Bioloke osnove boli & teorije boli

  • Published on
    28-Nov-2014

  • View
    152

  • Download
    1

Transcript

BIOLOKE OSNOVE BOLI I TEORIJE BOLIBILOKE OSNOVE DOIVLJAJA BOLI podraaji receptori putovi neurotransmiterski sustavi centralna reprezentacija odnos anatomsko-biolokih mehanizama i psiholokih faktora u doivljaju boli

PODRAAJI I RECEPTORI ZA BOL PODRAAJI to mogu biti bilo koji podraaji koji svojim intenzitetom mogu potencijalno biti tetni po organizam RECEPTORI specifini receptori iji su pragovi aktivacije tako udeeni da se aktiviraju samo na podraaje koji su tetni po organizma (npr. nee reagirati na podraaj od 40 C, ali hoe na 47 C) to su slobodni ivani zavreci vlakana koji impulse iz takvih receptora odvode do lene modine i zovemo ih nociceptori NOCICEPTORI nisu anatomski lokalizirani, ve se nalaze po itavom tijelu (i koi i miiima i zglobovima i unutarnjim organima) stoga je odreivanje receptora za bol vie funkcionalne nego anatomske naravi polimodalni (reagiraju i na fizikalne i na kemijske i toplinske podraaje), a za uobiajene podraajne intenzitete imaju visoki prag kod ostalih organa (oko npr. ili unutarnji organi) velika je raznolikost nociceptora i reagiraju na razliite podraaje (dodir, rastezanje, oteenje)

1

RECEPTORI U KOI Pacinijevo tjelece, Merkalova ploica reagiraju na dodir slobodni ivani zavreci kod bolnih podraaja (i mehaniki i toplinski i rastezanje) slika prikazuje receptore u koi, od kojih su slobodni ivani zavreci zadueni za nastanak boli

NASTANAK BOLI PODRAIVANJEM NOCICEPTORA U KOI

adaptacija je vrlo slaba ili je uope nema zapravo postoji senzitizacija, tj. poveana osjetljivost

2

NASTANAK BOLI OTEENJEM TKIVA LUENJE TZV. ALGOGENIH TVARI

NASTANAK BOLI OTEENJEM TKIVA (PREMA JUDA I KOSTOVI)

3

OSNOVA NASTANKA NEUROPATSKE BOLI

IVANA VLAKNA- ANATOMSKE KARAKTERISTIKE I FUNKCIJA (ADELTA I C VLAKNA PROVODE IMPULSE KOJI DOVODE DO DOIVLJAJA BOLI) PREMA KEROS, PALADINO & PIRKER, 1999. Vrsta vlakana - djelatnost A alfa Motorika te primarna aferentna osjetna vlakna za propriocepciju iz miinih vrentena i Golgijevih tetivnih tjeleaca te zglobova, za impulse iz receptora dodira i tlaka A beta sekundarna aferentna osjetna vlakna za osjet grupa dodira i tlaka iz miinih vretena i Pacinijevih tjeleaca (vibracija, natezanja vlasi) A gama tanka motorika vlakna A delta tanka oskudno mijelinizirana osjetna vlakna za osjet fina dodira i tlaka, te boli i temperature B tanka oskudno mijelinizirana motorika preganglijska vlakna autonomnog ivanog sustava Debljina (m) Brzina provoenja

22

120

13

70

8 1,5-5

40 10-20

3

14

4

C izvanredno tanka motorika postganglijska vlakna autonomnoga ivanog sustava te nemijelinizirana osjetna vlakna za osjet boli i temperature RAZLIKE IZMEU VLAKANA ZA NOCICEPTORA

0-2 PRIJENOS

1-2 (0,3-4) IMPULSA IZ

A-delta vlakna - epikritika bol (brza, jasna, jasan znak osjeta, npr. opeklina, posjekotina, pobuuje reflekse) dobra bol C-vlakna - protopatska bol (sporo se razvija, neodreenog lokalnog znaka, najee kod kronine boli, te visceralne boli)

C-VLAKNA U PROVOENJU I NASTANKU BOLI (POKAZATELJI) elektrino podraivanje pojedinih C-vlakana kod ljudi pobuuje doivljaj boli prag aktivacije C-vlakana na intenzitet podraaja je tek praga doivljaja boli postoji linearan odnos izmeu aktivacije C-vlakana kod budnih ljudi i psihofizikih procjena boli, u rasponu intenziteta podraaja od 39-51 oC kod ljudi koji kongenitalno ne doivljavaju bol nedostaju C-vlakna

ODNOS AKTIVNOSTI C-VLAKANA I HIPERALGEZIJE (KOD OZLJEDA NPR.) Hiperalgezija (doivljajne karakteristike) vlakana) Senzitizacija (aktivnost iv.

Smanjenje praga boli Smanjenje praga aktiv. Poveana bol na podraaje iznad praga Poveani odgovori na podraaje iznad praga Spontane boli Spontana aktivnost SEKUNDARNA HIPERALGEZIJA pojava poveane osjetljivosti na podraaje i nakon nekog vremena nakon ozljede u susjednim dijelovima tkiva periferne je naravi, tj. luenje supstance P iz terminalnih kvrica oteenog ivca senzibilizira okolne receptore

5

Putovi kroz lenu modinu u provoenju impulsa iz nociceptora Spinotalamiki put ventroposterolateralne jezgre talamusa Spinoretikularni put retikularna formacija Spinotektalni put tektum u srednjem mozgu Trigeminotalamiki put do talamusa (iz glave, usta, lica)

Aferentni putevi u prijenosu iv. uzbuenja od nociceptora do centralnih struktura

CENTRALNA REPREZENTACIJA IMPULSA IZ NOCICEPTORA Talamus Primarno i sekundarno somatosenzorno podruje Retikularna formacija

6

Tektum Prefronatalni cortex Insularni cortex ACC

Slike B-E. Aktivnost mozga evocirana bolnim podraivanjem (S1 i S2 primarna i sekundarna podruja; ACC anteriorni cingularni cortex; IC-insularni cortex CENTRALNA REPREZENTACIJA IMPULSA IZ NOCICEPTORA SI, S2 primarno i sekundarno somatosenzorno podruje ACC-anteriorni cing cortex PCC-posteriorni cing cortex SMA-suplementarno motorno podruje BG-basalni gangliji PAG-periakveduktalna siva tvar PF-prefrontalni cortex PPC-posteriorni parietalni complex

CENTRALNA REPREZENTACIJA IMPULSA IZ NOCICEPTORA CINGULARNI KORTEKS IMA PRIMARNU ULOGU U UVSTVENOJ REAKCIJI NA BOL

NEMA JASNE KORTIKALNE REPREZENTACIJE BOLI odstranjenje primarnog i sekundarnog somatosenzornog podruja ne mora kod ljudi dovesti do promjena praga boli lezije u talamusu mogu dovesti do boli

7

ostale centralne lezije mogu dovesti do boli koja ima neuobiajene kvalitativne aspekte nikad prije doivljene i teko se verbalno opisuju

NEUROTRANSMITERI U PRENOENJU IMPULSA IZ NOCICEPTORA GABA glavni inhibirajui uinak Supstancija-P ekscitacijski uinak Noradrenalin, Histamin, Serotonin, Bradikinin Prirodni endogeni opijati imaju posebno znaenje kod boli

PRIRODNI ENDOGENI OPIJATI Enkefalini - presinaptika inhibicija impulsa iz nociceptora analgezijski uinak tako da spreavaju (suprimiraju) oslobaanje Ptvari brzo se razgrauju, pa je potencijalni analgetski uinak kratak Endorfini - prirodno se stvaraju u sredinjem ivanom sustavu oni na mozgovne receptore djeluju slino morfiju i drugim opijatima te zajedno s njima prijee nastanak bolnih osjeta i udrueno dovode do analgezije

DJELOVANJE ENKEFALINA enkefalini se otputaju na sinapsama neurona koji je ukljuen u prijenos impulsa iz nociceptora prema mozgu kad su prisutni enkefalini suprimiraju otputanje nurotransmitera (supstanca P) koji inae sudjeluje u prijenosu impulsa pri percepciji kako kronine tako i akutne boli

VEZA BIOLOGIJE I PSIHOLOGIJE svi ovi imbenici jesu osnova doivljaja boli i bez njih boli nema

8

je li mogua interakcija vrstog biolokog ustrojstva i psiholokih faktora brojni primjeri govore tome u prilog

TEORIJA NADZIRANOG PROLAZA (MELZACK & WALL) potaknuti fenomenima analgezije iz ivotnih situacija (bezbolna ranjavanja, i druge ozljede bez boli) te analgetski uinak akupunkture, Melzack & Wall postulirali su svoj teorijski okvir

Tanka vlakna impulsi iz nociceptora Debela vlakna impulsi iz miia, koe, npr. I interneuron kod bolnog podraivanja dolazi do inhibicije interneurona i postoji transmisija impulsa k centrima vrata su otvorena zbog aktivnosti debelih vlakana moe doi do aktivacije interneurona koji moe blokirati prijenos nociceptivnih impulsa- vrata zatvorena nema boli

9

MOGUI MEHANIZMI NADZIRANJA ULAZA zaguenje prometa u lenoj modini prednost imaju impulsi iz brzih i debelih vlakana (trljanje koe oko bolnih mjesta, hlaenje) Centralni nalog o zatvaranju vrata na razini lene modine, a prolaz se zatvara kemijskim putem a mehanizam je opisano djelovanje endorfina

OBJANJENJA FENOMENA DJELOMINE ILI POTPUNE ANALGEZIJE CENTRALNI IMBENICI pretpostavka da su impulsi s periferije u potpunosti blokirani ili barem reducirani sloenim djelovanjem neurotransmiterskih sustava i to primarno luenjem endorfina smatra se da endorfini imaju slino djelovanje kao i opojne droge smanjuje se luenje supstance P to rezultira loim prijenosom impulsa s periferije POTVRDE O CENTRALNOJ KONTROLI IMPULSA elektrina stimulacija periakveduktalne sive tvari dovodi do analgezije (a tada dolazi do luenje endorfina) ukoliko se ispitanicima dade antagonistika tvar endorfinima (naloxon npr.) onda el. pod. vie nema takav efekt Je li takva mogua regulacija boli putem centralnih faktora adaptivni mehanizam?

10

ELEMENTI PROLAZA koliina iv. uzbuenja iz nocicepcijskih vlakana vie uzbuenja tendencija k otvaranju prolaza koliina iv. uzbuenja iz drugih senzornih sustava vie uzbuenja tendencija k zatvaranju prolaza iv. uzbuenja iz centralnih struktura koja dolaze silaznim vlaknima mogu zatvoriti prolaz

UVJETI KOJI OTVARAJU PROLAZ fiziki uvjeti veliina ozljede, intenzitet podraivanja emocionalna stanja anksioznost, zabrinutost, depresija usmjerenost na bol dosaivanje, apatija, smanjena aktivacija

UVJETI KOJI ZATVARAJU PROLAZ fiziki uvjeti primjena lijekova (analgetika), usporedno podraivanje drugih receptornih sustava emocionalna stanja pozitivne emocije (optimizam, srea), relaksacija, odmorenost intenzivna koncentracija ili distrakcija (odvraanje panje, oekivanja) ukljuenost u razliite aktivnosti Prema Sarafino, 1994

11

Recommended

View more >