy Teatru Ziemi Po morskiej w Grudzidzu z przedstawie niem Igraszki kobiet", wedug inter mediw Miguela Cervantesa w przeka-; dzie Zofii Szleyen i reyserii Stefana Szaciowskiego. W dniach od 4 do 16 marca 1988 ro ku w Tczewskim Domu Kultury czyn na bya pierwsza wystawa autorska tczewskiego amatora fotografika, An drzeja Modrzewskiego. Miejska Biblioteka Publiczn w Tcze wie, zorganizowaa wystaw pod nazw Tczew zapis kronikarski", na kt rej eksponowano dokumenty z ycia spoecznego miasta od roku 1582 do lat wspczesnych, stanowice wasno Sekcji Historii Miasta MBP w Tcze wie, Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Gdasku oraz osb prywatnych. Kociewie malowane na szkle" to nazwa wystawy Wojciecha Lesiskiego malarza nieprofesjonalisty, ktra zostaa otwarta w dniu 14 marca 1988 roku w Muzeum Wisy w Tczewie. Na ekspozycj zoyo si kilkadziesit prc w dwch grupach tematycznych: archi tektura Kociewia i legendy ludowe. Okoo trzech tysicy uczniw tczew skich szk wzio udzia w organizo wanej, jak corocznie przez Zrzeszenie Kaszubsk-o-Fomorskie, plenerowej im prezie obrzdowej pod nazw Powita nie wiosny" wiecie Zapada decyzja posadzenia trzech pa mitkowych dbw przy nowo wybu dowanej szkole na . Mariankach, ktrym wybrano imiona witopeka II, prof. Kazimierza Eksteina i przyrodnika Ada ma Wodiczko. Uroczysto zasadzenia odbdzie si 20 kwietnia. Regionalizacji nauczania powicone byo seminarium dla nauczycieli, pod czas ktrego omwiono propozycje me todyczne wprowadzenia do szk ele mentw kultury i tradycji Kociewia. Inicjatork tego ,by czonek. Kolegium KMR", dr Maria Pajkowska, pracow nik: naukowy WSP z Bydgoszczy. Gniew Monotypie i techniki wasne" to nazw wystawy plastycznej Zdzisawa Jakubowskiego, przygotowanej przez Miejsko-Gminny Orodek Kultury w Gniewie, we wsppracy z sopockim Biurem Wystaw Artystycznych. Opalenie Teatr . Ziemi Pomorskiej w Grudzi dzu zaprezentowa w miejscowym Wiej skim Domu Kultury sztuk Jacka Janczerskiego Kiedy umiera poeta, czyli Mister Sex" w reyserii Wojciecha Bo ratyskiego. . Piaseczno 19 marca obradowaa II Konferencja Kociewska z udziaem przedstawicieli z rnych zaktkw regionu, powicona m.in. zjawisku swoistego renesansu kociewszczyzny. Zatwierdzono te projekt medalu Grzymisawa, ktry ma by czo owym wyrnieniem dla dziaaczy Ko ciewia. Zebrali i oprac. JAN A. KAMISKI KRZYSZTOF PACHOLSKI RYSZARD SZWOCH

Radosawowi Tomaszewskiemu z Inowrocawia. P a m i t a n o , te o dyrygentach. Dostrzeono ich codzien ny wysiek. Kapelmistrzami, ktrzy przygotowali or kiestry co Przegldu byli: G e r a r d Freitag z Czer ska, Edmund Zieliski z Malborka, Zenon Kalkow-ski z Tczewa, J a n Wo z Torunia, Adam Hukaa z Chojnic, J a n Nowicki z Iawy, Bolesaw Rajzer z Gdaska, Franciszek Orzechowski z Iowa, Czesaw Wysota z Inowrocawia, mgr Zygmunt Sado ze Zduskiej Woli-Karsznice. O dobrej pracy dyrygen tw'wiadczy wysoki poziom artystyczny wikszoci orkiestr i ich interesujcy r e p e r t u a r . Jury wyrazio uznanie dla Domu Kultury Koleja rza w Tczewie, za duy wkad pracy w przygoto wanie X Przegldu i jego niezwykle sprawny prze bieg, za ciep, koleesk atmosfer. Serdeczne sowa uznania gospodarzom imprezy przekazali przed stawiciele Orkiestr i uczestniczcy w imprezie, w wieczornym spotkaniu, gocie. Naley poinformowa,

Uczestniczce w przegldzie kolejowe orkiestry dte, zgro madzone na pl.. Wolnoci w Tczewie. Dyryguje Zenon Kalkowski

e w przygotowanie imprezy istotny wkad pracy wnieli Bronisaw Brzoskowski, Adam Lemka, Boena Szczepaska, Tadeusz Abt oraz Irena Jurczyska, Aga ta Janiszewska i niej podpisany, a oprawa plastyczna zostaa zaprojektowana i wykonana przez Jerzego Szczepaskiego i Bronisawa Brzoskowskiego wszy scy z Domu Kultury Kolejarza, Opiek nad poszcze glnymi zespoami sprawowali czonkowie Zespou Pieni i Taca Kolejarz" z DKK, we wspdziaaniu z uczniami Szkoy Kolejowej. O potrzeby ciaa zadbay stowki kolejowe w Za jczkowie Tczewskim i. Tczewie. Ruchem ulicznym podczas przemarszu orkiestr sprawnie dyrygowaa tczewska suba drogowa: MO. Wszystko to razem zoyo si na wzorowy przebieg' imprezy, ktra z pewnoci na dugo pozostanie .w-pamici mieszka cw. W s z y s t k i m c z o n k o m o r k i e s t r , t y s i c o m widz, i gociom, za udzia W imprezie i wsplnie spdzony czas, podzikowaa Tczewska Wesoa Kapela" : z DKK pod kierownictwem Franciszka Zakrzewskiego, ktrej wystp nagrodzono owacj, podobnie jak kon kursowe wystpy poszczeglnych orkiestr dtych. Uczczono rwnie pami dawnych dyrygentw or kiestry tczewskich kolejarzy. Na grobach Leonarda Lesiskiego, kapelmistrza z lat 19271952 i Henryka Elszkowskiego, kapelmistrza z lat 19651984, zoo no kwiaty, zapalono znicze, zacignito warty ho norowe. Przegld udowodni, e nawet w trudnych warun kach mona przy osobistym duym zaangaowaniu, ofiarnoci i wysiku zorganizowa dobr kulturaln imprez, propagujc zarazem, umiowanie muzyki i dostarczajc mieszkacom dobr rozrywk. Nale y sdzi, e X Przegld Kolejowych Orkiestr D tych w, Tczewie przyczyni si do peniejszego upo wszechnienia -wartociowej.muzyki i do rozwoju or kiestr dtych, stanowicych janiejszy lad w tra dycji amatorskiego ruchu kulturalnego. .. . JERZY KIEDROWSKIfot. Stanisaw Zaczyski

93

Z pocztkiem roku, tczewska budow lanka" przeprowadzia si do nowego obiektu, usytuowanego przy ul. Krasic kiego, tu przy drodze nr 1. Jeszcze w tym roku rozpoczn si tu dalsze prace budowlane przy nowej, penowymiaro wej sali gimnastycznej. Kolejny etap to budowa szkolnego internatu. W ten sposb powstanie cay kompleks obiek tw szkolnych, wraz z terenem sporto wo-rekreacyjnym. Opuszczony przez Ze sp Szk Budowlanych gmach przy ul. Dzieryskiego, po modernizacji i kapitalnym remoncie, zaadoptowany zo stanie przez Liceum Medyczne w Tcze wie. Na funkcj sekretarza Komitetu Gmin nego PZPR w Tczewie powoany zo sta Jerzy Szyszko dotychczasowy in struktor tego komitetu, urodzony w 1946 roku, czonek PZPR od 1972 roku, wyksztacenie wysze rolnicze. Nato miast ze stanowiska prezesa Sdu Re jonowego w Starogardzie Gd. odwoany zosta na wasn prob Wojciech Chabaowski. Z okazji 42 rocznicy powoania Ochot niczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej, na okolicznociowej akademii w Starogar dzie Gd. spotkali si zasueni dziaa cze tej organizacji. Jak stwierdzi ko mendant rejonowy ORMO, in. Jerzy Pitkowski, szeregi organizacji wzrosy w ubiegym roku o 56 nowych czon kw. Wrd jednostek terenowych przo duj Smtowo, Skarszewy i Zblewo, a wrd komrek specjalistycznych wy rniaj si sekcje ds. ruchu drogowe go oraz ochrony rodowiska. Uhonoro wano 56 zasuonych dziaaczy odznaczenami pastwowymi i resortowymi. Ponadto szef RUSW, ppk Kazimierz Wolejko, przyzna 47 czonkom ORMO nagrody pienine. Na. miejskiej akademii w Tczewie spotkaa si ponad stuosobowa grupa najbardziej zaangaowanych czonkw ORMO. Na uroczysto. t przyby I se kretarz KM PZPR, Leszek Klimas, pre zydent miasta, Czesaw Glinkowski oraz szef RUSW, mjr Jzef Grzonka. W re jonie tczewskim organizacja ta liczy ponad 1100 czonkw, a w samym mie cie oraz gminie Tczew dziaa 800 spo ecznikw. Podczas spotkania mwiono o tym, e nastpio dalsze umocnienie bezpieczestwa i porzdku publicznego. Wyraa si ono popraw efektw ogra niczenia przestpczoci kryminalnej, zwaszcza w najbardziej gronych ka tegoriach, a take popraw wykrywal noci przestpstw, polepszeniem porzd ku w miejscach publicznych. Skutecz niej cigano przestpczo gospodarcz. Umocnieniu ulega stan bezpieczestwa na drogach. Te wynik s rwnie efektem wspierania . sub MO przez tczewsk ORMO. W czasie uroczystoci kilkudziesiciu czonkw tej organizacji uhonorowano odznaczeniami i wyrnie niami. Krzyem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski odznaczony zosta Wacaw Siek. Jubileusz 35-lecia swojego istnienia ob chodzia jedna z najstarszych spdziel ni produkcyjnych w wojewdztwie gdaskim RSP Jedno" w Demlinie. Spdzielnia gospodarzy na 1300 hek tarach ziem, cho i... od wody nie stro ni, bowiem doczya do niej Spdziel nia Rybowstwa rdldowego Tro" z Tczewa, powikszajc RSP o kolejny zakad. W jej skad wchodz jeszcze za kady w Demlinie, Wickowach i Trb kach Wielkich. Poza produkcj typowo rolnicz, jubilat wykonuje rwnie oko o 110 rnych detali z odpadw stalo wych dla kolejnictwa i wytwarza pre fabrykaty budowlane. Od ubiegego ro ku RSP ..Jedno" prowadzi wymian z kochozem w Zdanowie {ZSRR). Dzi ki tej wsppracy do gdaskich skle pw trafio latem .15 tysicy kg arbu zw. Oczekuje si na dalsze efekty wy miany.

W Warszawie rozstrzygnito , konkonkurs im. Ignacego Rzeckiego na naj lepiej pracujcych handlowcw, organi zowany przez redakcj Veto" i Mini sterstwo Rynku Wewntrznego. Wrd laureatw konkursu III nagrod Veto" i nagrod I stopnia Centralnego Zwiz ku Rzemiosa zdoby Edward Klaman. kierownik zespou handlowego Rzemie lniczego Domu Towarowego w Tcze wie. W Komendzie Gdaskiej Chorgwi ZHP podsumowano wspzawodnictwo Har cerze wspgospodarzami wsi". Celem tego wspzawodnictwa jest mobilizacja druyn do aktywnego wspuczestnictwa w yciu rodowisk wiejskich. Druyny wiejskie organizoway imprezy kultu ralne, odbyway spotkania z ciekawymi ludmi, wykonyway prace spoeczne, zdobyway sprawnoci tematycznie zwi zane ze wspzawodnictwem. Najlepszy mi druynami-wspgospodarzami wsi w Gdaskiej Chorgwi ZHP okazay si: 56 druyna harcerska Gos Morza" z hufca Skarszewy oraz druyna zuchowa Lene Ludki" z hufca Trbki Wielkie. Starogardzka wytwrnia sonych palu szkw to jedyna w wojewdztwie gdaskim, a take w caym nadmorskim regionie uspoeczniona wytwrnia tych smakoykw, dziaajca przy Zespole Spichrzw i Mynw w Starogardzie Gd. Pocztki tej produkcji sigaj lat pi dziesitych, kiedy to wanie przy my nach zaczto wypieka paluszki sero we w niewielkich ilociach, gwnie na zaopatrzenie Baltony". Produkt ten wytwarzano prostymi, prawie domowy mi metodami. Dopiero od 1972 roku wy twrnia (w tym samym pomieszczeniu) zostaa gruntownie zmodernizowana i wyposaona w kompletn lini automa tyczn do wypieku paluszkw sonych. Zakupono j w starej austriackiej fir mie Werner-Pfeiderer w Wiedniu, ra zem z receptur, ktr do dzi z powo dzeniem si stosuje. Wytwrnia w Sta rogardzie pracuje na trzy zmiany i wy twarza 'kwartalnie okoo 260 ton palusz kw. W kolejnej edycji konkursu Zielone zoto bogactwem rolnika" uczestni czyo w wojewdztwie gdaskim ponad 3 tysice rolnikw indywidualnych, osiem spdzielni produkcyjnych, jede nacie zakadw rolnych PGR i gospo darstwa szkolne. Wrd laureatw zna leli si take przedstawiciele starogairdzko-tczewsikiiego regionu, Nagrod ze spoow przyznano m.in. Rolniczej Sp'dzielni Produkcyjnej Kokoszkowy, a na grody indywidualne m.in. Kazimie rzowi Kozerze z Maych Walichnw i Albinowi Lichosytowi z Nowej Cerkwi (III miejsce). Od pewnego czasu na amach Gosu Wybrzea" prowadzona jest raz w ty godniu staa rubryka pt. Kronika per sonalna". Wrd wielu znanych i po pularnych nazwisk Wybrzea wynotowa limy: Grayn Wasilewsk (1.23), m atka, kasjerka w starogardzkim super samie PSS Spoem", jest najszybsz kasjerk w Polsce. Tytu ten wywal czya na oglnopolskim konkursie w Zakopanem, uzyskujc rekordowy czas operacji kasowej 1 mln. 47 sek. Suk ces nie przewrci jej w gowie. Lubi swoj prac i nie zamierza jej zmienia. Jest absolwentk Zespou Szk Ekonomicznych w Starogar dzie; Stanisawa Litaw (1. 31). o naty, dwoje dzieci, ktry prowadzi 23-hektarowe gospodarstwo rolne we wsi Wielgowy (gm. Subkowy). Dwukrotnie zdoby nagrod wojewdzk w konkur sie pn. Zota Wiecha", za nowe obiek ty inwentarskie i ca zagrod. Jest przodujcym producentem rolnym. W roku 1987 sprzeda do uspoecznionych punktw skupu ponad siedem ton yw ca wieprzowego i woowego. Chonie wiedz i wszystko, co postpowe. Jego gospodarstwo zaliczono do tzw. w droe

niowych; Bogumia Szredera (1. 31), ka waler, waciciel gospodarstwa rolnego o powierzchni 32 hektarw w Knybawie, gmina Tczew. Wyksztacenie red nie. Jego marzeniem jest dopracowanie si prawidowego schematu gospodarstawa rolnego. Dziaacz modzieowy. Na IV Wojewdzkim Zjedzie Delega tw ZMW wybrano go przewodnicz cym Zarzdu Wojewdzkiego w Gda sku. Jest to funkcja spoeczna, bowiem zawodowo zwizany jest ze swoim go spodarstwem. Z dniem 1 marca 1988 roku powoa ny zosta, na stanowisko wiceprezyden ta Tczewa mgr in. Krzysztof Witosiski. Jest absolwentem Politechniki Gdaskiej i peni dotychczas funkcj kierownika Wydziau Gospodarki Ko munalnej, Mieszkaniowej i Komunika cji Urzdu Miasta w Tczewie. Na wojewdzkim zjedzie delegatw rolniczych spdzielni produkcyjnych wojewdztwa gdaskiego, zasuonych dziaaczy RSP udekorowano odznacze niami pastwowymi, z satysfakcj od notowujemy, e Order Sztandaru Pracy II klasy otrzyma Tadeusz Ciebiera, prezes RSP Rajkowy w gminie Pelplin. Spdzielnia ta znana jest w naszym regionie ze swej gospodarnoci oraz wielu inicjatyw gospodarczych i spoecz nych. Uzyskuje bardzo wysokie rezul taty we wszystkich sferach ekonomicz nych. (Zob. artyku w tym numerze). Na terenie gminy Morzeszczyn pro wadzone jest wspzawodnictwo pomi dzy jednostkami ochotniczych stray poarnych. Wrd terenowych OSP pierwsze miejsce za rok 1987 zaj Kier wad przed Now Cerkwi i Morzesz czynem, a wrd zakadowych najlep sz okazaa si ZOSP w Majewie przed Borkowem. Ju 40 lat na terenie gminy Zblewo dziaa, jedno z najstarszych. Koo Go spody Wiejskich w Pinczynie. Znane jest z aktywnoci, licznych ciekawych inicjatyw na rzecz swojej wsi, czystej i piknie zagospodarowanej. Za t dzia alno KGW uhonorowane zostao me dalem, nadanym przez Krajowy Zwi zek Rolnikw, Kek i Organizacji Rol niczych. Na jubileuszowym spotkoniu byo wielu goci. Przewodniczca Rady Wojewdzkiej Kobiet, Krystyna Wsierska, przekazaa podzikowania i dyplo my zasuonym czonkiniom KGW. W Orodku Szkolenia Rolniczego WOPR w Gdasku-Lipcach odby si fina wojewdzkiego konkursu lektorw szkolenia rolniczego. Poprzedziy go eli minacje rejonowe. Spord szeciu fi nalistw tytu najlepszego lektora szko le rolniczych na rok 1988 zdoby agro nom WOPR Luba z gminy Morzesz czyn, Andrzej Lewandowski, ktry za prezentowa temat Koza zwierz za pomniane i niedoceniane". Trzecie miej sce zaja Renata Koodziejczyk, agro nom WOPR z gminy Skarszewy. Przebywajca na Wybrzeu gdaskim delegacja z bratniego Leningradu, z re ktorem tamtejszej Wyszej Szkoy Partyjnej, prof. dr hab. Borysem Andrejewiczem i zastpc kierownika wy dziau Komitetu Obwodowego KPZR, Wiaczysawem Cwietkowem, odwiedzia take rejon tczewski. Gocie zwiedzili najwiksze zakady przemysowe Tcze wa FPS Polmo" i ZZSD Predom-Metrix", a nastnnie uczestniczyli w za jciach dwch filii WUML. Byli take w Pelplinie, gdzie zapoznano ich z dzia alnoci produkcyjn tamtejszego PGR oraz w Rolniczej Spdzielni Produkcyj nej w Rajkowach. Wojewoda gdaski, w oparciu o jed nogony wynik wyborcw (w gosowa niu tajnym), na sesji Miejsko-Gminnej Rady Narodowej z dniem Ki marca powoa na stanowisko naczelnika mia sta i gminy w Gniewie mgr in. J zefa Puczyskiego. Nowy gospodarz jest inynierem rolnikiem i peni dotd funkcje naczelnika miasta i gminy w Pelplinie. a wczeniej naczelnika gminy Morzeszczyn. Dotychczasowy na czelnik Gniewa, Jerzy Osowski zrezyg nowa z tej funkcji na wasn prob i przeszed do pracy w UW w Gda sku.

94

Tczewski Klub Oficerw Rezerwy dziaa ju 30 lat, naley do najstarszych organizacji LOK w wojewdztwie gda skim. Ma wiele osigni. Spord sek cji specjalistycznych wyrnia si sek cja strzelecka lider wielu zawodw na szczeblu wojewdzkim i krajowym. Tczewski klub synie z aktywnoci i rnorodnoci form pracy. Organizuje imprezy sportowo-ochronne, wycieczki szlakami zwycistw i krajoznawcze, spotkania z modzie, konkursy w szkoach. Aktywnie uczestniczy w yciu miasta i regionu. Za t dziaalno wielokrotnie ju by wyrniony i od znaczony, m.in. odznak honorow Za suonym Ziemi Gdaskiej", medalem Za zasugi dla LOK" oraz cenion w tym rodowisku nagrod prezydenta miasta ,.Panorama Tczewa". W roku 1987 w konkursie kronikarskim, KOR w Tczewie zaj pierwsze miejsce w wo jewdztwie, a pite w kraju. Z oka zji jubileuszu prezydent Tczewa, mgr Czesaw Glinkowski, wrczy prezesowi klubu, pk rez. Mikoajowi Hawrylukowi pamitkowy puchar. Wielu aktywi stw uhonorowano odznakami Zasu ony Dziaacz LOK". Ogoszono wyniki trzech konkursw prowadzonych w ubiegym roku przez Koo Gospody Wiejskich w wojewdz twie gdaskim. W pierwszym z nich, na Najaktywniejsze KGW",. zwyciy y koa w Baronie, Bobowie i Pie cach. A 462 KGW uczestniczyy w in nym, tradycyjnym na wsi gdaskiej, konkursie: Wicej warzyw, owocw i kwiatw". Specjaln nagrod indywidualn wyrniono Iren Brzezisk z Wiela, za prowadzenie orodka przydo mowego w formie maego ogrodu bo tanicznego. Wyrniono te Zofi Mu ch z Tczewskich k i Teres Bcz kowsk ze Zblewa. W trzecim z kolei konkursie KGW: Kada wie ziemi gdaskiej pikna, czysta, ukwieco na", czoowe miejsce zajy koa gos pody wiejskich w Wielu, Szlachcie i Ocyplu. Z okazji 10 rocznicy utworzenia Orodka Szkolenia Zawodowego Kie rowcw w Tczewie, placwk t wizy towali przedstawiciele Zarzdu Gwne go Ligi Obrony Kraju z wiceprezesem ZG, pk Kazimierzem Bkiem i dyrek torem wydziau szkolenia samochodowe go ZG, pk Henrykiem Prchniewiczem. Uczestniczyli take kierownicy wydzia w szkolenia samochodowego LOK z 49 wojewdztw. Kierownik tczewskiego orodka, mjr rez. Czesaw Pooski, za pozna z histori powstania OSZK. Za demonstrowa rodki audiowizualne w szkoleniu. Po raz pierwszy do egzami nowania kandydatw zastosowano tu komputeryzacj. Orodek legitymuje sie powgnym dorobkiem. Przeszkolono i wydano dotd 9200 praw jazdy kierow com rnych kategorii, w tym i dla potrzeb gospodarki narodowej. Orodek dysponuje dobr, o dugoletnim stau pracy, kadr wykadowcw i instrukto rw. W kolejnej edycji konkursu matema tycznego, wyonieni zostali najlepsi ma tematycy ze szk podstawowych w re jonie starogardzkim. W grupie sidmoklasistw I miejsce zaja Joanna Smigierska ze Skrcza, przed Katarzyn Kwiatkowsk i Ew Pierzchylsk ze SP nr 4 w Starogardzie. Wrd uczniw klas smych najlepszy by Piotr Dusowski, ze starogardzkiej sidemki". Na kolejnych miejscach uplasowali si Krzysztof Zalewski (SP nr 7) i Anna Lewy {SP n:r 6). Wrd wyrnionych znaleli si uczniowie ze szkoy w Bo bowie i Piczynie. Na pierwsze dni marca przypadaj rocznice wyzwolenia wielu miejscowoci naszego regionu. 6 marca 1945 roku zo sta -wyzwolony Starogard, wwczas 15-tysiczne miasto. Okupant zostawi tu szczeglnie bolesne dowody swej bez wzgldnej i krwawej wadzy ogrom ne cmentarzysko okoo siedmiu tysicy pomordowanych w pobliskim Szpgawsku nauczycieli, ksiy, inteligencji i robotnikw, kobiet i dzieci, chorych i uomnych, ktrym hitlerowskie bezpra wie odebrao prawo do ycia. o nierz radziecki okupi walk o wyswo

bodzenie ludnoci Kociewia setkami po legych, ktrych groby na licznych cmentarzach otaczane s dzi powszech n czci i szacunkiem. Dziki wysikom dziaaczy regionalnych ustalono i utrwa lono ich imiona, podobnie jak nazwi ska wszystkich ofiar martyrologii zie mi kociewskiej. Imienna ksiga ofiar wojny 19391945" wydana staraniem To warzystwa Mionikw Ziemi Kociew skiej, stanowi szczeglny zapis ceny, ja k zapacia ludno Kociewia za trwa nie przy polskoci. 43 rocznic wyzwo lenia spoeczestwo Starogardu wito wao ju jako blisko 50-tysiczne mia sto. Podczas rocznicowego koncertu wielu dziaaczy, weteranw i byych onierzy otrzymao odznaczenia pa stwowe, Krzye Owicimskie, odznaki honorowe i medale. Medalami Za za sugi dla Starogardu" odznaczeni zostali Zdzisaw Dobrowolski, Czesaw Helmin, Jerzy .Jakubus, Jan Szworak, Henryk Urbaski i Marta Ziemmermann. Nato miast do Ksigi Zasuonych" wpisany zosta Gerard Podolski, znany dziaacz sportowy.

czesna praca z dzieckiem i rodzin, na zasadzie cakowitej dobrowolnoci. Og nisko w Tczewie jest drug tego typu placwk w wojewdztwie gdaskim (jedno istnieje w Gdyni), a szst w kraju. Na kierownika powoono mgr Zbigniewa Boducha. Obiekt poddano ka pitalnemu remontowi wraz z przebudo w i modernizacj.

W gminie Subkowy przebywaa dele gacja z Bugarii z wiceprzewodnicz cym Wojewdzkiej Rady Narodowej z Wracy, Asem Gonczowskim i dyrekto rem historycznego kompleksu Szlaku Botewa, Cwetanem Kaleskim. Gocie zapoznali si z dziaalnoci gospodar cz i spoeczn Rolniczej Spdzielni Produkcyjnej Wielgowy oraz Gospo darstwa Ogrodniczego Gorzdziej. spot kano si take z pedagogami i ucznia mi SP w Subkowach. Harcerze tej szkoy, jako pierwsi i jedyni w kraju uczestniczyli w ubiegym roku w raj dzie na Szlaku Botewa. Zapowiedziano ponowny udzia tej grupy w tegorocz nej bugarskiej imprezie. Omwiono take nawizanie wsppracy midzy gminami Subkowy a Borowan (koo 12 marca natomiast przypada roczni Wracy w obwodzie Michajowgrad). W ca wyzwolenia kolejnego miasta nasze obecnoci konsula z ambasady PRL w go regionu Tczewa. Dzisiejszy Tczew Warszawie, Iwana Donczewa, prezes to prawie 60 tysiczna aglomeracja Bugarskiego Stowarzyszenia Kulturalnomiejska i liczcy si na Wybrzeu o -Owiatoweg w Polsce, Georgij Starrodek przemysowy, znany take z wie- ., lu inicjatyw . kulturalnych i .spoecz . cew, wrczy. wadzom gminy Subkowy specjalny medal stowarzyszenia, jako do nych. Z okazji rocznicy wyzwolenia wd uznania za wspprac ze stowarzy miasta wielka sala widowiskowa Domu szeniem i umocnianie przyjani polskoKultury Kolejarza gocia licznie przy -bugarskiej. byych weteranw walki i pracy, za suonych mieszkacw grodu Sambora oraz modzie. O dniach wyzwolenia, odbudowy, a nastpnie rozbudowy Tcze wa mwia w okoliczniociowym wy W Gdasku odbyy si . wojewdzkie stpieniu przewodniczca MRN, Wady eliminacje XXVI Olimpiady Wiedzy sawa Podciborska. Uroczysto bya Rolniczej,., ktrej organizatorem by okazj do wyrnienia tych wszystkich, Zwizek Socjalistycznej Modziey Pol ktrzy walczyli o wyzwolenie kraju, skiej. satysfakcj odnotowujemy,., e oraz tych, ktrzy maj w dorobku zna wrd zwycizcw znaleli si przed czce osignicia zawodowe i spoecz stawiciele rejonu starogardzkiego. W ne. Midzy innymi uchwa Rady Pa pionie szk zasadniczych drugie miej stwa, Krzyem Owicimskim udekoro sce zaj Sawomir Doering z Lubicho wano 10 osb. Ponadto 17 mieszkacw wa, trzecie Ryszard Boba z Kalisk, wyrniono odznak honorow Zasu pite za Leszek Kozowski ze Skrcza, onym Ziemi Gdaskiej". Zebrani na natomiast szste Piotr Piekarski ze akademii miejskiej podjli Apel Poko Smtowa. W grupie uczestnikw ze ju, ktry odczytaa uczennica Liceum rednim wyksztaceniem bezkonkuren Medycznego, Katarzyna Wolska. cyjny okaza si delegat na X Kongres ZSL, Roman Manuszewski ze Skrcza. Na czwartym miejscu uplasowa si re prezentant Kalisk, Zdzisaw Dera. Na marcowym plenarnym posiedzeniu Komitetu Miejskiego PZPR w Tczewie omawiano rol POP w y c i u spoecz W dniu 29 marca 1988 roku, w wieku nym, gospodarczym i politycznym mia sta. Plenum ocenio take, dziaalno . 55 lat, zmar nagle Serwiliusz Kleister, I sekretarz Komitetu Miejsko-Gminnego gospodarcz tczewskich zakadw pra PZPR w Pelplnie,. zasuony dziaacz cy. W czci organizacyjnej na stano spoeczno-gospodarczy i partyjny. By wisko sekretarza ekonomicznego KM midzy, innymi przewodniczcym Pre PZPR wybrano Zbigniewa Birn. Dy rektor PSS Spoem" w Tczewie funk zydium . MRN, kierownikiem Przedsi cj t sprawowa bdzie spoecznie. biorstwa Gospodarki Komunalnej oraz dyrektorem Spdzielni Kek Rolni czych. 1 stycznia 1988 roku na cmen tarzu w Pelplinie odbyy si uroczy Odbya si kolejna edycja oglnokra stoci pogrzebowe. W ostatniej drodze jowego turnieju wiedzy o bezpiecze uczestniczyy delegacje wszystkich za stwie ruchu drogowego uczniw szk podstawowych. Na wojewdzkich elimi kadw pracy, instytucji, szk i orga nacjach zwycistwo odniosy dziewczta nizacji spoeczno-politycznych miasta i ze Szkoy Podstawowej w Godziszewie. gminy oraz rejonu tczewskiego. Nad S to uczennice IV klasy, a ich wy mogi, w imieniu wadz wojewdzkich. chowawc jest niestrudzony popularyza Zmarego poegna sekretarz KW PZPR tor nauki przepisw, Jacek Czajkowski. w Gdasku, Stefan Milewski, a w Cztery pierwsze miejsca w klasyfikacji imieniu wadz Pelplina, Jego przyjaci indywidualnej zdobyy rwnie przed i wsptowarzyszy, z-ca naczelnika mia stawicielki godziszewskiej szkoy: Ma sta i gminy, Stanisaw Rogowski oraz rzena Jadewska, Joanna Plichat, Mar Henryk Demski. Pomiertnie Krzyem lena Lehman i Dorota Baranowska. Wo Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski jewdztwo gdaskie w finale central trumn Zmarego odznaczy Przewodni nym bd reprezentoway dziewczta z czcy WEN w Gdasku, prof. Wodzi Godziszewa, ktre ju w poprzednich mierz Zwierzykowski. latach zdobyy wiele sukcesw w tym konkursie. Na spotkaniu mionikw awifauny w Muzeum Wisy w Tczewie zawiza si Klub Ornitologiczny. Na przewodnicz cego klubu wybrano Wojciecha ad. Z dniem 1 stycznia 1988 roku zlikwi dowany zosta internat Zespou Szk Zawodowych nr 1 w Tczewie, mieszcz cy si w 2-pitrowym obiekcie przy placu Wolnoci 6. Budynek ten objo w swe wadanie gdaskie Kuratorium Owiaty i Wychowania, powoujc do ycia now placwk ognisko wy chowawcze. Jest to placwka przezna czona dla dzieci i modziey zagroo nej i niedostosowanej spoecznie. Do jej podstawowych zada naley rwno W wieku 64 lat, dnia 1 kwietnia 1983 roku, zmar zasuony dziaacz ruchu robotniczego, Bolesaw Lewandowski, czonek PPS, pniej PZPR. Zmary by I sekretarzem POP w Kolbudach, a na stpnie w Rudnie. Przez szereg lat pe ni funkcj czonka KG PZPR, by rw nie przewodniczcym GRN w Rudnie, a w V kadencji rad narodowych pe ni funkcj radnego GRN. Z jego ini cjatywy powstao Koo Zasuonych Dziaaczy Ruchu Robotniczego przy KMG PZPR w Pelplinie. Do ostatnich dni y cia zwizany by z prac spoeczno-po lityczn na terenie gminy, take by czonkiem Wojewdzkiej Komisji ds. Zasuonych Dziaaczy Ruchu Robotni czego przy KW PZPR oraz czonkiem Wojewdzkiej Rady PRON w Gdasku.

95

PAROSTATKIEM PO WlLEmg pyn kady, kto skorzysta z usug znanej Spki Vistula". Ona to w 1929 raku utworzya szereg linii eglugowych, czcych przybrzene przy stanie wilane od Sandomierza a po Gdyni. I tak powstaa regularna komunikacja pasaerska. Parostatki pyway w d i w gr Wisy kilka razy na dob, dorwnyway standardem wyposaenia statkom kursujcym po Renie i co waniejsze, nie by y drogie. Dla przykadu z Warszawy do Tczewa za bilet I klasy pacono 22 z, w II klasie 16,40, a w III 11 z. Modzie szkolna i studenci, wojskowi, urzdnicy pastwowi i komunalni, funkcjonariusze Polskiej Policji Pastwowej i Kolei, osoby duchowne wszystkich wyzna, nauczyciele, inwalidzi i ich prze wodnicy, emeryci oraz czonkowie Ligi Morskiej i Kolonialnej korzystali z 25 procentowej zniki. Mniej o 20 procent pacili te ci, ktrzy wybierali si na wycieczk parostatkiem w grupach powyej 10 osb, a jeszcze wiksza znika, bo o 40 procent przysugiwaa szkolnym wycieczkom. Dzieci do lat piciu mogy pyn bezpatnie oczywicie z ro dzicami lub opiekunem, a te w wieku od 5 do 12 lat paciy poow normalnej ceny biletu. Jeli za kto wiz z sob psa, kupowa dla 'niego bilet ul gowy za cen poowy biletu III klasy. Miejsce w kabinie I i II klasy na statkach salonowych mona byo zarezerwowa kilka dni wczeniej w Kasie Zarnawia, mieszczcej si w Centrali Spki w War szawie lub w biurach podry Wagons-List/ook, Orbis", Francopol" i w oddziaach na prowincji. Sprzeda biletw prowadziy te kasy na przystaniach Spki i kontrolerzy na statkach. Bilety wykupione na linie zwykle uprawniay do korzystania z prze jazdw wszystkimi statkami, z wyjtkiem salono wych, ktre kursoway na linii popiesznej. Kady, kto przesiada si ze statku zwykego na salonowy, zobowizany by do uiszczenia rnicy pomidzy ce nami biletu. Doroli udajcy si do Gdaska lub z Tczewa do Gdyni, musieli posiada dowd osobi sty, a dzieci do lat 14 metryk urodzenia lub wy cig z ksig ludnoci, powiadczony przez odnone wadze. Bez opaty mona byo wzi z sob baga rczny do 15 kg, jeli kto wiz z sob baga ci szy, musia go opaci wedug obowizujcych stawek. Spka Vistula" obsugiwaa codzienn lini z War szawy do Gdaska, a take linie na odcinkach krt szych, jak Warszawa-PockWocawekPuawy Sandomierz. Najpopularniejsza staa si linia po pieszna z Warszawy przez Tczew do Gdyni. Pywa jce na tym odcinku wilanym parostatki byy wrcz komfortowo urzdzone. Posiaday dwa pokady wy posaone w salony, kabiny sypialne, restauracj, a podr umilao pasaerom radio, muzyk przy pianinie oraz dobrze wyszkolona, uprzejma zaoga i naleyta obsuga. Za 1 z mona byo te wynaj leak, by wygodnie obserwowa z pokadu malownicze brzegi Wisy. W Tczewie podrni pyncy do Gdyni, przesiadali si na statek salonowy Carmen'', ktry rozwija prdko 14 wzw (26 km) na godzin i by przy stosowany do pywania po morzu. Bya to najwiksza jednostka pasaerska , caej flotylli spki. Carmen" odchodzia z Tczewa o godzinie 8.00 i zabieraa na swj pokad pasaerw, ktrzy przybyli z Warszawy o godzinie 6.30. Natomiast pasaerowie przyjedajcy.tyme statkiem z Gdyni do Tczewa o godzinie 21.30 przesiadali si i nocowali na statku salonowym kt ry odpywa std o godzinie 10.00 nastpnego dnia. Parostatek salonowy, pyncy do Tczewa, odchodzi z Warszawy o godzinie 23.30, co stanowio due udo godnienie dla turystw przybywajcych do stolicy wieczornymi pocigami. W Pocku statek by o go dzinie 8 rano, we Wocawku o 12.30, w Ciechocinku okoo godziny 16-tej, w Toruniu o 17.30, w Grudzi dzu o 1.40, a w Tczewie, gdzie koczy swoj po dr, o godzinie wp do sidmej rano. Po przesiad ce na Carmen" pasaerowie docierali do Gdyni o dwunastej w poudnie, koczc tu swoj ptoradobow wodn podr. Obsuga statku zapewniaa im oczywicie caodzienne wyywienie, zoone z trzech posikw: niadania, obiadu i kolacji, za co trzeba byo dopaci 6 z. Dopata obowizywaa te za pociel i wynosia w kabinach I i II klasy 2 z za jedn i 3 z za dwie noce. Spka Vistula" dysponowaa wwczas picioma parostatkami salonowymi: Batyk", Halka", Fran cja", Belgia" i Goniec" oraz 26 parostatkami towarowo-pasaerskimi. Niektre z nich nosiy pikne polskie nazwy Chopin, Fredro, Grunwald, Gniez no, Jagieo, Krakus, Mickiewicz, Mazur czy Sowi ski. To one midzy innymi obsugiway cztery co dzienne linie w obie strony, co wymagao jednorazo wego zaangaowania co najmniej 16 jednostek. Fir ma Vistula" oferowaa rwnie wynajem statkw dla samodzielnych grup wycieczkowych poza rozka dem rejsw. Skoro ju mowa o rozkadzie, wynika z niego, e 393 kilometrowe tras WarszawaTczew z prdem rzeki pokonywano w 33 do 36 godzin, w czasie kt rych statki do brzegu przybijay 28 razy. Rnicew czasie uzalenione byy od dugoci postojw w Pocku, Wocawku, Toruniu i Grudzidzu. W gr Wisy rejs trwa dwie doby i wicej. Ale mona si byo wybra na krtsze wycieczki. Na kociewskim brzegu Wisy, poza Tczewem, czynne byy trzy przystanie w Gniewie, Opaleniu i Nowem. Do taboru Vistuli" naleay te trzy statki py wajce w morskiej egludze przybrzenej (w tym Carmen") i pi parostatkw holowniczych. Najcz ciej ogldana przy tczewskiej przystani Carmen" bya najwikszym i najnowoczeniejszym parostat kiem dysponowaa pojemnoci 350 ton i moc silnikw 750 KM. Takie to wycieczki 60 lat temu, od wiosny do je sieni, odbywali Wis nasi przodkowie. Rzeka bya wwczas eglowna i... czysta. Nieliczni jeszcze j ta k pamitaj...

Przysta Vistuli" w Tczewie repr. fot. S t a n i s a w Z a c z y s k i

96

WIECI O STAROGARDZIE- Na pierwszym, pochodzcym z 11 li stopada 1198 roku, pisanym dokumen cie historycznym, stwierdzajcym ist nienie Starogardu (castrom Starigrod), widniay TRZY PIECZCIE, legalizujce nadanie joannitom stoli cy Kociewia i okolic. Bya to piecz biskupa wocawskiego (Stephani Wladislaviensis), piecz ksicia pomor skiego Grzymisawa (Grimisiai Ducis Pommeraniae) oraz owalna piecz Kapituy Joannitw. - W roku 1200 na POSIADOCI ZA KONNE JOANNITOW napadli poga scy Prusowie, ktrzy usiowali zoy w ofierze swym bogom pewn chrze cijank. Zostaa ona jednak w por uratowana przez joannitw, a roz wcieczeni Prusowie wszczli pocig a do samego Starogardu, gdzie zoba czywszy zamek monego pana pol skiego, przestraszyli si i uciekli do swego kraju. - Kiedy istniejca obok grodu joanni tw wie Starogard staa si was noci Krzyakw (w 1305 roku), ci polecili swemu braciszkowi Teodotowi z Florencji wybudowanie silnej Warowni.' Tak kilkanacie lat pniej rozpoczto budow muru okalajcego przysze miasto, ktry posiada CZTE RY BRAMY: gdask (szewsk), wzniesion od strony pnocnej, kt rdy prowadzia droga handlowa do Gdaska; tczewsk (mysk) usytuo wan w pobliu myna Wiecherta, a prowadzc do Tczewa; pelplisk (gniewsk), wybudowan przy obecnej ulicy Paderewskiego, chojnick, przez ktr wyjedano w kierunku Choj nic. - Wybudowany przez Krzyakw, na rodku rynku, RATUSZ POSIADA WIE podobn do wiey ratusza gdaskiego. Mieciy si tam dwie tale: jedna do zabaw 1 wesel ludo wych, a druga do posiedze radnych miasta. Wedug rozporzdzenia krzyackiego, BURMISTRZ I RADNI MIASTA zo bowizani byli do noszenia dugich paszczy, ozdobionych przy szyi futer kiem. Ich kapelusze musiay mie trzy srebrne guziki i pasek ze sre brn szpilk, a noszony przy boku miecz koniecznie musia by schowa ny w srebrnej pochwie. Natomiast pani burmistrzowa i panie radczynie przechadzay si w odrnieniu od innych kobiet w sukniach uszy tych z jedwabiu. Za czasw panowania Krzyakw istniay w Starogardzie ANIE MIEJSKIE, do ktrych w owym cza sie przychodzili gwnie ci, ktrzy nie mieli co pocz ze swoim czasem, by je, pi, piewa, ale z czasem do zabawy wkrada si niemoralno 1 zaczy szerzy si choroby zakane. Wwczas zadecydowano o zamkniciu azni. W roku szkolnym 192526, pod kie runkiem miejskiego lekarza dr Balewskiego, przeprowadzono BADANIA DZIECI SZKOLNYCH, ktre jak stwierdzono w 25 procentach byy niedoywione, siedmioro z nich (z oglnej liczby 937) cierpiao na gru lic puc, dwadziecioro na zapalenie spojwek, a a szedziesicioro mia o skrofuliczny i anemiczny wygld. MIESZCZANIE STAROGARDU napi- . W roku 1928 W WCZESNYM GIM NAZJUM pastwowym, zaoonym w sali do krla Zygmunta III skarg 1880 roku (dzisiaj Zesp Szk Ogl na wojewod pomorskiego, ktry noksztaccych) przy ul. Hallera chcia na stanowisko starosty staro (obecnie wierczewskiego) uczniowie gardzkiego powoa ma z innych dziaali w nastpujcych organiza stron, pominwszy zupenie miejsco cjach: Kole Samopomocy, Szkolnej wych kandydatw. Kasie Oszczdnoci, Towarzystwie To W 1618 roku wszed w ycie jeden masza Zana, Sodalicji Mariaskiej, z ostatnich przywilejw z okresu Pol Druynie Harcerskiej, Towarzystwie ski przedrozbiorowej, ktry zapewni Dziecitka Jezus, Hufcu Szkolnym i miastu PRAWO WYSZYNKU PIWA orkiestrze. we wsiach krlewskich, a w 1627 W latach midzywojennych w Sta prawo sprzeday piwa w publicznych rogardzie dziaao prawie STO RO gospodach. Przywilej ten przynis NYCH 'PARTII, bractw, towarzystw, mieszczanom znaczne dochody. kek zwizkw, klubw, komitetw o charakterze politycznym, narodo Po niektrych kaplicach i kocioach wym, spoecznym, kulturalnym, dzisiaj ju NIE POZOSTAO LA owiatowym, kocielnym, zawodowym, DU. Przed wiekami istnia koci gospodarczym i sportowym. Najbarw. Katarzyny, ktry spali si do szcztnie w oglnym poarze miasta ' dziej znane byy: Narodowa Partia w roku 1792. Koci w. Jerzego, Robotnicza, Bractwo Strzeleckie, Brac w. Jakuba i w. Ducha zniszczyli two w. Raca, Bractwo w. Bar Szwedzi, a kaplic Jeruzalem" zbu bary, Towarzystwo w. Wincentego rzyli zwolennicy Lutra w latach re a Paulo, Towarzystwo Ludowe, formacji. . Ochotnicza Stra Poarna, zesp ama torski Scena ;,. Polska", Towarzystwo U schyku wojny trzynastoletniej, na Hodowli Drobiu 1 Gobi Pocztowych pocztku lipca 1464 roku, Fritz von Mestwin", .Powiatowe Koo Zwizku Saale, W ODWECIE ZA NAPAD i Inwalidw Wojennych Rz.P., Towa grabie przez tczewian 50 koni, zor rzystwo piewu Lutnia" oraz w Ce ganizowa wypraw na Tczew. Miesz cylii, .Katolickie Stowarzyszenie Pol czanie z grodu Sambora w tym cza skiej, Modziey eskiej, Zwizek sie wyruszyli na niziny po pasz dla Podoficerw : Rezerwy, Koo Cykli byda. Starogardzki dowdzca poleci stw Orze", Towarzystwo Gimna najodwaniejszym czonkom swojej styczne Sok" i Starogardzki Klub zaogi, by przebrali si za wieniacz Sportowy. ki zasaniajc twarz i udali si do Pierwsz polsk gazet w Starogar miasta niosc jagody na sprzeda. dzie bya NASZA GAZETA", wyda Podstp zosta jednak wykryty, bo wana i drukowana przez dr L. Ko wiem jednemu z onierzy spada z walskiego. Od 1918 roku do rk czy gowy woalka i okazao e, e jed telnikw trafia Dziennik Starogardz na z rzekomych wieniaczek ma... ki"-," a od 1926 roku Gazeta Staro wsy. gardzka" (zamieniona potem na Ilu strowany Kurier Pomorski") i nieco STATYSTKA Z ROKU 1925 podaje, pniej tygodnik Odrodzenie" (po e w Starogardzie urodzio si 428 tem Pogotowie"), a take Ordow nowych obywateli miasta (w tym nik Powiatowy". 48 z nieprawego oa), zmaro 207 Przed pierwsz wojn wiatow ro osb (w tym 1 samobjstwo), na l takswek miejskich penio PI lubnym kobiercu stano 59 par (za DOROEK KONNYCH, ktre zast powiedzi zgosio 60), w areszcie po pio potem dziesi samochodw oso licyjnym osadzono 120 osb, wydano bowych stojcych do dyspozycji pa 152 karty rowerowe, 63 pozwolenia saerw przed starogardzkim ratu na noszenie broni, 3 pozwolenia na szem miejskim. posiadanie broni, 151 kart ubezpiecze nia urzdnikw prywatnych i 13 wia KOCI W. KATARZYNY przy dectw na zawarcie maestwa z ob ul. Tczewskiej do 31 marca 1945 ro cokrajowcami. Miasto liczyo tego ro ku by kocioem ewangelickim, ale ku 10 756 mieszkacw, w tym 9919 z braku wiernych sta si katolick wyznania rzymsko-katolickiego, 758 fili parafii w. Wojciecha, ktra ewangelikw, 40 wyznania mojeszo usamodzielnia si 15 kwietnia 1981 wego i 39 innych wyzna. roku. W roku 1503 zaistnia ZATARG MI DZY GDASKIEM A STAROGAR DEM, bowiem wczesny starosta Ma ciej Modli bok wstrzyma gdaszcza nom pobory z myna starogardzkiego, ktre otrzymywali tytuem zwrotu zacignitych przez starogardzlan po yczek. Spr rozstrzygna specjalna komisja na korzy Gdaska i odtd znowu zaipanowaa zgoda. .

97

PRZESDY NA CO DZIENa marginesie lektury rozpocztego cyklu o. Miro sawa Kropidlowskiego Etos mieszkacw Kociewia na tle literatury etnograficznej", publikowanego w naszym Magazynie", przypomina si kilka zabobo nw i przesdw, ktre wprawdzie z kultur re gionu nie s cile powizane, ale na stae wploty si w ludzkie nawyki. Niektre, z nich niepokoj umysy wspczesnych, wic warto chyba powici nieco miejsca ich pochodzeniu. Przy okazji bdzie mona-wzbogaci wasn wiedz o kilka ciekawostek z historii, a jednoczenie moe usprawiedliwi zacho wanie tych, ktrzy jeszcze w te przesdy wierz. A take troch si pomia!

ZAKLTY PRG mia i chyba nadal ma swoich wyznawcw. Wy starczy od drzwi, na powitanie poda rk, a ju woaj: Tylko nie przez prg! Oj, nie przez prg!". Go w tym musi by, skoro wierzono, e na progu siedz ze duchy, czyhajc na swoj ofiar. eby je przepdzi w wanych yciowo Okolicznociach, czy niono rne zabiegi dla zapewnienia sobie pomylno ci. Modej parze, wracajcej ze lubu, kadziono na progu ich domu .siekier z ostrzem ku grze. Nie mowl po ochrzczeniu naleao wnie przez prg, wycielony grubym kouchem. Wynoszc za trumn ze zmarym, trzeba byo ni uderzy trzykrotnie o prg, gwoli poegnania z domem, bo w przeciwnym wypadku, nie odstukawszy, nieboszczyk wraca do domu i niepokoi mieszkacw. Na progu nie wolno wykonywa wielu czynnoci! Kto rbie na progu drwa,. poamie sobie niebawem rce i nogi. Kto rozleje na prg wod, niesion w wiadrze, na mier zaleje si zami. A mczyzna, ktry zamiast pj na stron najczciej z lenistwa Jak zaoysz nog za prg, to i cay wleziesz. Za wysokie progi na twoje nogi

zaatwia si na progu, szybko wyysieje. Natomiast ten, ktry goym tykiem siada na progu, dostanie liszajw, ale na... twarzy. Prg take nie by przy chylny czarownicoim, ktre tam najczciej podka day rne paskudztwa dla zadania urokw. Jeszcze nie tak dawno, bo przed dwoma wiekami, za takie praktyki podejrzane o to kobiety byy topione, a wcze niej palone .na stosie. Warto wic pamita, by wasny prg zachowywa zawsze w czystoci, a przekracza go tylko praw nog i nie dotyka stop. To wane dla nowoe cw, ktrych na progu naley wita chlebem i sol, podobnie jak w staroytnym Rzymie przyjmowano ich ogniem i wod. Jednak wspczesne pary mode maj zadanie nieco uatwione, s wrcz uwolnione od przesdnych niebezpieczestw, bowiem dzisiaj budowniczowie po prostu progw nie kad. Modzi mog wic bez obaw .wej do swego nowego miesz kania. Oczywicie gdzie po dwudziestu latach, kie dy je otrzymaj. Wwczas powolutku bd ju my leli o trumnie, ktrej nie bdzie o co odstuka. Progw nie przedepce, podwrza nie schodzi. bliskie szczcie, dalibg Praw nk przez prg

FERALNE DNI spdzay sen z powiek ludziom wszystkich wiekw i kultur. Przejmowano si nimi ju w staroytnoci. Za szczeglnie nieszczliwe uchodziy zawsze trzy daty: 1 kwietnia, w ktrym urodzi si Judasz Iskariota, 1 sierpnia, w ktrym Kain zabi Abla i 1 grud nia, w ktrym dwa miasta,' Sodoma i Gomora, zna ne ze spronoci swoich mieszkacw, zostay znisz czone przez trzsienie ziemi. .Ludzie urodzeni w te dni- s pono wielkimi pechowcami, bo od zarania dotknici pitnem zdrady, bratobjstwa lub niemoralnoci. Niedobry jest take kady pitek tygodnia. Dziew czyna nie powinna w tym dniu piec chleba, bo brzuch jej... uronie jak ciasto na drodach, nie wolno si przeglda w lustrze, bo mona straci wzrok, nie powinno si.chodzi do fryzjera, bo mo g wypa wosy itd., itp bo w ogle wszystko, co si robi w pitek, bdzie pechowe. Na pociech, e to jednak nieprawda, warto przypomnie szczegy z ycia Waszyngtona (17321799), ktry wszystko, co postanowi w pitek, przeszo -do historii, jako czyn godny. W pitek si urodzi, otrzyma awans na pu kownika, obj dowdztwo armii Wirginii, w pitek take zosta gwnodowodzcym wojsk Stanw Zjed noczonych, stoczy zwycisk bitw pod Princeton, zosta wybrany prezydentem Zjazdu Konstytucyjne go, powoa stolic federaln, tego dnia tygodnia po oy kamie, wgielny pod budow Biaego Domu i zakoczy kadencj prezydenck. A wic nie tak straszne s pitki! Ci najbardziej przesdni .zapew ne odrzekn z niedowierzaniem: Ameryka to nie Kociewie. Pitek dobry pocztek. Kto w pitek piewa, Nasad kur w pitek, ten w niedziel pacze. bdzie moc kurcztek. Jaki pierwszy pitek miesica, taki miesic do koca.

j

EBY NIE ZAPESZY, w ten sposb zastrzega si jeszcze dzisiaj wielu w obawie przed niespenieniem oczekiwanej pomy lnoci lub spowodowaniem nagych przeciwnoci. Std wzia si rada: nie wywouj wilka z lasu" albo licho nie pi". Tym wilkiem by zazwyczaj czart albo zy" lub wspomniane licho", ktre mo go podsucha planowane zamiary i przeszkodzi w ich realizacji. Dlatego w niebezpiecznych okolicznociach nigdy gono nie wymawiano w obecnoci obcych prawdziwego imienia. Ostrono taka znana jest od tysicleci. Tak powstay imiona zastpcze pseudo nimy lub kody umowne -zastpujce rzeczywiste sowa. Std take wywodz si magiczne zaklcia typu Abrakadabra" z Arabii, Hokus-pokus" z Rzymu czy polskie A kysz!". Magiczn si przypisywano take sowom pisanym. Z Indii pochodzi zowrbna prak tyka wypisywania na pustej trumnie imienia czo wieka, ktremu le yczono. Po kilku dniach osoba ta pono umieraa. Zapeszy" pochodzi od rzeczownika pech". Po niewa pech czsto pata figle, czeka na okazj, e by komu zepsu szyki", zabobonni w jego obecno ci wol milcze. Nie jestemy przesdni, ale kilkakrotnie ju si przekonalimy o lichu" czuwajcym w redakcji. Kiedy informujemy, e nastpny numer KMR" wy damy po trzech miesicach, ukae si co najmniej z szeciotygodniowym opnieniem. Dlatego, eby nie zapeszy, niczego nie obiecujemy. Nieszczcia chodz parami. Nie bud licha, Jak kto ma pech, kiedy pi. to mu i ogie zdech. Tak dugo o wilku gadano, a go z lasu wywoano. Wilka nie trzeba z lasu woa, bo on sam przyjdzie.

98

WREBNE SNY i przekadanie ich na jzyk przepowiedni rwnie zaprztay ju umysy staroytnych. Wierzono w ich prorocze znaczenie. W Grecji sen o biaych gsiach, rybach pluskajcych w mtnej wodzie lub pszczoach opuszczajcych ul, zapowiada mier. Natomiast w dawnym Rzymie mier zwiastowa sen o wypadaj cym zbie. Biae konie we nie przez stulecia byy zapowiedzi powodzenia. U narodw staroytnoci zapewniay bogactwo. W Polsce co wicej: pannie dobrego kawalera, modziecowi niecodzienne przygody miosne, kobiecie ciarnej syna, krlo wi zwycistwo. Co innego sny na Adama". Jeeli si przyni na gi znajomy, bd o nim plotki, gdy nieznajomy mona oczekiwa szczcia i zaszczytw. Kto we nie wystpi na golasa, niebawem spotka go wielki wstyd. Poza treci wany jest rwnie czas i miejsce snu. Sprawdzaj si podobno marzenia senne midzy Boym Narodzeniem a Nowym Rokiem, a zwaszcza te w ostatni noc roku. Natomiast sny majowe nie sprawdzaj si. Due znaczenie przypisywano snom W nowym miejscu przebywania na wyjedzie, w pierwsz noc w nowym mieszkaniu bowiem roko way due prawdopodobiestwo spenienia. Celem uatwienia przekadania snw na rzeczywi sto wydawano specjalne senniki, nawet ju w Egip cie, Arabii, Babilonii, std ich nazwy egipski, arabski, babiloski. W Polsce senniki ukazyway si od XVI wieku. Ukadano 1 je na rne sposoby i dla rnych odbiorcw. Oto kilka zaledwie prbek:

cytryn je cierpienia moralne, dosta w twarz wielki honor, gacie ktnia z on, zadek goy widzie ktnia. Ukadaniem sennikw zajmowali si rni specja lici". Oto nasza propozycja: KMR" co kwarta kupowa spotkanie z niepraw d, w szpitalu by leczonym mier w rodzinie, kupowa w tczewskim Retmanie" niespenione yczenia, mieszkanie remontowane przez MGKiM milionowe straty.

Nie ma tego w wiecie, co si we nie plecie. Sen mara, Bg wiara. Kto chce mie sen spokojny, niech si nie kopoce o to, co jutro nastanie. Nie wszystko si wyjawi co sen przed oczy stawi. Dugi sen, krtkie ycie.

CZARNY KOT wprowadzi wiele zamieszania, a szczeglnie gdy przebieg drog. Wtedy naleao si przeegna, cof n do pocztkowego miejsca i rozpocz wypraw od nowa, najlepiej inn drog. Czarnym kotom przy pisywano demoniczne waciwoci, w redniowieczu nawet palono je na stosie, koniecznie ywe. Swo j tajemniczo zabray ze sob z miejsca pochodze nia ze staroytnej Nubii. To afrykaskie zwierz, z czasem udomowione, w sumie agodne i pieszczotli we, nie pozwalao si do koca podporzdkowa wo li czowieka, nigdy nie wiadomo, jakiego figla spata. Rwnie dlatego jest przyczyn niechlubnego epitetu faszywy jak kot". To wanie francuski poeta La Fontaine (16211695), znany z niezapomnianych ba jek uzna, e koty s faszywe, podstpne i zowro gie. Nazwa je dziemi diaba. Znakomity za Wol ter (16941778), chocia by odwanym mylicielem, unika kotw jak przysowiowej zarazy czy ognia i z ca powag filozofa zapewnia, e s zowro gimi karykaturami". Wielki Napoleon (17691821) na wet gdy na polach bitew panowa niepodzielnie, w obecnoci kota czu si wybitnie le. Co jednak w takim kocie, zwaszcza czarnym, mu si by. e si go wszyscy bali. W przekonaniach wie lu narodw wiata, take w Polsce, umocni si prze sd, e kot podobnie jak i pies, posiada dar widze nia idcej po czowieka mierci. Pies ostrzega wy ciem, natomiast zoliwy kot wiadomie milczy. Na Pomorzu kot uwaany by za wcielenie czarownicy. Dlatego wypdzano go z domu, gdzie mia si odby pord i nie wpuszczano z powrotem do chwili ochrzczenia dziecka. Byli tacy, ktrzy twierdzili, e od leniwego i fa szywego kota wywodzi si etymologia nazwy Kociewie. Ju dzisiaj nauka dowioda, e to nieprawda. Tym, ktrzy nadal wierz w t bezpodstawn hi potez, yczymy, by im moliwie najczciej kot przebiega drog, koniecznie w kady pitek, 13-go dnia miesica, nawet trzykrotnie. Czarny i wielki jak czart. pi dusza jak kot w kapucie.

Im kot starszy, tym ogon twardszy.

Kotkowe swawole sprowadzaj bole.

W nocy wszystkie koty czarne. Lata jak kot z pcherzem.

Kot mu drog przebiegi.

Kot z pcherzem, drzeworyt S. Branta. 1506 r. fot. Stanisaw Zaczyski

99

PSYCHOTESTWszelkiego rodzaju zabawy i sprawdziany psychologiczne, a szczeglnie testy, stay si ostatnio bardzo modne. Za mieszczane w rnych czasopismach ciesz si wrd czy telnikw duym powodzeniem. Psychotest, w swoich zaoe niach, winien ujawni mentalno czowieka, jego stosunek, nastawienie X. stopie aktywnoci wobec okrelonego pro blemu czy tematu. Dzisiaj sprawdziany takie nie maj wiele wsplnego z psychologi; stanowi raczej form roz rywki. Poddajcy si tej prbie winien rzetelnie odpowie dzie na zadane pytania, wybierajc jedn z moliwych odpowiedzi, zgodnie z wasnym uznaniem. Kada odpowied jest zrnicowana iloci punktw, Ktre po cznym pod sumowaniu okrelaj indywidualne waciwoci badanej osoby. Rwnie i my zapraszamy Czytelnikw) do takiej zabawy, by sprawdzi...

Odpowiedz szczerze na 12 postawionych pyta, decydujc si na jedn z czterech moliwoci wyboru odpowiedzi. 1. Regionalizm jest dla Ciebie: a) elementem ycia spoecznego; (7) b) sympatycznym ozdobnikiem lokalnego patriotyzmu; (4) c) przejawem de separatystycznych; (0) d) jedn z podstawowych wartoci kultury narodowej. (10) 2. Czy znasz pochodzenie nazwy wasnej miejscowoci? a) uwaam to za obojtne nazwa jak kada inna; (0) b) to jest ciekawe, ale dotychczas si tym nie intereso waem; (4) c) znam tylko pobienie, nie zdoaem pozna szczeg w; (7) d) znam dokadnie, bo wiele na ten temat czytaem, (10) S. Gdy syszysz mwicych regionaln gwar, stwierdzasz e... a) naley j ocali od zapomnienia; (10) b) jest to atrakcyjny element tradycji; (7) c) stanowi ona obojtne ci pozostaoci wiejskiej mo wy; (4) d) naley j wykorzeni, bo szpeci ojczysty jzyk. (0) 4. Czy kultywujesz w swoim rodowisku tradycyjne ob rzdy i obyczaje? a) tylko te, ktre s najbardziej znane; (7) b) toleruj jedynie te akceptowane przez og, np. pod czas wit Boego Narodzenia czy Wielkanocy; (4) c) tak, nie pomijam ku temu adnej okazji; (10) d) nie przywizuj do tego adnej wagi, poniewa jest to ju przeytek. (0) 5. Jaki jest Twj stosunek do organizowanych Dni Kociewia, jarmarkw" regionalnych czy innych lokalnych festynw lub imprez folklorystycznych? a) odwiedzam je sporadycznie, wycznie w okrelonym celu, gwnie by zakupi jaki atrakcyjny towar; (4) b) trafiam na nie przypadkowo, gdy pozwala mi na to wolny czas lub za namow drugiej osoby; (7) c) uczestnicz zawsze chtnie, bo znajduj w nich co interesujcego i poytecznego; (10) d) wcale nie uczestnicz, poniewa miesz mnie takie imprezy, bo s prowincjonalne. (0) 6 Czy naleysz do ktrego z miejscowych towarzystw re gionalnych? a) tego rodzaju dziaalno mnie nie interesuje, uwaam to za strat czasu; (0) Po podsumowaniu, we waciwym przedziale punktw, znajdziesz opini o sobie. Dowiesz si, jaki jest Twj sto sunek do regionu. Chocia to -tylko zabawa, w opiniach tkwi jednak pewna prawda o Tobie. 91120 Jeste arliwym mionikiem swojego regionu, bezkry tycznie oddany wszystkiemu, co ma zwizek z Twoj, ma ojczyzn". Byby dobrym dziaaczem stowa rzyszenia regionalnego, swoim uporem i zapaem mgby wiele uczyni dla dobra najbliszej ziemi. Prawdopodobnie z racji wielkiego przywizania do rodzinnej miejscowoci nie zamieniby jej na inn. Na pewne sprawy musisz patrze jednak bardziej realnie, by nie by podejrzany o fanatyzm. 6190 Region swj kochasz, ale... bez - przesady. Potrafisz uzna jego pozytywne wartoci i rwnie dostrzec to, co wymaga naprawy. Dziaajc w towarzystwie by by z ca pewnoci aktywnym jego czonkiem. Twoje realistyczne mylenie o regionie moe przy nie wiele spoecznego poytku. Umiesz godzi tra dycj ze wspczesnoci.

b) nie, poniewa nie wiem o istnieniu takiego towarzy stwa, ale gdyby mnie kto zachci, to moe wst pi; (4) c) owszem, ale moje czonkostwo jest tylko formalne; (7) d) tak 1 dziaam w nim aktywnie. (10) 7. Co sdzisz o twrczoci ludowych artystw? a) jest to rodzaj realizacji wasnych ambicji; (4) b) to nie jest sztuka; (0) c) naley j wszechstronnie popiera; (10) d) warto si ni zainteresowa. (7) 8. Czy czytasz Kociewski Magazyn Regionalny"? a) tak, bardzo dokadnie, nabywam kady numer i nie cierpliwie czekam na nastpne; (10) b) od czasu do czasu i tylko interesujce mnie te maty; (7) c) z koniecznoci, jeeli musz, dla zrealizowania kon kretnych celw; (4) d) nie czytam, poniewa uwaam, e inne pisma s po yteczniejsze. (0) 9. Sobotni wypoczynek lub kilkudniowy urlop najchtniej spdzasz... a) marzc o zagranicznych podrach; (0) b) wyjedajc do wojewdzkiego miasta; (7) c) odwiedzajc znajomych; (4) d) na wdrwkach po okolicy. (10) 10. Gdyby mia tak okazj, w jakim wasnym domu chciaby zamieszka? a) w regionalnej chacie; (10) b) w maym domku lub paacyku; (7) c) w zabytkowej kamieniczce mieszczaskiej; (4) d) urzdzonym wedug zachodniego urnala. (0) U. Z czym Ci si kojarz przysowia ludowe? a) z zasyszanym porzekadem Twoich przodkw; (10) b) z mdroci narodw"; (7) c) przedmiotem bada folklorystw; (4) d) nie masz opinii na ten temat. (0) 12. Czy umiaby oprowadzi wycieczk po swojej miejsco woci i okolicy? a) jeeli to ju konieczne, to jedynie po gruntownym przygotowaniu si do tej roli; (4) b) ewentualnie z pomoc jakiej fachowej publikacji; (7) c) z powodzeniem, poniewa znam jej dzieje; (10) d) nie, poniewa od tego s zawodowi przewodnicy. (0) 3160 Twj stosunek do regionu nie jest entuzjastyczny. Jeste jego mionikiem raczej umiarkowanym, oka zjonalnie utosamiasz si ze swoj ziemi. Zdajesz sobie spraw ze swojej regionalnej przynalenoci, ale nie uzewntrzniasz tego. Najchtniej tumaczysz si brakiem czasu, a jeli ju co robisz, to za namow innych. Twoja wiadomo regionalna jest zagroona, koniecznie musisz j wesprze lektur. do 30 Zadziwiajca jest Twoja obojtno wobec spraw regionu. Swoj postaw nie zachcasz do podejmo wania lokalnych dziaa w tym wzgldzie. Twj lekcewacy stosunek moe doprowadzi do zaniku tradycji i spoecznie szkodliwego ujednolicenia kultu rowego. Emocjonalnie nie jeste zwizany ze swoj miejscowoci, wszdzie ci jednakowo dobrze i le. Najwysza pora, by sobie uwiadomi skd pocho dzisz. Jeeli nawet zdecydowae si pozosta regio nalnym kosmopolit", to chocia nie przeszkadzaj innym.

100

KONKURSYRedakcja Kociewskiego Magazynu Regionalnego" przy wspudziale towarzystw regionalnych i instytucji upowszechnienia k u l t u r y z t e r e n u Kociewia ogasza K O N K U R S OTWARTY NA WYPOWIED PUBLICYSTYCZN1. Konkurs przeznaczony jest dla publicystw, dziennikarzy, pisarzy zarwno zawodowych, jak i tych, ktrzy po raz pierwszy sign po piro. 2. Celem Konkursu jest zgromadzenie tekstw, przewidzia nych do druku na amach Kociewskiego Magazynu Re gionalnego". 3. Organizator oczekuje tekstw oryginalnych, nigdzie do td nie publikowanych, podejmujcych aktualne zagad nienia ycia wspczesnego, a opartych na obserwacji prawdziwych wydarze, sytuacji, ludzi i stosunkw spo ecznych przekazanych w dowolnej formie publicy stycznej, zwaszcza artykuu, szkicu, reportau. i. Tematyka wypowiedzi winna dotyczy regionu kociew skiego, poza tym zakres problemowy nie jest ograni czony. Moe wyrasta z tradycji i historii lub kreli wspczesny obraz zjawisk i spraw, o ile pozostanie wierna autentycznym i rzeczywistym faktom. Zasig czasowy treci nie moe wykracza wstecz poza XX wiek. 5. Ustala si objto prac w granicach 0,51,0 arkusza autorskiego, tzn. od 10 do 20 stron znormalizowanego maszynopisu. Ilo prac jednego autora nie jest ograni czona. 6. Teksty w dwch egzemplarzach naley zoy lub wy sa na adres redakcji Kociewskiego Magazynu Regio nalnego", 83-100 Tczew, ul. Kotaja 9 (Tczewski Dom Kultury), z dopiskiem Konkurs publicystyczny", w ter minie do 31 padziernika .1989 roku. 7. Prace konkursowe naley opatrzy godem, doczajc do maszynopisu zaklejon kopert oznaczon tym samym godem, zawierajc kartk z danymi o autorze: imi i nazwisko oraz adres zamieszkania. 8. Nadesane teksty oceni jury powoane przez organiza tora, ktre ogosi wyniki do dnia 15 stycznia 1990 roku. 9. Przewiduje si nastpujce nagrody: 1 50.000 z II 40.000 z III 30.000 z wyrnienie 20.000 z Jury, w porozumieniu z organizatorem, ma prawo zade cydowa o innym podziale nagrd. 10. Teksty nagrodzone pozostaj do wycznej dyspozycji redakcji Kociewskiego Magazynu Regionalnego" i po opublikowaniu honorowane bd wedug obowizujcych stawek autorskich. Organizator zastrzega sobie prawo doboru tekstw do druku take spoza prac nagrodzonych.

R E G U L A M I N II KONKURSU WSPCZESNA SZTUKA LUDOWA KOCIEWIA"Organizatorzy: Zarzd Gwny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Gdasku, Dom Kultury Kolejarza w Tczewie pod patronatem Wydziau Kultury 1 Sztuki Urzdu Woje wdzkiego w Gdasku. 1. Konkurs jest otwarty, obejmuje wszystkich twrcw lu dowych z terenu Kociewia. 2. Celem konkursu jest: dokonanie przegldu twrczoci ludowej Kociewia, stworzenie twrcom ludowym moliwoci prezentacji swojej twrczoci, pozyskanie oryginalnych, wartociowych prac o wyso kich walorach artystycznych i etnograficznych do zbiorw muzealnych, pozyskanie nowych twrcw ludowych i uaktywnie nie dotychczas dziaajcych. 3. Przedmiotem konkursu s wszystkie dziedziny sztuki ludowej Kociewia, a mianowicie: rzeba i paskorzeba, malarstwo na szkle, hafty, garncarstwo, wyroby z bursztynu, plecionkarstwo, kowalstwo artystyczne i uytkowe, zdobione, przedmioty z rogu, instrumenty ludowe wasnej roboty, plastyka obrzdowa (gwiazdy koldnicze, maski obrz dowe, szopki, wypieki z ciast i inne), zabawki dla dzieci i ptaszki, inne tradycyjne przedmioty sztuki ludowej, nie wy mienione wyej. 4. Kady uczestnik powinien dostarczy od trzech do dzie siciu prac. Prace winny by wykonane specjalnie na konkurs i nie prezentowane wczeniej publicznie. O ile twrca przesya prace w dwch dziedzinach, winno by ich odpowiednio wicej. 5. Kada praca musi by oznaczona godem (pseudonimem wybranym przez autora) oraz zaopatrzona w nastpu jce informacje: tytu lub nazwa dziea, rok wykonania, proponowana cena sprzeday. W oddzielnej kopercie (zaklejonej), na ktrej musi by naklejone godo, naley umieci kartk z wykazem wszystkich nadesanych prac oraz imi i nazwisko, dat urodzenia oraz dokadny adres autora. 6. Prace konkursowe naley dostarczy w terminie do 15 listopada 1989 roku do Domu Kultury Kolejarza w Tczewie, ul. 1 Maja i. 7. Rozstrzygnicie konkursu nastpi do 10 grudnia J989 roku w Domu Kultury Kolejarza w Tczewie. 8. Prace odpowiadajce warunkom konkursu zostan prze doone Sdowi Konkursowemu, ktry zakwalifikuje je do nagrd i wyrnie. W skad Sdu Konkursowego wejd specjalici z zakresu sztuki ludowej i plastyki, powoani przez organizatorw konkursu. Sd Konkur sowy ocenia bdzie prace biorc pod uwag ich poziom artystyczny oraz zgodno z tradycyjn sztuk regionu Kociewia. Decyzje Sdu Konkursowego s nieodwoalne i niezaskaralne. 9. Nagrody przyznane bd oddzielnie w kadej dziedzinie twrczoci. Ilo nagrd w kadej dziedzinie ustali Sd Konkursowy. Ma on take prawo podziau nagrd. Gw nymi fundatorami nagrd s Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Wydzia Kultury i Sztuki Urzdu Woje wdzkiego w Gdasku. Nagrodzone i wyrnione prace bd eksponowane na wystawie pokonkursowej w Tcze wie. 10. Prace nie zakwalifikowane na wystaw mona bdzie odebra po ogoszeniu wynikw konkursu. Prace ekspo nowane na wystawie bd do odebrania po zakoczeniu ekspozycji. Za zgod autorw bd mogy by zaku pione do zbiorw muzealnych. 11. Wrczenie nagrd nastpi w dniu otwarcia wystawy w Tczewie. O terminie otwarcia wystawy powiadomi uczestnikw organizatorzy konkursu odrbnym pismem. Wszelkich szczegowych informacji w sprawie konkursu udzielaj: a) Dom Kultury Kolejarza w Tczewie, ul. 1 Maja 4, tel. 29-85 b) Biuro Zarzdu Gwnego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Gdasku, ul. Szewska 14, tel. 31-32-35.