Dziedzictwo kulturowe regionu Podtatrza

  • Published on
    25-Feb-2016

  • View
    42

  • Download
    0

DESCRIPTION

Dziedzictwo kulturowe regionu Podtatrza. Justyna Antkiewicz Filologia polska. Muzeum Karola Szymanowskiego. - PowerPoint PPT Presentation

Transcript

<ul><li><p>Dziedzictwo kulturowe regionu PodtatrzaJustyna AntkiewiczFilologia polska</p></li><li><p>Muzeum Karola SzymanowskiegoWilla przy ul. Kasprusie w Zakopanem, od 1976 r. stanowi siedzib Muzeum Karola Szymanowskiego. Wybudowana w kocu XIX w. przez Jzefa Kasprusia Stocha na cele pensjonatowe, pocz. jako dom parterowy, od 1926 pitrowy, 7 pokojw, 2 pomieszczenia gosp. Nazwa willi pochodzi z lat 20-tych i wywodzi si z sanskrytu ("atma" = dusza). Do 1930 mieci si tu nie koncesjonowany pensjonat. W latach 1930-36 "Atm" wynajmowa kompozytor </p></li><li><p>Dom Jana KasprowiczaPitrowa willa wybudowana w 1920 na wysokim brzegu Zakopianki przez Jana Klusia Fudal, wkrtce potem kupiona przez angielsk malark Winnifred Cooper. W 1923 dom odkupi poeta Jan Kasprowicz i spdzi tam ostatnie lata ycia. W "Harendzie" powstao wiele wierszy z ostatniego zbioru Kasprowicza - Mj wiat. Po mierci pisarza atmosfer intelektualnego orodka podtrzymywaa jego ona Maria, ktra skupiaa wok siebie spore grono pisarzy i artystw, </p></li><li><p>Kaplica w JaszczurwceWybudowana w l. 1904-08 z fundacji dzieci Adama Uznaskiego, wacicieli Jaszczurwki, wg projektu Stanisawa Witkiewicza. Drewniana, ulokowana na skarpie na kamiennej podmurwce, bogato zdobiona z zewntrz ma pene prostoty, surowe wntrze, take projektowane przez Witkiewicza. Techniczny projekt wykona arch. Blacha. </p></li><li><p>Muzeum TatrzaskieW 1913 r. zakupiono do Towarzystwa Tatrzaskiego parcel przy Krupwkach i rozpoczto wznoszenie nowego gmachu wg projektu, sporzdzonego przez Stanisawa Witkiewicza w stylu zakopiaskim i zaadaptowanego przez Franciszka Mczyskiego. Budow prowadzili Mczyski i Leopold Winnicki. I wojna wiatowa wstrzymaa prace, a po jej zakoczeniu kopoty finansowe postawiy pod znakiem zapytania cae przedsiwzicie. Wwczas prywatne subsydium dr Bronisawy Duskiej uratowao budow. W 1920 r. prace budowlane zakoczono i po dwch latach tworzenia ekspozycji oddano budynek do uytku 22 lipca 1922 r. </p></li><li><p>Willa KolibaPierwsza willa w stylu zakopiaskim, projektowana przez Stanisawa Witkiewicza dla polskiego ziemianina z Ukrainy Zygmunta Gnatowskiego i wybudowana w l.1891-93 przy ul. Kocieliskiej. Pocztkowo nazywano j "Koleba", potem, zgodnie z prawidami wymowy gralskiej przyja si obecna nazwa. </p></li><li><p>PorajPocztkowo funkcjonowa tam pensjonat p.n. "Marya". Wacicielka odsprzedaa dom w 1909 i w nast. latach znajdowa si tam hotel-pension Zofii Buchowieckiej i Michaliny Krlowej. Byo w nim 30 pokoi, czytelnia z fortepianem i na werandzie restauracja. W latach midzywojennych by tam hotel kierowany przez spk pod kierownictwem Bronisawa Danka. Od tego czasu dom funkcjonowa pod nazw "Poray". </p></li><li><p>Taniec gralskiMuzyka i taniec gralski, jak dawniej, towarzysz obrzdom ludowym, ale jeszcze czciej mona je podziwia na wystpach zespow regionalnych, ktre maj ogromny wpyw na podtrzymanie tradycyjnego folkloru - niestety, przy jego postpujcej teatralizacji. Gwara, rozwijajc si w sposb naturalny, przyswaja z roku na rok coraz wicej wyrazw niegralskich, tylko wymawianych przez niektrych z mazurzeniem, co ma im przyda "gralskoci". W potocznej mowie, a nawet w czasie wystpw scenicznych spotyka si coraz wicej wulgaryzmw, ktre dla wielu (nie tylko, a moe nawet - nie przede wszystkim grali) stay si niejako staym elementem folkloru jzykowego i ze strony przybyszw i innych "konsumentw" folkloru na wywouj przewanie protestw.</p></li><li><p>Chata gralskaTradycyjna chata gralska, wyksztacona okoo poowy XIX wieku, to budynek parterowy z "wyk", czyli poddaszem. Stoi zwykle frontem do poudnia, "do sonecka", cho nie cakiem - mwi si tu, e domy te byy budowane "na godzin jedenast". Budulcem tradycyjnym jest oczywicie drewno, a cilej - drewniane pazy zestawione na zrb, ze szczelinami uszczelnianymi dawniej mchem, pniej weniank. Dach stromy, pszczytowy, czciej z tzw. przytychami, czyli podwiniciem poaci, rzadziej prosty, kryty drewnianymi gontami. </p></li><li><p>FolklorJedn z najwikszych atrakcji Zakopanego i regionu Podhala jest autentyczny i ywy folklor gralski, kultywowany na codzie w wielu miejscowych rodzinach. Powsta jako wynik syntezy ludowej kultury polskiej z elementami sowackimi, madziarskimi i bakaskimi i jest spokrewniony z kultur wszystkich krain karpackich. </p></li><li><p>Budownictwo sakralneInteresujce prby powizania budownictwa podhalaskiego ze wspczesnoci, a take czenia nowoczesnych ksztatw z grskim otoczeniem mona odnale w architekturze sakralnej. Przesza ona w Zakopanem interesujc ewolucj - od drewnianego kocika przy ul. Kocieliskiej (1847 r.), bdcego przykadem prowincjonalnej architektury sakralnej, poprzez projektowan przez Witkiewicza kaplic w Jaszczurwce (1908), do nowoczesnego w ksztacie drewnianego kocioa Ksiy Salwatorianw pod Antawk (arch. Marian Dziewoski i Jerzy Haber, 1968) oraz zupenie wspczenie wzniesionych wielkich wity Matki Boej Cudownego Medalika na Olczy (arch. Tadeusz Gawowski, 1988) i witego Krzya przy ul. Zamoyskiego (arch. Witold Cckiewicz, 1991). Zupenie innego typu architektur, take jednak osadzon w regionie, reprezentuj kocioy przy Chramcwkach (arch. Janusz Ingarden) oraz na Krzeptwkach (arch. Stanisaw Tylka).</p><p>*Willa przy ul. Kasprusie w Zakopanem, od 1976 r. stanowi siedzib Muzeum Karola Szymanowskiego. Wybudowana w kocu XIX w. przez Jzefa Kasprusia Stocha na cele pensjonatowe, pocz. jako dom parterowy, od 1926 pitrowy, 7 pokojw, 2 pomieszczenia gosp. Nazwa willi pochodzi z lat 20-tych i wywodzi si z sanskrytu ("atma" = dusza). Do 1930 mieci si tu nie koncesjonowany pensjonat. W latach 1930-36 "Atm" wynajmowa kompozytor*Pitrowa willa wybudowana w 1920 na wysokim brzegu Zakopianki przez Jana Klusia Fudal, wkrtce potem kupiona przez angielsk malark Winnifred Cooper. W 1923 dom odkupi poeta Jan Kasprowicz i spdzi tam ostatnie lata ycia. W "Harendzie" powstao wiele wierszy z ostatniego zbioru Kasprowicza - Mj wiat. Po mierci pisarza atmosfer intelektualnego orodka podtrzymywaa jego ona Maria, ktra skupiaa wok siebie spore grono pisarzy i artystw, </p><p>*Wybudowana w l. 1904-08 z fundacji dzieci Adama Uznaskiego, wacicieli Jaszczurwki, wg projektu Stanisawa Witkiewicza. Drewniana, ulokowana na skarpie na kamiennej podmurwce, bogato zdobiona z zewntrz ma pene prostoty, surowe wntrze, take projektowane przez Witkiewicza. Techniczny projekt wykona arch. Blacha.*W 1913 r. zakupiono do Towarzystwa Tatrzaskiego parcel przy Krupwkach i rozpoczto wznoszenie nowego gmachu wg projektu, sporzdzonego przez Stanisawa Witkiewicza w stylu zakopiaskim i zaadaptowanego przez Franciszka Mczyskiego. Budow prowadzili Mczyski i Leopold Winnicki. I wojna wiatowa wstrzymaa prace, a po jej zakoczeniu kopoty finansowe postawiy pod znakiem zapytania cae przedsiwzicie. Wwczas prywatne subsydium dr Bronisawy Duskiej uratowao budow. W 1920 r. prace budowlane zakoczono i po dwch latach tworzenia ekspozycji oddano budynek do uytku 22 lipca 1922 r.*Pierwsza willa w stylu zakopiaskim, projektowana przez Stanisawa Witkiewicza dla polskiego ziemianina z Ukrainy Zygmunta Gnatowskiego i wybudowana w l.1891-93 przy ul. Kocieliskiej. Pocztkowo nazywano j "Koleba", potem, zgodnie z prawidami wymowy gralskiej przyja si obecna nazwa. </p><p>*Pocztkowo funkcjonowa tam pensjonat p.n. "Marya". Wacicielka odsprzedaa dom w 1909 i w nast. latach znajdowa si tam hotel-pension Zofii Buchowieckiej i Michaliny Krlowej. Byo w nim 30 pokoi, czytelnia z fortepianem i na werandzie restauracja. W latach midzywojennych by tam hotel kierowany przez spk pod kierownictwem Bronisawa Danka. Od tego czasu dom funkcjonowa pod nazw "Poray".*Od pocztkw swojej wielkiej kariery Zakopane jest miejscem licznych koncertw. Obecnie gwnym organizatorem imprez muzycznych jest Towarzystwo Muzyczne im. K.Szymanowskiego, utworzone w 1977 r. i majce siedzib w Muzeum Szymanowskiego "Atma". Koncerty odbywaj si przede wszystkim wanie w "Atmie" (dla bardzo kameralnego grona suchaczy), a take w Galerii Biura Wystaw Artystycznych, w auli Zespou Pastwowych Szk Artystycznych Muzycznej przy ul. Sienkiewicza, w Galerii Sztuki na Kozicu, w Galerii Hasiora, sporadycznie take w innych salach. Take Teatr S.I.Witkiewicza urzdza wieczory muzyczne, prezentujc kameralistyk, jazz oraz piosenki aktorskie. Teatr prezentuje take wasne spektakle muzyczne (m.in. "Samotny wieczr, czyli herbatka przy ognisku" z piosenkami Jeremiego Przybory i Jerzego Wasowskiego, "Droga" - recital piosenkarski Marty Szmigielskiej, "Buy some illusions" - piosenki z repertuary Marleny Dietrich w wykonaniu Doroty Fty Fico), a wikszoci sztuk towarzyszy muzyka, komponowana przez Jerzego Chruciskiego.*Tradycyjna chata gralska, wyksztacona okoo poowy XIX wieku, to budynek parterowy z "wyk", czyli poddaszem. Stoi zwykle frontem do poudnia, "do sonecka", cho nie cakiem - mwi si tu, e domy te byy budowane "na godzin jedenast". Budulcem tradycyjnym jest oczywicie drewno, a cilej - drewniane pazy zestawione na zrb, ze szczelinami uszczelnianymi dawniej mchem, pniej weniank. Dach stromy, pszczytowy, czciej z tzw. przytychami, czyli podwiniciem poaci, rzadziej prosty, kryty drewnianymi gontami. Tradycyjna chata gralska, wyksztacona okoo poowy XIX wieku, to budynek parterowy z "wyk", czyli poddaszem. Stoi zwykle frontem do poudnia, "do sonecka", cho nie cakiem - mwi si tu, e domy te byy budowane "na godzin jedenast". Budulcem tradycyjnym jest oczywicie drewno, a cilej - drewniane pazy zestawione na zrb, ze szczelinami uszczelnianymi dawniej mchem, pniej weniank. Dach stromy, pszczytowy, czciej z tzw. przytychami, czyli podwiniciem poaci, rzadziej prosty, kryty drewnianymi gontami. </p><p>*Jedn z najwikszych atrakcji Zakopanego i regionu Podhala jest autentyczny i ywy folklor gralski, kultywowany na codzie w wielu miejscowych rodzinach. Powsta jako wynik syntezy ludowej kultury polskiej z elementami sowackimi, madziarskimi i bakaskimi i jest spokrewniony z kultur wszystkich krain karpackich. Najlepiej zachowaa si gwara gralska (w samym Zakopanem do znieksztacona) - specyficzny dialekt jzyka polskiego, w ktrym pozostao wiele archaizmw staropolskich, ssiadujcych z licznymi naleciaociami sowackimi i bakaskimi. Charakteryzuje si ona m.in. tzw. mazurzeniem (cz, sz, , ch wymawiane jako c, s, z, k, za rz jako ), akcentowaniem pierwszej sylaby i proklitykw, cienion wymow o i a, rozrnianiem w wymowie h i ch i wieloma archaizmami leksykalnymi. Obrzdowo w znacznym stopniu wytworzya si pod wpywem specyfiki geograficznej i gospodarczej (izolacja kulturowa, przewaga hodowli nad rolnictwem). ycie w cikim klimacie i warunkach grskich implikowao kult siy fizycznej i sprytu, przy jednoczesnym mocnym przywizaniu do wasnej ziemi i przy widocznej ksenofobii. Wiele obyczajw powstao w zwizku z migracyjnym pasterstwem tatrzaskim, bdcym pochodn wpyww XIV-XV-wiecznej kultury wooskiej. Do dzi owce wypasane s przez podhalaskich grali zarwno w Tatrach, jak i w innych regionach grskich. Strj grali jest podobny do tego, jaki uywany jest w caych Karpatach. Mczyni nosz obcise, zazwyczaj jasne spodnie, haftowane kolorowo w okolicy bioder i kostek, biae, pcienne koszule zapinane pod szyj spinkami, na to skrzane serdaki lub biae cuchy, obszywane kolorow lamwk, narzucane na ramiona. Strj kobiecy niegdy by mniej ozdobny - suknia w jednolitych kolorach, szarym lub granatowym, na niej biay "ratuch" (fartuszek), jasna bluzka, skromnie haftowany serdak, jednokolorowa chusta na gow, kierpce. W kocu XIX w. pod wpywem mody strj kobiecy upodobni si do krakowskiego: wprowadzono kolorow spdnic w kwiaty, podobnie jak chusta szyt przewanie z "tybetu", gorset wyszywany cekinami, kierpce zostay zastpione przez sklepowe buty. Strj gralski w Zakopanem noszony jest zwykle przez starszych przy okazjach wit kocielnych i uroczystoci rodzinnych, a take na wystpach zespow regionalnych. Pod wpywem kontaktw z gralami zza Tatr znacznej madziaryzacji ulega w cigu ostatnich 100 lat muzyka i taniec gralski. Ten ostatni, uksztatowany na halach pasterskich i w ciasnych izbach gralskich, kultywowany jest w duym stopniu dziki dziaalnoci zespow regionalnych, a take na uroczystociach rodzinnych, cho tu czsto starsi w jednej izbie tacz tradycyjne tace gralskie, a w drugiej modzie bawi si po swojemu, w rytmach dyskotekowych. Tacem wycznie mskim jest "zbjnicki", majcy charakter taca wojennego, za rne odmiany "drobnego" i "krzesanego" s taczone parami. Tradycyjnie taniec by popisem jednej tylko na raz pary, otoczonej krgiem widzw. Obecnie czciej taczy kilka par, a do reguy naley wprowadzanie do taca rytmw niegralskich - czardasza, polki, nawet walczyka. Tradycyjna kapela, czyli muzyka gralska skada si z instrumentw smyczkowych: I skrzypce (prym), czasem w podwjnej obsadzie, graj melodi prowadzc, II skrzypce (sekund) i basy (rodzaj maej wiolonczeli) akompaniuj. Obecnie w zespoach regionalnych czciej wida skady zwikszone. Instrumentami solowymi s take gle (rodzaj ludowych skrzypiec), dudy, piszczaki i trombity. Niegdy popularne, w XIX w. prawie zaniky, obecnie stanowi ozdob wystpw estradowych.*Interesujce prby powizania budownictwa podhalaskiego ze wspczesnoci, a take czenia nowoczesnych ksztatw z grskim otoczeniem mona odnale w architekturze sakralnej. Przesza ona w Zakopanem interesujc ewolucj - od drewnianego kocika przy ul. Kocieliskiej (1847 r.), bdcego przykadem prowincjonalnej architektury sakralnej, poprzez projektowan przez Witkiewicza kaplic w Jaszczurwce (1908), do nowoczesnego w ksztacie drewnianego kocioa Ksiy Salwatorianw pod Antawk (arch. Marian Dziewoski i Jerzy Haber, 1968) oraz zupenie wspczenie wzniesionych wielkich wity Matki Boej Cudownego Medalika na Olczy (arch. Tadeusz Gawowski, 1988) i witego Krzya przy ul. Zamoyskiego (arch. Witold Cckiewicz, 1991). Zupenie innego typu architektur, take jednak osadzon w regionie, reprezentuj kocioy przy Chramcwkach (arch. Janusz Ingarden) oraz na Krzeptwkach (arch. Stanisaw Tylka).</p></li></ul>